17 قازان, 10:02 366 0 جاھان دينارا مىڭجاسارقىزى

تۇگەل تۇركىنىڭ بىرلىگى – تۇتاستىق نەگىزى

قاي زاماندا دا تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ بىرلىگى بەكەم بولدى. بۇل مىزعىماس تاتۋلىققا سىزات تۇسپەۋى ءۇشىن اركەز اۋىزبىرلىكتىڭ بولۋى ماڭىزدى. ءازىربايجاننىڭ استاناسى باكۋدە وتكەن تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ ءسامميتىنىڭ دە كوزدەگەنى وسى. شاراعا تمىك ەلدەرىنىڭ باسشىلارى – تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ ەردوعان، ءازىربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ، قىر­عىز­ستان پرەزيدەنتى سوورونباي جەەنبەكوۆ، وزبەكستان پرەزيدەنتى  شاۆكات ميرزيەەۆ، سونداي-اق قازاقستاننىڭ تۇڭعىش  پرەزي­دەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاتىستى.

بيىل قازاقستان، تۇركيا، ءازىر­بايجان جانە قىرعىزستان پرەزيدەنتتەرى قول قويعان تاريحي قۇجات – ناحچىۆان دەكلاراتسياسىنا تۋرا 10 جىل تولىپ وتىر. 2009 جىلى ءازىرباي­جاننىڭ ناحچىۆان قالاسىندا وتكەن ءتۇر­كى­تىلدەس مەملەكەتتەر باسشى­لا­رىنىڭ IX سامميتىندە ناحچىۆان دەكلاراتسياسىنا قول قويىلدى. وسىلايشا، قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۇركى كەڭە­­سىن قۇرۋ يدەياسى ىسكە اسقان ەدى. باۋىرلاس ەلدەردىڭ بۇل جولعى باسقوسۋى تۇركى الەمىنىڭ تۇتاستىعىن، جاراس­تى­عىن مۇرات ەتكەن تۇركى كەڭەسىنىڭ مەرەيلى 10 جىلدىعىمەن تۇسپاتۇس كەلىپ تۇر.

سامميتتە العاش رەت تۇركى كەڭە­سى­نىڭ قۇرمەتتى توراعاسى مارتەبەسى بەلگىلەنىپ، كەڭەسكە مۇشە مەملەكەتتەر بۇل قۇرمەتكە ءبىراۋىزدان نۇرسۇلتان نازارباەۆتى لايىق دەپ تانىدى. باس­قو­سۋدا تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىن­تى­ماقتاستىق كەڭەسىنە توراعالىق ەتكەن قىرعىزستان پرەزيدەنتى سوورونباي جەەنبەكوۆ ءوز جۇمىسىن قورى­تىن­دىلادى.

ونىڭ ايتۋىنشا، تۇركى كەڭەسى قۇ­رىل­عالى بەرى اۋقىمدى 55 ءىس-شارا ۇيىم­داستىرىلسا، سونىڭ 15-ءسى قىر­عىز­ستاننىڭ توراعالىعى كەزىندە ءوت­تى. بۇل كەزەڭدە ماجارستان با­قى­لاۋشى مارتەبەسىنە يە بولىپ، بۋداپەشت قالاسىندا تۇركى كەڭەسىنىڭ ەۋروپالىق وكىلدىگى اشىلدى جانە وزبەكستان ۇيىمنىڭ تولىققاندى مۇشەسى اتاندى.

– قىرعىز تاراپى اراب ەلدەرىمەن بىرگە يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيى­مىن­دا تۇركى كەڭەسىنە باقىلاۋشى ءمار­تەبەسىن بەرۋ بويىنشا جەمىستى جۇمىس جۇرگىزدى. ەندى بۇل باعىتتاعى جۇمىستى تۇركى كەڭەسىنىڭ حاتشىلىعى جالعاس­تى­رۋى ءتيىس. سونداي-اق، وش قالاسى تۇركى الەمىنىڭ مادەني استاناسى دەپ جاريالاندى. وسى باس­تاما اياسىندا «تۇركى الەمىنىڭ ەت­نومادەني فەستيۆالى»، «بايىرعى وش – ءور­كەنيەت ورتالىعى» سياقتى حالىقارالىق ءىس-شارالار ءوتتى، – دەدى سوورونباي جەەنبەكوۆ.

«تۇركى كەڭەسى» اتالاتىن تۇركى­تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتى­ماق­تاس­­تى­عى كەڭەسى­نىڭ 7-وتىرىسىندا نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيەەۆتى جانە ءبۇ­كىل وزبەك حالقىن وسى كەڭەسكە تولىق­قان­دى مۇشە بولۋىمەن قۇتتىقتادى. – كەڭەستىڭ قۇرامىنا وزبەكستاننىڭ ءمۇ­شە بولۋى – بۇكىل تۇركىتىلدەس قاۋىم­داستىق ءۇشىن تاريحي ءارى كوپتەن كۇت­كەن وقيعا، – دەپ باعالادى قازاق­ستان­نىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى. سونىمەن قاتار ول بۋداپەشتتە تۇركى كەڭە­سى­نىڭ وكىلدىگىن اشۋ – ىن­تى­ماقتاس­تىق­تىڭ ەۋروپا ۆەكتورىن دامىتۋدا ەرەك­شە ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق، ەلباسى قىرعىزستاننىڭ تۇركى كە­ڭە­سىنە توراعا قىزمەتىندەگى جۇ­مى­سىن جوعارى باعالادى. – ماعان «تۇركى كەڭە­سىنىڭ قۇرمەتتى توراعاسى» ءمار­تە­بەسىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىسى ءۇشىن ءتۇر­كيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايىپ ەردو­عان­عا العىس بىلدىرەمىن. وسى باستامانى قولداعان­دارىڭىز ءۇشىن بارشا­ڭىزعا ريزامىن. بۇل جوعارى مارتەبە ماعان ورتاق ۇيىمىمىزدىڭ جۇ­مى­سىنا ودان ءارى بەلسەندى قاتىسۋعا ءمۇم­كىندىك بەرەدى، – دەدى ن.نازارباەۆ.

ەلباسى تۇركى كەڭەسىنىڭ قۇرىلۋ تاريحىنا جانە وسى جىلدارداعى جە­تىستىكتەرىنە توقتالا كەتتى. – مەرەي­توي­لىق مەجەگە ءبىز جاقسى جەتىستىكتەرمەن جەتتىك. بىرىنشىدەن، جاھاندىق تۇر­عىدا دا، ءوز ىشىمىزدە دە ۇيىمعا سۇ­را­نىس بار ەكەنىن ءارى ونىڭ وزەك­تىلىگىن دالەلدەي الدىق. ەكىنشىدەن، كەڭەستىڭ قاتارى وزبەكستان جانە ۆەنگريا ەسەبىنەن تولىقتى. بۇل – ءبىزدىڭ بىرلەسكەن جىلنامامىزدىڭ جاڭا پاراعى. ءۇشىن­شىدەن، ەلدەرىمىز سالماق­تى ينستيتۋتتىق ارحي­تەكتۋرا قالىپ­تاس­تىردى. ءتورتىن­شى­دەن، كەڭەستىڭ وڭىرلىك جانە حالىقارالىق دەڭ­گەيدەگى ساياسي جانە ەكونوميكالىق بەدەلى ءوسىپ كەلەدى. بەسىنشىدەن، «تۇركى الەمى ين­تەگ­راتسياسىنىڭ تۇجىرىمداماسى» قا­بىل­داندى، – دەدى تۇڭعىش پرەزيدەنت. ول تۇركى ينتەگراتسياسى پروتسە­سىن جال­عاس­تىرۋدىڭ ماڭىزىنا ەكپىن تۇسىرە كەلە، تۇركى كەڭەسىن ودان ارى دامىتۋ بويىنشا ەكى ۇسىنىس ايتتى. – بىرىنشىدەن، «تۇركى كەلەشەگى – 2040» باعدارلاماسىن ازىرلەۋ. بۇل قۇجاتقا تۇركىتىلدەس قوعامداستىقتىڭ ۇزاقمەر­زىم­دى ماقساتتارى مەن وعان قول جەتكىزۋ جولدارى ەنگىزىلۋى ءتيىس. وسىلايشا، ءبىز مەملەكەتتەرىمىز ءۇشىن سىرتقى ساياسات پەن «جۇمساق كۇش» ساياساتى، ساۋدا جانە ترانزيت، تۋريزم جانە ينۆەستيتسيا، ەنەرگەتيكا مەن جاسىل ەكونوميكا، شاعىن جانە ورتا بيزنەس سياقتى باسىم باعىت­تار­داعى ىنتى­ماق­تاستىقتى نىعايتۋعا ايتارلىقتاي سەرپىن بەرەمىز، – دەدى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ. سونىمەن قاتار ول ءىس-شارالار باعدارلاماسىنا مادەنيەت جانە ءبىلىم بەرۋ، جاستار ساياساتى مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ، تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ين­تەل­لەكت سالالارىن ەنگىزۋ قاجەتىن نىق­تادى. سونداي-اق، ەلباسى «تۇركى الەمىنىڭ بەسىگى» سانالاتىن تۇركىستان قا­لاسىن بىرلەسە دامىتۋدىڭ ماڭى­زىنا نازار اۋداردى. – ەكىنشىدەن، بولاشاقتا كەڭەسىمىزدىڭ اتاۋىن قايتا قاراۋدى ۇسى­نامىن. تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىن­تىماق­تاس­تىعى كەڭەسىن (تمىك) ۇيىم دەڭگەيىنە دەيىن كو­تەرۋگە بولادى دەپ سانايمىن. وسىلايشا، ءبىزدىڭ قۇ­رى­لىمدى «تۇركى­تەك­تەس مەملەكەتتەر ۇيىمى» (تمۇ) دەپ اتاۋ­عا بولادى، – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.

ەندى بيىل مەرەيلى جىلدىڭ قار­سا­ڭ­ىندا تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتى­ماق­تاستىق كەڭەسىنىڭ كەرەگەسى كەڭەيىپ، ءوز­بەكستان قاتارعا قوسىلدى. بىلتىر با­قى­لاۋشى ەل رەتىندە كەڭە­س­تىڭ ورتاسىنان تابىلعان وزبەكستان بيىل ونىڭ تولىق­قاندى مۇشەسى بولىپ، باۋىرلاس ەلدەرمەن يىق تەڭەس­تىردى. سامميت اياسىندا قازاق­ستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيەەۆپەن كەز­دەسىپ: «قازاقستان مەن وزبەكستان – وتە جاقىن جانە ماڭىزدى سەرىكتەس. ءوزارا تاۋار اينالىمى 2,5 ميلليارد دول­لارعا جەتتى. بۇعان دەيىن مۇنداي كور­سەتكىش  بولعان ەمەس، – دەدى ەلباسى. ال وزبەكستان پرەزيدەنتى ش.ميرزيەەۆ ءوز ەلىنىڭ تۇركى كەڭەسىنە قوسىلۋىن بارلىق جاعىنان زاڭدىلىق ەكەنىن ايتىپ، سونداي-اق، «تۇركى مادەنيەتىنىڭ جاۋھارلارى» اتاۋىمەن 100 تومدىق باسىپ شىعارۋعا ۇسىنىس جاسادى.

سوڭعى جاڭالىقتار