16 قازان, 20:53 485 0 قاۋىپسىزدىك دينارا مىڭجاسارقىزى

 سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ ماسەلەلەرى

اعىمداعى جىلدىڭ 20 قىركۇيەگىندە قازاق ۇلتتىق  اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىندە تابيعاتتى پايدالانۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماسەلەسى جونىندەگى كوميتەت وكىلى الي بەكتاەۆتىڭ، كوميتەت حاتشىسى – راشيت اكيموۆتىڭ، ونىڭ مۇشەلەرى م.دجۋماگازيەۆتىڭ، ب.ەلامانوۆتىڭ، د.مۋسيننىڭ، ا.نۋراليەۆتىڭ، سونىمەن قاتار قر اشم باسشىلارى مەن ماماندارىنىڭ، الماتى وبلىسى اكىمدىگىنىڭ وكىلدەرىنىڭ، نانتو، عزي جانە ءتوش، اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى عالىمداردىڭ باسشىلىعىمەن، قر پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ قاتىسۋىمەن، قر پارلامەنت سەناتىنىڭ اگرارلىق ماسەلەلەر، تابيعاتتى پايدالانۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جونىندەگى كوميتەتتىڭ شىعۋ وتىرىسى ءوتتى. 

ۋنيۆەرسيتەت، 2010 جىلدان باستاپ ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە اۋىستىرۋدى جۇزەگە اسىرۋدا. سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن جوو-دا سۋ حابى قىزمەت ەتەدى. قوناقتاردىڭ سۋ حابىنا كەلۋ بارىسىندا ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى وزدەرىنىڭ جەتىستىكتەرىمەن، عىلىمي زەرتتەۋ ناتيجەلەرىمەن، ەندىرىلگەن زەرتتەۋلەرىمەن ءبولىستى، سۋ شارۋاشىلىعى جانە اگرارلىق عىلىمدى دامىتۋ كەلەشەگى مەن 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اوك دامىتۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەر، اعىمداعى جىلدىڭ 2 قىركۇيەگىندەگى مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا بەرىلگەن اگرارلىق عىلىم مەن ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ بويىنشا تاپسىرمالاردى ىسكە اسىرۋ تالقىلاندى. ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى قوناقتاردى سۋ ماسەلەلەرى مەن جەردى مەليوراتسيالاۋ جونىندەگى كەشەندى عىلىمي زەرتتەۋ ناتيجەلەرىمەن تانىستىردى.رەسپۋبليكانىڭ سۋ رەسۋرستارىنىڭ ەرەكشەلىگى وزەن اعىنىنىڭ 90% دەيىنگى جىلدىق كولەمى كوكتەم كەزەڭىنە كەلۋى، ياعني اعىن سۋلاردىڭ گيدرولوگيالىق رەجيمى اۋىل شارۋاشىلىق داقىلدارىنا سۋدى تۇتىنۋ تارتىبىنە سايكەس كەلمەۋى بولىپ تابىلادى. سول سەبەپتى سۋارمالى جەرلەردى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن سۋ قويماسىن قۇرۋدى قاجەت ەتەدى. سۋ شىعىنى پايدالى قايتارۋ كولەمىمەن سايكەس بولاتىن قازاقستاندا سۋ قويمالارىنىڭ شامالارىن ەسەپتەيتىن قولدانىستاعى كلاسسيكالىق ادىستەرى قولدانىلمايدى.

ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ جاعدايىندا وزەن اعىنىن كوپ جىلدان بەرى رەتتەۋ ادىستەمەسىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن «سۋ رەسۋرستارىن كەشەندى پايدالانۋ» زەرتحاناسىندا سۋ قويمالارىنىڭ جۇمىسىن مودەلدەۋ بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلەدى. كومپيۋتەر باعدارلامالارىمەن باسقارىلاتىن قوندىرعىلاردا سۋ قويمالارىنىڭ شامالارىن ەسەپتەيتىن كوپ جىلدىق رەتتەۋ ادىستەمەسىنىڭ تەوريالىق العى شارتتارىن تەكسەرۋ جۇزەگە اسىرىلادى.

دۇرىس پايدالانباۋ سالدارىنان 70%-دان كوپ سۋلاندىرۋ قۇرىلىستارى جۇمىس ىستەۋدەن شىققان، جاڭا قۇرىلىس سالۋلاردى توقتاتۋ سالدارىنان جايىلىمداردى سۋلاندىرۋ ەلىمىزدىڭ ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ قالۋدا.

تابيعي سۋ كوزدەرى – وزەندەرمەن، جىلعالارمەن، كولدەرمەن جانە بۇلاقتارمەن - 40% كوپ ەمەس بارلىق جايىلىم جەرلەرى قامتاماسىز ەتىلۋى مۇمكىن. قالعان اۋماقتارعا جەر استى سۋلارىن كوتەرۋ جانە ولاردى پايدالانۋ ءۇشىن ينجەنەرلىك قۇرىلىستاردى قۇرۋ قاجەت.

الىس ءورىس اۋماقتارىندا فەرمەر شارۋاشىلىعىن سۋمەن جانە ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قازۇاۋ عالىمدارىمەن دەپۋتاتتاردى قىزىقتىرعان رەسۋرس ۇنەمدەيتىن گيدروكۇشتىك قوندىرعىلار ۇسىنىلدى. سەناتورلار جايىلىمداعى مال شارۋاشىلىعىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا سۋ حابى عالىمدارىنىڭ جۇمىسىنا جوعارى باعا بەردى جانە قازۇاۋ زەرتتەۋ تاجىريبەسىندە كەڭىنەن پايدالانۋدى ۇسىندى.

سۋ جانە جەر رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋدى انىقتايتىن سۋعارۋ جانە درەناج ماسەلەلەرى سۋلاندىرۋ جۇيەسىنىڭ تەحنيكالىق جاعدايىنا تىكەلەي بايلانىستى بولادى. پايدالانۋ ناتيجەسىندە سۋلاندىرۋ جۇيەلەرى 60-70% توزدى، ياعني سۋارمالى جەرلەردىڭ ناشارلاۋىنا، اۋىل شارۋاشىلىق اينالىمىنان شىعۋعا، سۋاعارۋ سۋلاردىڭ ارتىق شىعىنىنا، توپىراق قۇنارلىعىن تومەندەتۋگە الىپ كەلەدى. مۇندا جوو عالىمدارى كەلەسى ماسەلەلەرمەن جۇمىس ىستەيدى:

- سۋ رەسۋرستارىنىڭ ازايۋى، سونىڭ ناتيجەسىندە جەر قورىنىڭ شەكتەۋلىگىنەن ەمەس، ولاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىن قيىنداتادى;

- سۋارمالى ەگىندىكتىڭ شىنايى «سورى» بولعان، تۇزدانۋ جانە باتپاقتانۋ ۇردىستەرىنە ەكپىنمەن تارتىلعان سۋارمالى جەرلەردىڭ قىسقارۋى;

- سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن پايدالانۋدىڭ تومەن دەڭگەيى جانە ەكونوميكانىڭ اگرارلىق سەكتورىندا ينجەنەرلىك جۇيەلەردى قايتا قۇرۋ قاجەتتىلىگى جانە ت.ب.

اۋىل شارۋاشىلىق مەليوراتسيالاۋ زەرتحاناسىندا قوناقتار پروفەسسور و.زۋبايروۆتىڭ 90% دەيىن پاك سۋارۋدىڭ ينەكتسيالىق تاسىلىنە قىزىقتى. «اۋىل شارۋاشىلىق داقىلدارىن سۋارۋ تاسىلدەرى»  ستەندىنىڭ كورسەتىلىمى وتىرىس قاتىسۋشىلارىن قىزىقتىردى، سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىنىڭ تيىمدىلىگى مەن ولاردى قازاقستاندا پايدالانۋ مۇمكىندىگى بويىنشا كوپتەگەن سۇراقتار قويىلدى.

بۇگىنگى كۇندە قازاقستانداعى بارلىق ءىرى گيدروتەحنيكالىق عيماراتتار ءحىح ءجۇز جىلدىعىنىڭ 40 جانە 60 جىلدارىنان كەيىن قۇرىلعانى جانە ءوزىنىڭ نورماتيۆتىك مەرزىمىندە قىزمەت ەتكەنى بەلگىلى.

ەلىمىزدە 643 گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستار بار، سونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق مەنشىگىندە – 61 سۋ قويماسى جانە 98 سۋجيناعىش عيماراتتار بار. ۇزاق پايدالانۋعا جانە وندىرىلەتىن جوندەۋ-قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنىڭ  جەتىسپەۋشىلىگىنە بايلانىستى عيماراتتاردىڭ نەگىزگى قۇرىلىمدارىنىڭىستەن شىعۋى جانە كوكتەم سۋ تاسۋ كەزىندە تەحنوگەندىك سيپاتتاعى توتەنشە جاعدايلاردىڭ جوعارى ىقتيمالدىعى ورىن الادى. دەرەكتەردىڭ جوقتىعى، ساپا مونيتورينگىنىڭ جانە تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا شارالاردى ەنگىزۋدىڭ جەتىسپەۋشىلىگى، سونىمەن قاتار نورمالار مەن تالاپتاردى قاداعالاۋدىڭ تومەن دەڭگەيى جاعدايدى قيىنداتادى.

«گيدروتەحنيكالىق عيماراتتاردى مودەلدەۋ» زەرتحاناسىندا سەناتورلار قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندە قىزمەت ەتەتىن ءىرى گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىمداردىڭ اپات قاۋپىنە تالداۋ جانە باعالاۋ جۇرگىزۋ بويىنشا ءبىزدىڭ عالىمداردىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارىن قولدادى.

شاردارا، بارتوعاي، تەرس-اششىبۇلاق جانە كۇرتى سۋ قويمالارىنىڭ  سۋ تورابىنداعى گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىمداردى كوپفاكتورلى تەكسەرۋ بويىنشا سۋ حابى عالىمدارىنىڭ ناتيجەلەرى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىمدار قاۋىپسىزدىگى تۋرالى» زاڭدى جانە رەسپۋبليكالىق مەنشىكتەگى سۋ شارۋاشىلىق نىساندارىنا قاتىستى زاڭناما اكتىلەرىن ازىرلەۋ ءۇشىن نەگىز بولادى.

قازاقستان اگرارلىق ەل، اتموسفەراعا پارنيكتىك گازداردىڭ جانە اۋا كىرنەلەرىنىڭ قارقىندى شىعارىندىلارى ەل كليماتىنىڭ قۇرعاقشىلىعىن جىلدامداتادى. باقىلاۋدىڭ گيدرولوگيالىق جەلىلەرىن  قىسقارتۋ سالدارىنان جىل سۋلىلىعى تۋرالى اقپارات 60-70%تولىق ۇسىنىلمايدى. سوندىقتان دا ۇسىنىمدار رەتىندە سۋ حابى عالىمدارىنان سۋ نىساندارىنىڭ مەملەكەتتىك مونيتورينگ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ، ايىرباس ءۇردىسىن جاقسارتۋ جانە وزەندەردە باقىلاۋ جەلىلەرىن كەڭەيتۋ مەن اقپاراتتى باسقارۋ تۋرالى پىكىر ايتىلدى.

رەسپۋبليكادا اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى اعىن سۋلاردى تازالاۋ، باسقارۋ جانە پايدالانۋ ءۇشىن دۇنيە جۇزىندە پايدالانىلاتىن تەحنولوگيا مەن تاسىلدەر ترانسفەرتى بويىنشا اعىن سۋلاردى باسقارۋ ماسەلەسى وزەكتى.

«اعىن سۋلارىن تازالاۋ كەزىندە اەروبتىق ۇردىستەردى باسقارۋ» زەرتحاناسىندا قوناقتارعا ەكپە اعاشتاردى سۋارۋ كەزىندە تازارتىلعان سۋدى قايتا پايدالانۋ ءۇشىن «سوربۇلاق» اعىن سۋلارىن بيولوگيالىق تازالاۋ قوندىرعىسىنىڭ جۇمىسى كورسەتىلدى.

قورىتىندىدا قوناقتار قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ەلدىڭ اوك دامىتۋ جانە اگرارلىق ەڭبەك نارىعىندا تالاپ ەتىلگەن جاڭا فورماتسيادا مامانداردى ساپالى دايىنداۋعا قولايلى مۇمكىندىكتەردىڭ جاسالعانىن راستادى.

ا.الدياروۆا ،  "سۋ رەسۋرستارى جانە مەليوراتسيا "كافەدرا مەڭگەرۋشىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار