3 قازان, 10:44 750 0 رۋحانيات "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

جوشى حان قۇپياسى

 تەڭىز باستان بىلعانسا،

تۇندىرار ۇلىس – جوشى-ءدۇر!

تەرەك تۇپتەن جىعىلسا،

تۇرعىزار ۇلىم جوشى-ءدۇر!»

جوشى حان بەينەسى – حالقىمىزدىڭ تاريحي جادىندا قىپشاق ەلىنىڭ بيلەۋ­شى­سى، قازاق حاندارى مەن سۇلتاندارىنىڭ ارعى باباسى رەتىندە ساقتالىپ، ۇلكەن ءىلتيپات، قۇرمەتپەن اتالادى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن  جوشى ەسىمى اتالعاندا ۇلى دالانىڭ قاھارمانى، اكە مەن بالانىڭ اراسىنداعى ءارى نازىك، ءارى كۇردەلى اكەلىك جانە پەرزەنتتىك ماحاببات، قايشىلىقتى تاعدىر تۋرالى پالساپالىق ويلار قاتار ورالادى.

العاشقى جورىقتارى:

تاريحي دەرەكتەردە جوشىنىڭ بالالىق شاعى مەن ءجاسوسپىرىم كەزەڭى قالاي وتكەنى تۋرالى مالىمەتتەر ساقتالماعان. دەگەنمەن، «موڭعولدىڭ قۇ­پيا شەجىرەسىندە» ونىڭ 1207 جى­لى اكەسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن بايكالدان باتىسقا قاراي ورنالاسقان «ورمان تايپالارىن» باعىندىرۋ ءۇشىن جورىققا اتتانعانى باياندالادى. قۇپيا شەجىرەگە سۇيەنسەك ول «ورمان تايپالارىن» بەيبىت جولمەن با­عىن­دىرىپ قانا قويماي،  اق تۇيعىن قۇس، اق بوز ات سايگۇلىكتەردەن تۇ­راتىن زور تارتۋ تارالعىلارمەن ورالعان. جوشى وسى جولى ەنەسەيدىڭ جوعارعى اعىسى ايماعىن مەكەندەگەن ەنەسەي قىرعىزدارىن دا باعىندىرادى.

بۇدان ءارى جوشى 2213 جىلى اكەسىمەن بىرگە تسزين پاتشالىعىن جاۋلاپ الۋعا قاتىسسا، 2217 جىلى تۋماتتاردىڭ (بايقالدان باتىسقا قاراي مەكەندەگەن ورمان تايپالارىنىڭ ءبىرى) كوتەرىلىسىنە قوسىلعان قىرعىزداردىڭ ءبۇ­لىگىن باسۋعا اتتانىپ، جەڭىسپەن ورال­­عانى تۋرالى مالىمەتتەر ساقتالعان.

جوشىنىڭ بۇگىنگى قازاق دالاسىنا اياق باسۋى مەركىتتەردىڭ امان قالعان بولىگىن تالقانداۋمەن بايلانىستى بولدى. ورتاعاسىرلىق اۆتور دجۋۆەيني مەركىتتەردىڭ موڭعولدار قىرعىنىنان امان قالعان بولىگى كۇم-قىپشاق ايماعىنا كەتىپ، پانالاعانى تۋرالى مالىمەت بەرەدى.

 شىڭعىس حانعا: «مەر­كىت­تەر باسشىسىنىڭ موڭعولداردان قاڭ­لىلار ورنالاسقان قاراقۇمعا قاشىپ كەتكەنى تۋرالى حابار جەتكەن» كەزدە ولاردى تۇپكىلىكتى تالقانداۋ ءىسى جوشىعا تاپسىرىلعان.

وسى ورايدا بۇل دەرەكتەگى «قاراقۇم» نەمەسە «قۇم-قىپشاق» قاي جەر دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى. بەلگىلى قازاقستاندىق تاريحشى-عالىم س.م. احينجانوۆ «قاراقۇم» اتى توپونيمدەرگە تالداۋ جاساي كەلە، ي.ماركۆارتتىڭ تۇركى تىلىندەگى «قۇم» دەگەن گەوگرافيالىق تەرمينىنىڭ پارسى تىلىندەگى ءسينونيمىنىڭ «دەشت» (دالا), ال اراب تىلىندە «ساحري» ء(شول، دالا) ەكەندىگىن العا تارتا كەلە، ءدجۋزدجانيدىڭ قاڭلىلار مەن قىپشاقتار ورنالاسقان ايماعىن ساحري دەپ اتايتىندىعىن العا تارتادى. ال، بۇل تايپالار دجۋۆەيني بويىنشا «قاراقۇمدا» نەمەسە «قۇم-قىپشاقتا» ءومىر سۇرگەن.

وسىلايشا، اۆتور مىناداي تۇجىرىمعا كەلەدى: «ءحى-ءحىىى عاسىرلاردا قىپشاقتار مەكەندەگەن دالانىڭ ءتورت ءتۇرلى اتاۋى بولعان. تۇركى تىلىندە «قۇم-قىپشاق» جانە «قاراقۇم»، پارسى تىلىندە «دەشتى-قىپشاق»، اراب تىلىندە – «ساحري». مىنە، وسى جەرگە 1216 جىلعا قاراي موڭعولداردان قاشقان مەركىتتەر كەلىپ پانالاعان».

وسى مەركىتتەردى شىڭعىس حاننىڭ ۇلكەن ۇلى جوشى باستاعان موڭعول اسكەرى تۇبەگەيلى كۇيرەتە جەڭەدى. كەلەسى كۇنى موڭعولدار كەزدەيسوق جەردەن قىپشاقتارعا قارسى جورىققا اتتانعان مۇحاممەد حورەزمشاح اسكەرىمەن تورعاي دالاسىندا كەزدەسىپ قالادى. بىراق، نەگىزگى ماقساتتارى مۇحاممەد حورەزمشاح اسكەرىمەن شايقاسۋ بولماعاندىقتان، موڭعول اسكەرى تۇندە ۇرىس الاڭىن تاستاپ، شەگىنىپ كەتەدى. جوشى باستاعان موڭعولدار مەن حورەزمشاح اسكەرىنىڭ قازاق دالاسىنداعى العاشقى كەزدەسۋى وسىلايشا اياقتالادى.

جوشى  ەسىمىنىڭ قۇپياسى

جوشى تۋرالى ءسوز قوزعالعاندا مىندەتتى تۇردە ايتىلاتىن جايت: 1219 جىلعى حورەزم جورىعى الدىندا موڭعول ەلىنىڭ شىڭعىس حاننان كەيىنگى مۇراگەرى كىم بولۋى كەرەك دەگەن ماسەلە تالقىلانعان تۇستا حاننىڭ ەكىنشى ۇلى شاعاتايدىڭ اۋزىنان شىققان «مەركىتتىڭ شاتاسى» دەگەن ايىپتاۋ اششى شىندىق پا ەدى دەگەن ساۋال ارقاشان كەسە قولدەنەڭ تۇرادى. وقىرماندى دا «شىڭعىس حان اتا جاۋىنا اينالعان مەركىتتەردى تالقانداۋعا نەلىكتەن جوشىنى اتتاندىردى ەكەن» دەگەن ساۋال دا مازالايتىنى انىق.

بۇل ماسەلە عىلىمي ادەبيەتتەر مەن باسقا دا باسىلىم بەتتەرىندە كوپ تالقىلانعاندىقتان، قىسقاشا وقىرمان نازارىن جوشى ەسىمىنىڭ ماعىناسىنا اۋدارۋدى كوزدەدىك. جوشىنىڭ دۇنيەگە كەلۋى اناسى بورتەنىڭ مەركىتتەردىڭ تۇتقىنىنا تۇسۋىنە بايلانىستى كۇمانعا وراندى. جاۋ قولىندا قالعان جارىن قۇتقارۋ ءۇشىن تەمۋجىن ماڭگىلىك دوس بولۋعا سەرتتەسكەن انداسى جامۇقا مەن اكەسى ەسۋگەيدىڭ دوسى، اكە ورنىنا اكە بولۋعا ۋادە بەرگەن كەرەي حانى توعرىل حاننىڭ بىرىككەن اسكەرىمەن مەركىتتەرگە باسىپ كىرىپ، بورتەنى مەركىتتەر تۇتقىنىنان بوساتقانى بەلگىلى. وسى كەزەڭدەگى بورتەنىڭ بويىنداعى وزگەرىستەردى تۇسىنبەگەن بويى تەمۋجىن موڭعول دەرەكتەرى بويىنشا ءىنىسى حاسارعا، راشيد اد دين بويىنشا جالايىر تايپاسىنان شىققان ساباعا بورتەنى ءوز جۇرتىنا جەتكىزۋدى تاپسىرادى. بارلىق شىعارمالاردا كورسەتىلگەندەي بورتە جول جونەكەي  بوسانىپ، بالانىڭ اتىن موڭعولشا «زوچين»، ياعني «قوناق» دەگەن ماعىنادا قويعان دەگەن پىكىر قالىپتاسقان. بەلگىلى زەرتتەۋشى زاردىحان قيناياتۇلى اعامىز، وسى پىكىرلەردى تالداي كەلە، جوشى دەگەن ات شىڭعىس حان اۋلەتىندە بۇعان دەيىن بولعانىن تاراتىپ ايتادى دا، سوندا ولاردىڭ بارلىعى بودانچار اۋلەتىنە قوناق رەتىندە كەلگەن بە ەدى دەگەن ساۋال تاستايدى. اۆتوردىڭ پايىمداۋىنشا، جوشىعا ات قويعاندا شىڭعىس حان موڭعولداردىڭ سالت-داستۇرىنە سايكەس ايگىلى اتا-باباسىنىڭ ەسىمىن بەرگەن، ەكىنشىدەن موڭعولداردا ءاپايتوس، الىپ ادامداردىڭ اتىنىڭ الدىنا «جوشى» اتاۋىن جالعايتىن ءداستۇر بولعانىن اتاپ وتەدى.  مىسالى، «قۇنان وگىزدىڭ ەتىن جالعىز جەيتىن» شىڭعىس حاننىڭ ءىنىسى حاساردى كەيدە جوشى-حاسار دەپ اتاعان. ز. قيناياتۇلى موڭعولشا ۇستالاردىڭ ءتوس تەمىرىن «ءدوشى» دەپ ايتاتىنىن العا تارتا وتىرىپ، جوشى ەسىمىنىڭ وسىنداي «الىپ»، «ءاپايتوس» دەگەن ماعىنا بەرەتىن ەكىنشى  ماعىناسى بولعانىن دا العا تارتادى.

قالاي دەگەنمەن، جوشىنىڭ ومىرگە كەلۋى مەن اتىنا بايلانىستى قۇپياعا تولى سىرعا تولىق نۇكتە قويىلۋى ەكىتالاي. ادام تاعدىرىنىڭ سان قيلى قاتپارلارى تۋرالى، جالپى ءومىردىڭ ءمانى تۋرالى سانسىز ويلارعا جەتەلەيتىن سۇراق رەتىندە جوشى تاعدىرىنىڭ بۇل قۇپياسى  ونىڭ ەسىمىمەن بىرگە ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتە بەرەرى ءسوزسىز. سوندىقتان، جوشى شىڭعىس حاننىڭ بەل بالاسى ما،  الدە قانى مەركىت پە دەگەن ساۋالعا دا نۇكتە قويۋ قيىن. دەگەنمەن، دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، شىڭعىس حاننىڭ جوشىنى ارقاشان تۇڭعىش ءارى سۇيىكتى پەرزەنتى رەتىندە قابىلداعانى انىق.

كيىز تۋىرلىقتىلار

جوشىنىڭ بۇدان كەيىنگى تاعدىرى قىپشاق دالاسىمەن بايلانىستى بولدى. ونىڭ باستاماسى شىڭعىس حاننىڭ 1218 جىلى جەتىسۋدى، ودان ءارى ورتا ازيا مەن شىعىس دەشتى قىپشاق اۋماعىن جاۋلاپ الۋ سوعىستارىمەن بايلانىستى. ورىس زەرتتەۋشىسى  ۆ.ۆ. ترەپاۆلوۆ شىڭعىس حان باستاعان موڭعولداردىڭ جاۋلاپ الۋ سوعىستارىن ەكى كەزەڭگە ءبولىپ قاراستىرادى. العاشقى كەزەڭ – 1207-1218 جىلداردى قامتيدى. بۇل كەزەڭدە موڭعولداردىڭ موڭعوليا اۋماعىنان تىس جەرلەردە جۇرگىزگەن جاۋلاپ الۋشىلىقتارى «كيىز تۋىرلىقتىلاردىڭ» بىرلىگى يدەياسى اياسىندا جۇزەگە استى. وسىلايشا، كوپتەگەن تۇركى تايپالارى مەن حالىقتارى موڭعولداردىڭ بيلىگىن ءوز ەرىكتەرىمەن قابىلداپ، ولارمەن وداقتىق قارىم-قاتىناستار ورناتقانىن اتاپ وتەدى. ءتىپتى ەندىگى جەردە موڭعول اسكەرىنىڭ قۇرامى تۇركىلەردەن قۇرالدى. مىسالى، المالىقتىڭ سول كەزدەگى بيلەۋشىسى بۇزاردىڭ (وزاردىڭ)  بالاسى سۋقناق-تەگىن باستاعان قاڭلىلار شىڭعىس حاننىڭ اسكەرى قۇرامىن تولىقتىرعان.

موڭعولداردىڭ قازاقستان مەن ورتا ازيا اۋماعىنا باسىپ كىرۋى قارساڭىنداعى جەتىسۋداعى ساياسي جاعدايعا توقتالا كەتەيىك. ءحىىى عاسىردىڭ باسىندا كۇرەس نەگىزىنەن جەتىسۋدى جاۋلاپ العان قاراقىتايلار مەن حورەزمشاح اراسىندا ءوربىدى. مۇحاممەد حورەزمشاح بۇرىنعى قاراحانيدتەر يەلىگىنە مۇسىلمانداردى كاپىرلەردەن ازات ەتۋشى رەتىندە كەلگەنىنە قاراماستان، ونىڭ شاپقىنشىلىق جورىقتارى ولكەنى توناۋشىلىققا ۇشىراتىپ، جەرگىلىكتى حالىقتى قىرىپ-جويۋعا باعىتتالدى.

ءدال وسى كەزەڭدە شىعىستا موڭعولداردىڭ كۇشەيە باستاعان تۇسى ەدى. سوندىقتان كوپ ۇزاماي قارلۇق حانى ارسلان مەن ۇيعىر بيلەۋشىسى باۋرچيك شىڭعىس حاننىڭ بيلىگىن مويىنداپ ۇلگەرەدى. ال، ورحون مەن ەرتىس ارالىعىنداعى نايماندار شىڭعىس حاننان جەڭىلگەننەن كەيىن، كۇشىلىك باستاعان ءبىر بولىگى جەتىسۋعا، قاراقىتاي بيلەۋشىسىنىڭ قول استىنا كەلىپ، پانا تابادى. كوپ ۇزاماي كۇشلىك گۋرحاننىڭ قىزىنا ۇيلەنىپ، حورەزمشاح پەن قايىن اتاسىنا قارسى وداق قۇرادى.

وسىلايشا، جەتىسۋداعى بيلىك كۇش­لىك­تىڭ قولىنا وتكەنىمەن، ءارتۇرلى ايماقتاردىڭ جەكە بيلەۋشىلەرى دەربەس ساياسات ۇستا­­نىپ، وعان باعىنا قويعان جوق. ءدال وسىن­داي جاعدايدا كەيبىر ايماقتار ىشكى الاۋىزدىقتار مەن ساياسي تۇراقسىزدىقتى پايدالانعان جەرگىلىكتى حالىق بيلىكتى ءوز قولدارىنا الادى. سونداي يەلىكتەردىڭ ءبىرى – ورتالىعى المالىق قالاسى بولعان قاڭلىلار يەلىگى ەدى.

ابىلعازىنىڭ حابارلاۋىنشا موڭعولداردىڭ شۋ، تالاس بويىنا باسىپ كىرۋىنىڭ قارساڭىندا 50-60 مىڭداي قاڭلىلار حورەزمشاحتىڭ قول استىنا نوكەر بولىپ كەتكەن. ال، اتالعان ايماقتا 10 مىڭ ۇيدەي عانا قاڭلىلار قالعان. پارسى تاريحشىسى دجۋۆەينيدىڭ جازۋىنشا، قاڭلىلاردىڭ وسى بولىگىنەن شىققان، ۇزاق ۋاقىت بويى ەلدى توناۋمەن، قاراقشىلىقپەن اينالىسقان وزاردىڭ كۇشەيگەنى سونشالىقتى، ول كوپ ۇزاماي المالىق جانە بىرقاتار قالالاردى يەلەنىپ العان.

ورتاعاسىرلىق اۆتور جامال قارشى بويىنشا، بۇزار توعرىل حان ءوز ۇلى سۋقناق-تەگىندى شىڭعىس حانعا قىزمەت ەتۋگە اتتاندىرسا دا، قىزى ايۋق-حاتۋندى دوستىعىنىڭ، تۋىستىعىنىڭ بەلگىسى رەتىندە سىيلىققا بەرىپ، ودان جاۋلارىنا قارسى كومەك سۇراعان. سوندىقتان، 1218 جىلى موڭعولدار المالىققا كەلگەندە قالانى باسقارۋ قۇقىعىن بۇزاردىڭ ۇلى سۋقناق-تەگىنگە بەرەدى. ال، جوشىنىڭ قىزى بۋلعان-بيكەنى سۋقناق-تەگىنگە ۇزاتقان. موڭعولداردىڭ جاۋلاپ الۋ جورىقتارى 1219 جىلى ەرتىس بويىنان باستالىپ، موڭعول اسكەرى سىردارياعا دەيىن بۇرىنعى جاۋلاپ الۋشىلاردىڭ جولىمەن جەتىسۋ ارقىلى جۇرگەن. موڭعول اسكەرى ەرتىس بويىنان كۇزدە جىلجىعان كەزدە، وعان قارلۇق ارسلان حان، ۇيعىر بيلەۋشىسى باۋرچيك جانە المالىقتىڭ بيلەۋشىسى قاڭلى وزاردىڭ بالاسى سۋقناق-تەگىن ءوز جاساقتارىمەن بارىپ قوسىلادى.

شىڭعىس حان ۇلكەن ۇلى جوشىنى وتى­راردان كەيىن سىرداريانىڭ بويىمەن تومەن قارايعى جەرلەردى باعىندىرۋعا اتتاندىردى. ۆ.ۆ. بارتولد شىڭعىسحاننىڭ جوشىعا مۇنداي تاپسىرما بەرۋىنىڭ سەبەبى، موڭعول يمپەرياسىنىڭ سولتۇستىك-باتىس ايماقتارىن ۇلكەن ۇلىنىڭ يەلىگىنە بەرگىسى كەلگەندىگىنەن بولار دەپ تۇجىرىمدايدى.

وسى جورىقتا جوشى سىردىڭ تومەنگى اعىسى بويىنداعى قالالاردى قورشاۋعا اتتانعان. كەلەسى توپ سىردىڭ جوعارعى اعىسى بويى قالالارىن باعىندىرۋدى مىندەتتەرىنە العانى بەلگىلى.

دەرەكتەرگە سۇيەنسەك جوشى باستاعان موڭعول اسكەرىنە قاتتى قارسىلىق كورسەتكەن سىعاناق حالقىن جاۋ اسكەرلەرى تۇگەل قىرىپ تاستادى. سىرداريانىڭ تومەنگى اعىسى بويىنداعى اشناس حالقى دا وسىنداي جاعدايدى باستارىنان كەشەدى. ال، جەنت، ۇزكەنت، بارشىنكەنت قالالارى جاپپاي قىرىپ-جويۋدان ءبىرشاما امان قالدى. مۇنىڭ سەبەبى كەيبىر دەرەكتەردە جوشىنىڭ جاپپاي قىرىپ-جويۋعا قارسىلىق كورسەتىپ، حالىقتى بەيبىت كەلىسىممەن كوندىرۋگە ۇمتىلعان ساياساتىنىڭ ناتيجەسى رەتىندە تۇسىندىرىلەدى.  زەرتتەۋشى ۆ.ۆ. بارتولد تا كەزىندە جوشىنىڭ شاعاتايمەن سالىستىرعاندا بارىنشا جۇمساق ساياسات ۇستانعاندىعىن اتاپ وتكەن بولاتىن.

1220 جىلدىڭ ءساۋىرىنىڭ سوڭىنا تامان جوشى باستاعان موڭعول اسكەرلەرىنىڭ سىردىڭ تومەنگى اعىسى بويىنداعى جەند قالاسىن الۋىمەن موڭعولداردىڭ بۇل باعىتتاعى جاۋلاپ الۋ ۇرىستارى اياقتالادى. بۇدان كەيىن جوشى باستاعان اسكەر ۇرگەنىش تۇبىندە ۇگەدەي، شاعاتايمەن باس قوستى. ۇرگەنىشتى الار تۇستا قالا تاعدىرىنا قاتىستى شاعاتاي مەن جوشى اراسىندا داۋ تۋدى. قالانى قانتوگىسسىز الۋ تۋرالى ۇسىنىس بەرگەن جوشىعا شاعاتاي قارسى شىقتى. «كىمنىڭ شەشىمى» سوڭعى ءسوز بولۋى كەرەك دەگەن ساۋالمەن  شىڭعىس حانعا اتتانعان جاۋشى ۇلى حاننان «ۇگەدەيدىڭ شەشىمىن» قابىلداۋ تۋرالى جارلىق اكەلدى. اسا قاتىگەزدىك پەن جانتۇرشىگەرلىك قانتوگىسپەن الىنعان ۇرگەنىش جورىعىنان سوڭ جوشى ءبىرجولاتا سىر بويىنا بەت الادى.

راشيد اد ءديننىڭ  «جىلنامالار جيناعىندا» كەلتىرىلگەن مالىمەتتەر بويىنشا 1221 جىلى جوشى حورەزمنەن ورالعان سوڭ، ەرتىس پەن التاي تاۋلارىنىڭ ارالىعىنداعى بارلىق قىسقى جانە جازعى جايلاۋلار مەن  ايماقتار تولىعىمەن جوشىنىڭ ۇلىسى رەتىندە وعان ۇلەسكە بەرىلدى. سونداي-اق جوشىعا بۇكىل دەشتى قىپشاق ايماعى مەن ودان تىس جاتقان «موڭعول جىلقىسىنىڭ تۇياعى جەتكەنگە» دەيىنگى جەردىڭ بارلىعىنا ءوز بيلىگىن جۇرگىزۋدى بۇيىرادى. جوشى ۇلىسىنىڭ نەگىزگى ورداسى ەرتىس ايماعىندا ورنالاستى.

قۇپيا ءولىم

ورتاعاسىرلىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، ورتا ازيا اۋماعىن جاۋلاپ الۋدى ءساتتى جۇزەگە اسىرعان شىڭعىس حان 1223 جىلى سامارقاندتان 20 شاقىرىم جەرگە وردا تىگىپ، اڭ اۋلاۋ راسىمىنە بارلىق ۇلدارىن شاقىرادى. سىر بويىنداعى اڭ اتاۋلىسىن اكەسىنە قاراي ىعىستىرىپ، تاماشا اڭشىلىقتى ۇيىمداستىرىپ بەرگەنىمەن، جوشى اكە ورداسىنا كەلمەي قالادى. كەلەسى جىلى شىڭعىس حان ەرتىس بويىندا ورداسىن تىككەن تۇستا دا جوشى «دەنساۋلىعىنىڭ ناشارلىعىن» ايتىپ اكەسىمەن جۇزدەسپەيدى. پارسى تاريحشىسى دجۋزدجاني  جوشى «اكەسىنىڭ جەرلەر مەن ادامدارعا قاتىستى قاتالدىعىنا» نارازى بولعانىن اتاپ وتسە، راشيد اد دين بويىنشا اكە مەن بالاسىنىڭ اراسى ولاردىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا سالقىن تارتقان ەدى.

وسى دەرەكتەردى ساراپقا سالعان كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەر  بۇل وقيعالار شىڭعىس حان مەن جوشىنىڭ اراسىنداعى الاۋىزدىقتى ءورشىتتى دەگەن پىكىردى ۇستانسا، ءتىپتى ل. گۋميلەۆ بويىنشا «شىڭعىس حان ءوز ۇلى جوشىعا ءولىم دە تىلەگەن» دەگەن پىكىرلەردى تۋىنداتتى.

جوشىنىڭ قايتىس بولۋىنا قاتىستى دەرەكتەر قايشىلىقتى. ونىڭ تۋعان جىلى ءتارىزدى قايتىس بولعان جىلى دا ناقتى ەمەس. كەيبىر دەرەكتەر بويىنشا ول 1225 جىلدىڭ سوڭىندا نەمەسە 1226 جىلدىڭ باسىندا،  كەيبىر مالىمەتتەر بويىنشا 1227 جىلى قايتىس بولعان. دەگەنمەن، جوشىنىڭ اكەسى شىڭعىس حاننان بۇرىن قايتىس بولعانى بەلگىلى. ءبىر دەرەكتەردە جوشى جابايى قۇلانداردى اۋلاپ جۇرگەندە قايتىس بولعان دەلىنسە، كەيبىر مالىمەتتەر بويىنشا ونى ۋلاپ ولتىرگەن.

بۇگىندە جەزقازعاننان سولتۇستىك شىعىسقا قاراي 50 شاقىرىم جەردەگى ۇلىتاۋ تاۋلارىندا تۇرعىزىلعان جوشى حان كەسەنەسىندە دە «جوشى حان جەرلەنگەن بە، جوق پا؟» دەگەن ساۋال اشىق كۇيىندە قالىپ وتىر.

جوشى حان كەسەنەسىنە ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزگەن الكەي مارعۇلاننىڭ قازباسى كەزىندە كەسەنەنىڭ ىشىنەن تابىلعان ەكى قابىر انىقتالىپتى. ولاردىڭ بىرىنەن تابىلعان شەگەلەنگەن تابىتتان ۇستىڭگى جاق سۇيەگى جوق ادامنىڭ باس سۇيەگى شىققان. ءارى قولسىز جەرلەنگەن. كونە اڭىزداردا جوشى حان قابىرگە ءبىر قولسىز جەرلەنگەن دەسە، كەلەسى اڭىزدا بۇل كەسەنەدە جوشىنىڭ تەك ءبىر قولى نەمەسە «جوشى حاننىڭ شىناشاعى» قويىلعان دەگەن مالىمەتتەر ايتىلادى.

زەرتتەۋشى ز.قيناياتۇلى: «اكەسىنىڭ كوزى تىرىسىندە جوشى حانعا مازار تۇرعىزىلۋى مۇمكىن ەمەس، دەي كەلە، تىپتەن اتاسىنان 19-20 جىل كەيىن دۇنيە سالعان كىشى دەرجاۆا بيلەۋشىسى باتى حاننىڭ ءوزى قايدا جەرلەنگەنى قازىرگە دەيىن بەلگىسىز. ەكىنشىدەن، مازاردان 1946 جىلى مارعۇلاندار تاپقان سۇيەك 70-72 جاس شاماسىنداعى ەر ادامعا ءتان. ال جوشى 46 جاسىندا و دۇنيەلىك بولعان. ۇشىنشىدەن، مازاردىڭ جەر استى جانە جەر ءۇستى ارحيتەكتۋرالىق كونسترۋكتسياسى، قولدانعان قۇرىلىس ماتەريالى حV-ءحVى عاسىرلارعا جاتادى. سوندىقتان ۆ.بارتولد ايتقانداي مازاردى جوشىنىڭ مۇسىلماندانعان حان ۇرپاقتارىنىڭ بەيىتسىز قالعان حان باباسىنا (جوشىعا) ارناپ كەيىنىرەك تۇرعىزىلعان بولۋى ابدەن مۇمكىن» دەگەن پىكىر بىلدىرگەن.

ۇلى جىرشى

جوشى ولىمىنە قاتىستى حالقىمىزدىڭ جادىندا اڭىز بەن «اقساق قۇلان، جوشى حان» اتتى تاريحي كۇي  ساقتالعان. حالىق جادىندا حاتتالعان بۇل ءاپسانادا شىڭعىس حان سۇيىكتى ۇلى جوشىنىڭ قازاسىن كىمدە-كىم ەستىرتسە كومەيىنە قورعاسىن قۇيۋ تۋرالى بۇيرىق بەرگەن دەسەدى. ابىلعازى ءباھادۇر حاننىڭ «تۇرىك شەجىرەسىنە» سۇيەنسەك، بارلىق ۇلدارى مەن قىز­دارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ سۇيىكتى پەرزەنتى جوشىنىڭ قايعىلى قازاسىن حانعا ۇلى جىرشى عانا استارلى جىرمەن جەتكىزگەن ەكەن.

«تەنگيز باشتىن بۋلعاندى كيم توندۋرۋر، ا حانىم؟

تەرەك تۋبتىن دجىعىلدى، كيم تۋرعۋزۋر، ا حانىم؟»، – دەگەن ۇلى جىرشىعا، شىڭعىس حان:

«تەنگيز باشتىن بۋلعانسا توندۋرۋر ولۋم دجوشى دۋر،

تەرەك تۋبتان دجىعىلسا، تۋرعۋزۋر ولۋم دجوشى دۋر»، – دەپ جاۋاپ قايىرعان ەكەن.

ۇلى جىرشى سوزدەرىن قايتا قايتالاعاندا كوزدەرىنەن جاس پارلاپ اعا بەرىپتى. وسى ساتتە شىڭعىس حان:

«كوزۋنگ ياشىن چوكۋرتۋر كونگلۋنگ گولدى بالگايمى؟»

«دجيرينگ كونگۋل بكۋرتۋر دجۋچي ولدي بولگايمى؟» – دەگەندە ۇلى جىرشى:

«سويلەمەككە ەركيم يوق سەن سويلەدينگ، ا حانىم»!

«وز يارلىگىنگ وزگە دجاب ايۋ ويلەدينگ، ا حانىم»! دەپ جاۋاپ قايىرعاندا، الەمدى ۋىسىندا ۇستاعان قاھارلى بيلەۋشى:

«كۋلۋن الگان كۋلانداي كۋلۋنۋمدين ايرىلدىم»،

«ايرىلىشكان اكاۋداي ەر ولۋمدين ايىرىلدىم»،  –  دەپ تەڭسەلىپ كەتكەن ەكەن دەسەدى.

ءحىىى عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا قىپشاق (تۇرىك) تىلىندە ايتىلعان بۇل ولەڭ جولدارىنىڭ قازىرگى قازاق تىلىندەگى نۇسقاسىنان اسا كوپ ايىرماشىلىعى جوق ەكەنىن ءتىل ماماندارى تۇگىلى، قازاق ءتىلىن جەتىك بىلەتىن ءاربىر ادام اڭعارادى. بۇل ءتورت جولدىڭ قازىرگى قازاق تىلىندەگى نۇسقاسى بىلايشا ايتىلادى:

«تەڭىز باستان بىلعاندى،

كىم تۇندىرار، ۋا حانىم؟!

تەرەك تۇپتەن جىعىلدى،

كىم تۇرعىزار، ۋا حانىم؟!

تەڭىز باستان بىلعانسا،

تۇندىرار ۇلىس – جوشى-ءدۇر!

تەرەك تۇپتەن جىعىلسا،

تۇرعىزار ۇلىم جوشى-ءدۇر!».

ەل اۋزىندا ساقتالعان اڭىزداعى، ابىلعازى ءباھادۇر حاننىڭ ەڭبەگىندە تەك ۇلى جىرشى دەگەن اتپەن بەلگىلى تۇلعانى راشيد اد ءديننىڭ ەڭبەگىندە اتى اتالاتىن كەتبۇعا قولباسشىمەن بايلانىستىرۋ ورىن العان. «جىلنامالار جيناعىندا» كەتبۇعانىڭ 1253 جىلعى قۇرىلتايدا حۋلاگۋدىڭ يرانعا اتتانعان اسكەرىنىڭ الدىڭعى توبىنىڭ قولباسشىسى بولىپ تاعايىندالعاندىعى، ونىڭ يران، يراك، سيرياداعى جاۋلاپ الۋشىلىقتارى، اقىرى 1260 جىلى 3 قىركۇيەكتە قىپشاقتىق ماملۇكتەردىڭ قولىنان قازا تاپقاندىعى ەگجەي-تەگجەيلى جازىلعان. ورتاعاسىرلىق دەرەكتەردە اتى ناقتى كەزدەسەتىن بۇل تۇلعانىڭ، ياعني، كەتبۇعانىڭ كۇيشىلىگى، ونىڭ جوشىنىڭ ءولىمىن شىڭعىسحانعا كۇيمەن ەستىرتۋى جونىندەگى اڭىزدى ەڭ العاش ەل اۋزىنان ا.مەلكوۆ جازىپ قالدىرعان (مەلكوۆ ا. ماتەريالى پو كيرگيزسكوي ەتنوگرافي //ترۋدى وبششەستۆا يزۋچەنيا كيرگيزسكوگو كرايا. ۆىپ. ءىىى. –ورەنبۋرگ، 1922. -169-170 بب.). بىراق ول اڭىزدا كۇيشىنىڭ اتى كەتبۇعا ەمەس، كەر-بۇعا دەپ بەرىلگەن. سوندىقتان وسى ارادا جوشى ءولىمىن شىڭعىس حانعا ەستىرتكەن «نايمان كۇيشىسى، ءبيى، موڭعول اسكەرىنىڭ قولباسشىسى كەتبۇعا ما، الدە كەربۇعا ما؟ الدە كەربۇعا - كۇيشى، كەتبۇعا  موڭعول اسكەرىنىڭ قولباسشىسى ما؟» دەگەن پىكىر دە ويعا ورالادى.  دەگەنمەن «قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسىنداعى» مالىمەتتى كەلتىرە كەتەلىك. وندا كەتبۇعا تۋرالى مىناداي جولدار بار: «كەتبۇعا (شامامەن 1150-1225) – جىراۋ، كۇيشى، اڭىز كەيىپكەرى. ورتا ءجۇز قۇرامىنداعى نايمان تايپاسىنىڭ باعانالى تارماعىنان ششىققان. 14 عاسىردا جازىلعان «شادجارات ءال-اتراك» («تۇرىك شەجىرەسى») اتتى كىتاپتاعى دەرەكتەر مەن ەل اۋزىنداعى اڭىزدار بويىنشا، جوشى حان اڭ اۋلاپ ءجۇرىپ قازا تاپقاندا، شىڭعىس حانعا قارالى حاباردى جەتكىزۋگە ەشكىم باتپايدى. سوندا كەتبۇعا باس كەتەر اۋىر مىندەتتى ءوز موينىنا الادى.

...حالىق ولەڭدەرى مەن اڭىز-اڭگىمەلەردە دە كەتبۇعا ەل قامقورى، دانا اقساقال رەتىندە بەينەلەنگەن. ول تۋرالى اڭىزدار قىرعىز فولكلورىندا دا بار» دەگەن انىقتاما بەرىلگەن.

جوشى ۇلىسى نەمەسە قىپشاق حاندىعى

اتاپ وتەتىن ءبىر ماڭىزدى ماسەلە ءحىىى عاسىردا قىپشاق ءتىلى جەڭىسكە جەتكەن موڭعولدارمەن بىرگە موڭعول ءتىلىنىڭ كەلۋىنە قاراماستان، تۇرمىستىق دەڭگەيدەگى، رۋحاني ومىردەگى، ادەبيەت سالاسىنداعى ءوز پوزيتسياسىن جوعالتپايدى، ءتىپتى جوعارعى دەڭگەيدەگى مەملەكەتارالىق قاتىناستاردىڭ، ەلشىلىك قارىم-قاتىناستاردىڭ قۇرالى رەتىندە موڭعول تىلىمەن قاتار قولدانىلىپ، ءحىV عاسىردىڭ وزىندە ونى بىرتە-بىرتە قولدانىستان ىعىستىرىپ شىعارادى. ءحىىى عاسىردا ءومىر سۇرگەن دەشتى قىپشاقتىڭ ۇلى جىرشىسى كەتبۇعانىڭ جوشىنىڭ ءولىمىن شىڭعىس حانعا استارلاپ ەستىرتۋى ءداستۇرلى ولەڭ تۇرىندە ايتىلىپ، قىپشاق (تۇرىك) تىلىندە باياندالعانى، بۇدان باسقا تۇركى تىلىندە جازىلعان شىعارمالاردىڭ التىن وردا ايماعىندا پايدا بولۋى مەن كەڭ تارالۋى قازىرگى التىن وردا دەپ جۇرگەن مەملەكەتتىڭ شىن مانىندە تۇركى مەملەكەتى بولعاندىعىن كورسەتەدى.

مىسالى،  XIV عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا التىن وردادا بولعان اراب اۆتورلارى جوشى ۇلىسىندا بيلىك قۇرعان رەسمي حانداردىڭ ءبارىن قىپشاق حاندارى دەپ اتايدى. مىسال كەلتىرسەك،  اددزەحەبي (1348/1349 ج.ءو.) ءوزىنىڭ «يسلام تاريحى» اتتى ەڭبەگىندە بەركە حاندى «قىپشاق جانە سۋداك دالاسىنىڭ پاتشاسى بولعان»، ال توقتا حاندى  «قىپشاق پاتشاسى»، – دەپ جازادى. ال-وماري التىن وردانىڭ بيلەۋشىسىن «قىپشاق پاتشالىعىنىڭ حانى»، «قىپشاق جانە حورەزم جەرلەرىنىڭ بيلەۋشىسى»، وزبەك حاندى «قىپشاق مەملەكەتىنىڭ قازىرگى بيلەۋشىسى»، –  دەپ جازادى. يبن ال - فورات «665 جىلى (1266 ج. 2 وكت. – 1267 ج. 21 سەنت.) (توعان) پاتشانىڭ ۇلى مەنگۋتەمىر قىپشاق پاتشالىعىنىڭ تاعىنا وتىردى»، – دەپ اتاپ وتەدى.

بۇل دەرەكتەردە التىن وردا، جوشى ۇلىسى اتاۋى مۇلدە قولدانىلمايدى، كەرىسىنشە، ءبىر عانا تەرمين – قىپشاق مەملەكەتى جانە قىپشاق حانى دەگەن اتاۋ ايتىلىپ تۇر. سونداي-اق، مالىمەتتى بەرۋشىلەردىڭ ءبارى دەرلىك ءوز ەڭبەكتەرىندە ءحىىى عاسىرداعى تاريحي جاعدايلاردى سيپاتتاپ قانا قويماي، وزدەرى التىن ورداعا كەلگەن كەزدەگى كورگەندەرىن دە ايتىپ وتەدى. وعان «قازىرگى كەزدەگى قىپشاق مەملەكەتىنىڭ بيلەۋشىسى وزبەك حان» دەگەن دەرەك دالەل. دەرەكتىڭ مالىمەتتەرىندەگى تاريحي وقيعالار ءحىىى عاسىر مەن ءحىV عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى كەزەڭگە سايكەس كەلەدى. ولاي  بولسا، ءحىV عاسىردىڭ باسىندا-اق دەشتى قىپشاقتاعى موڭعولدىق ەتنيكالىق ەلەمەنتتەر تولىعىمەن جانە تۇپكىلىكتى تۇردە قىپشاقتانىپ بولعان. وسى ءۇردىستى ال-وماريدىڭ  مىناداي دەرەگىنەن كورۋگە بولادى: «ەجەلدە بۇل مەملەكەت قىپشاقتار ەلى بولاتىن، بىراق ولاردى تاتارلار باسىپ العان سوڭ، قىپشاقتار ولارعا باعىنىشتى بولدى. بۇدان كەيىن ولار (تاتارلار) (قىپشاقتارمەن) ارالاسىپ، تۋىستاستى جانە جەر ولاردىڭ (تاتارلاردىڭ) تابيعي جانە ناسىلدىك بەلگى­لەرىنەن ۇستەم ءتۇستى; موڭعولدار (جانە تاتارلار) قىپشاقتار جەرىنە قونىس­تانعاندىقتان، ولارمەن نەكەگە تۇرىپ، ولاردىڭ (قىپشاقتاردىڭ) جەرىندە ءومىر ءسۇرىپ قالعاندىقتان، وزدەرى دە ولارمەن ءبىر رۋدان شىققانداي، تۋرا  قىپشاق بولىپ كەتتى». وسىلايشا، جوشى ۇلىسى نەگىزىندە قالىپتاسقان التىن وردانىڭ شىن مانىندە قىپشاق مەملەكەتى بولعاندىعىن، ال ونىڭ بيلەۋشىلەرى رەتىندە كەل­گەن شىڭعىس ۇرپاقتارىنىڭ XIV عاسىردا-اق قىپشاقتانىپ كەتكەنىن كورەمىز.

دەرەكتەردە ايتىلعانداي «قىپشاق دالاسىنىڭ سۋ مەن اۋاسىن ەرەكشە ۇناتقان» جوشى مەن ونىڭ ۇرپاقتارىنىڭ تاعدىرى بۇگىنگى قازاق جەرىمەن بىرگە استاسىپ كەتتى. جوشى ۇرپاقتارى بولىپ سانالاتىن قازاق حاندارىنان باستاپ، كەشەگى الاشتىڭ كوسەمى ءاليحاندار ۇلتىمىزدىڭ ماقتانىشى عانا ەمەس، ەلدىگى­مىز­دىڭ سيمۆولى ىسپەتتتەس. سوندىقتان، تاعدىرى قۇپياعا تولى جوشى حاننىڭ ءومىرى كەشەگى جاۋىنگەر بابالارىمىزدىڭ ءور تۇلعاسى مەن رۋحىنىڭ كورىنىسى رەتىندە حالقىمىزدىڭ جادىندا جاتتالعان كۇيى قالا بەرەرى ءسوزسىز.

 

مەڭدىگۇل نوعايباەۆا،

تاريح عىلىمدارىنىڭ

كانديداتى، قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار