3 قازان, 10:32 440 0 زاڭ انار لەپەسوۆا

مۇناي ۇرلىعى: قازىنا توناۋ قاشان تىيىلادى؟

قازاقستان ەكونوميكاسى­نىڭ نەگىزگى قۋات كوزى مۇناي مەن گاز ەكەنى امبەگە ايان. ءبۇ­گىن­گى تاڭدا ەلدەگى جالپى ىشكى ءونىمنىڭ 30 پايىزى، ال ەكسپورت­تان تۇسەتىن تابىستىڭ جارتىسى – مۇ­ناي-گاز ونەركاسى­بى­نىڭ ۇلە­سى.  قازاقستان بۇكىل الەمدەگى جالپى مۇناي ءونىمى­نىڭ (كۇنىنە 90 ملن باررەلدەن استام) 1,8  پايىزىن (كۇنىنە 1,719 ملن باررەل) بەرىپ وتىر. الايدا ەل بايلىعىنا اشكوز­دە­نە قول سۇعۋشىلاردىڭ كوبەيۋى قارا التىن ءوندىرىسىنىڭ كەلەشە­گى­نە قاتىستى كۇدىكتى ويلاردى قا­لىڭ­داتقانىن نەسىنە جاسىرايىق؟!.

وتكەن جىلى قازاقستاندا 77, 5 ملن دوللار مۇناي وندىرىلسە، بيىلعى جىل­دىڭ العاشقى 5 ايىنىڭ وزىندە 36,5 ملن توننا شيكىزات الىندى.

مەملەكەت ايرىقشا ءۇمىت ارتىپ وتىر­عان ءۇش كەن ورنى – قاشاعان، تەڭىز بەن قاراشىعاناقتان جالپى كولەمى 21,7 ملن توننا قارا التىن ءوندىرىلدى. مۇ­نايدى قايتا وڭدەۋ كولەمى دە ايتارلىقتاي ارتقان. ناقتىراق ايتساق، 2019 جىلعى قاڭتار-مامىر ايلارىندا 6,7 ملن توننا قارا التىن قايتا وڭدەۋدەن ءوتتى، ياعني 2018 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىس­تىرعاندا 5 پايىزدىق ءوسىم بار.

قازاقستان مۇنايىنىڭ ساپاسىن جو­­عا­رى باعالايتىن يمپورت­تاۋ­شى ەلدەر بيىل دا سۇرانىستى ازايتقان جوق. ەنەر­گەتيكا مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىن­شە، 2019 جىلدىڭ ال­عاشقى ءۇش ايىندا ەلىمىزدەن جالپى كو­لەمى 16 ملن توننادان استام مۇناي ەكس­پورت­تالىپ، قازىناعا 7,4 ملرد دوللار قۇيىلدى.

قازىنا بار جەردە سۇق كوز دە بولماي تۇرمايدى. قىنجىلتاتىنى، سۇعاناق قول­دار – سىرتتا ەمەس، ىشىمىزدە، ءوز ارامىزدا ءجۇر­گەندەر. سوڭعى ۋاقىتتا ەلىمىزدە قارا التىن ۇرلىعىنىڭ بەلەڭ العانى سون­شالىق، مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرىنىڭ كولەڭكەلى اينالىمى قىلمىستىق قۇ­رى­لىم­­داردىڭ نەگىزگى تابىس كوزىنە اي­نال­دى. قارجى پوليتسياسى مۇنىمەن كۇرە­سۋ­دەي-اق كۇرەسەدى. بىراق ناتيجە كوڭىل كون­شىتپەيدى.

بيىلعى جىلدىڭ اقپانىندا ماڭعىس­تاۋدا مۇنايدى توننالاپ ۇرلاعان قىل­مىس­تىق توپ ۇستالدى. ءار قادامدارىن ءجىتى وي­لاستىرىپ، ساۋىسقانداي ساق ارەكەت ەتسە دە اككىلەر زاڭ قۇرىعىنان قۇتىلىپ كەتە المادى. وبلىستىق ەكونوميكالىق تەرگەۋ دەپارتامەنتىنىڭ مالىمەتىنشە، قىلمىس­تىق توپ مۇشەلەرى مۇنايدى ۇرلاۋ بويىن­شا ارنايى سىزبا دايىنداعان. ولار تا­سى­مال­داۋ جانە كىرىستەردى زاڭداستىرۋ پروتسەسىن رەتكە كەلتىرگەن. توپ باسشىسى قاجەتتى ءمالى­مەت­تەردى جيناپ، قىلمىستىق ۇيىم­نىڭ بولاشاق مۇشەلەرىن تاۋىپ، ولاردى وقى­تىپتى. جالپى، توپتا 12 ادام بولعان كورىنەدى.

ۇرىلار اۋەلى ەلدەن تىس جەردەن ساتىپ الۋشى ىزدەگەن. «كليەنت» تابىلعان كەزدە قىلمىسكەرلەر ماگيسترالدى مۇناي قۇ­بىرىن كەسىپ، مۇنايدى اۆتوكولىككە قۇيىپ وتى­رىپتى. ۇرلانعان مۇناي تەمىر جولمەن رەسەيگە مۇناي قالدىقتارىنىڭ قوسپاسى رەتىندە تاسىمالدانعان. قىلمىستىق ارە­كەت­تەن تۇسكەن كىرىستەردى زاڭداستىرىپ وتىرۋدىڭ دا تەتىگىن تاپقان.

ەكونوميكالىق تەرگەۋ دەپارتامەنتى­نىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك، قىلمىستىق توپ 2017 جىلعى تامىزدان 2019 جىلعى اقپانعا دەيىن ەل بايلىعىن توناپ كەلگەن. قارا-وبا كەن ورنىنداعى كونسەرۆاتسيا­لان­عان مۇناي ۇڭعىمالا­رى­نان جانە «وزەن – جەتىباي – اقتاۋ» ما­گيس­ترالدى مۇناي قۇبىرىنان قارا التىندى الاڭسىز ۇپتەگەن. ۇرىلار جالپى كولەمى 2420 توننا مۇناي ۇرلاپ، مەملەكەتكە 348,7 ميل­ليون تەڭگە شىعىن كەلتىردى.  قر قىل­مىستىق كودەكسىنىڭ 13 بابى بويىنشا قوز­عالعان ءىستىڭ ماتە­ريال­دارى مىڭنان اسا بۋحگالتەرلىك قۇ­جات­تاردى ەسەپتەمە­گەن­دە 30 تومعا جەتكەن.

ماتەريالدارىنىڭ كولەمى بويىنشا «ەرەكشەلەنگەن» تاعى ءبىر قىلمىستىق ءىس وتكەن جىلى قىزىلوردا وبلىستىق قىل­مىس­تىق ىستەر جونىندەگى مامان­دان­دى­رىلعان اۋدانارالىق سوتىندا قارالعان ەدى. جيىنتىعى 149 تومدى قۇراعان قىل­مىس­تىق ءىس ماتەريالدارىنا سۇيەنسەك، وڭىردە 2 ۇيىم­داسقان قىل­مىس­تىق توپ قۇ­رىل­عان. 1-توپ ءمۇ­شەلەرى «قونىس»، «جى­لان­دى قىر» كەن ورنى مەن «قۇمكول-تۇز­كول» جانە «شىم­كەنت-پاۆلودار» مۇناي قۇ­بىرىنان قارا التىن ۇرلاۋدى ۇيىم­داس­تىرعان. استى­ر­تىن ىسكە مۇناي كومپا­نيا­لارىنىڭ جۇمىس­شىلارى مەن كۇزەت­شى­لەرى جانە كا­سىبي ءدا­نەكەر­لەۋ­شىلەر تار­تىل­عان. ال كە­لەسى توپ ۇرلانعان مۇنايدى ساقتاۋ، تاسى­مال­داۋ جانە ساتۋمەن اينا­لىس­قان. ءتىپتى كور­شىلەس مەم­لەكەت­تەرگە دە كو­مىر­سۋتەك شيكىزاتىن جەت­كىزىپ وتىرعان.

مۇنايشىلار، كاسىپكەرلەر مەن ولار­دى قولداپ-قورعاعان بۇرىنعى كولىك پرو­كۋ­رورى مەن پوليتسيا پولكوۆنيگى بار – قارا التىندى زاڭسىز جولمەن ساۋدالاۋعا قاتىسقان بارلىق 21 ادام ءوز جازاسىن الدى. سوتتالعانداردىڭ 17-ءسى تەمىر تورعا قامالدى، قالعان تورتەۋى جازالارىن شارت­­تى تۇردە وتەي­دى. ءىستىڭ باستى في­گۋ­رانت­تارى – كەنجەتاي باس­قاراەۆ پەن      بە­رىك وتەگەنوۆ 10 جىلدان ار­قالاپ كەتە باردى.

قارا التىن ۇرلىعى تۋرالى ءسوز قوز­عالعاندا، وسىدان ءۇش جىل بۇرىن اشكە­رە­لەن­گەن اتى­شۋ­لى «ءتورت اعايىن­دى ءىسى» دە ەرىك­سىز ويعا ورالادى. 26 ادامنىڭ باسىن قوسقان اقتوبەلىك قىل­مىس­تىق توپ 2016 جىلى جەل­توق­ساندا قازاق­ستان­نىڭ باتىس وبلىس­تا­رىندا ارنايى وپە­را­تسيا ءجۇر­گىزۋ بارىسىندا ۇستالعان بولا­تىن. سىباي­لاس­تار «ساعىز پە­ترو­لەۋم» كومپانياسىنا قا­راس­تى «قا­عاناي» كەنىشىنەن 2015 جىل­عى ماۋسىم-قىركۇيەك ارا­لى­عىندا 530 توننا مۇناي ۇرلا­عان. تەرگەۋ ماتەريال­دارى بويىن­شا ۇر­لانعان مۇناي قۇنى 11 ملن 302 مىڭ تەڭ­گەنى قۇرادى. بۇدان بولەك، قىل­مىس­تىق توپ اقتوبە وبلىسى باي­عا­نين اۋدا­نىن­داعى «اششى­كول» مەن «قارا­توبە»، مۇ­عال­جار اۋ­دانىن­داعى «سي­نەل­ني­كوۆ­سكوە» كەنىشى­نەن دە ءار جىلدارى اسا كوپ مولشەردە مۇ­ناي ۇر­لاعانى انىقتالدى. ولار­­­دىڭ مەم­­لەكەت­كە كەلتىرگەن جال­پى شى­عىنى 34 ملن تەڭگەگە جەتەعا­بىل.

قىلمىستىق توپ قۇرىپ، قۇل­قىن­نىڭ قامىن كۇيت­تە­گەن 26 ادامعا  قىلمىستىق كو­دەكس­تىڭ «مۇ­ناي ۇرلىعى»، «ادام ۇرلاۋ»، «اقشا بوپسا­لاۋ»، «قارۋ ساقتاۋ»، «بوتەننىڭ مۇلكىن تالان-تاراجعا سالۋ»، «ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ قۇرۋ» جانە باسقا باپتا­رى بويىنشا ايىپتار تاعىلدى. بۇل – اۋىر جانە وتە اۋىر ايىپتار، جازاسى دا جەڭىل بولعان جوق.  اقتوبە وبلىستىق قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى مامان­دان­دى­رىلعان اۋ­دان­ارالىق سوتى وتكەن جىلعى 2 تامىزدا ءىستىڭ سوڭعى نۇكتەسىن قويدى. سۋديا احمەت­قالي مولداعاليەۆتىڭ ۇكىمى بويىن­شا  «ءتورت اعايىندى» تو­بى­نىڭ جەتەكشىسى ەر­كىن ءىزباسار – 12 جىل، ونىڭ سەنىمدى سەرىگى اۋحات قاليەۆ – 11 جىل، قالدى­مۇرات قارتجانوۆ – 11 جىل، نۇرلىبەك تون­تاەۆ – 7 جىل، بو­لاتبەك بەكەتوۆ – 8 جىل، مۇرات تۇر­جانوۆ – 8 جىلعا باس بوستان­دى­عىنان ايرىلدى.

توپ «سەركەسى» – ەركىن ءىزباساردى قور­عا­عان ادۆوكات ءمادي مىرزاعاراەۆ سوت ۇكىمىن ادىلەتسىز، شەكتەن تىس قاتال دەپ باعالادى. قىلمىس جاساعاننىڭ بارىنە اياۋشىلىق تانىتىپ، باستان سيپاي بەرسە، زاڭنىڭ قادىرى قايسى؟ جەردىڭ بايلىعى – شەكسىز ەمەس، ءبىر كۇنى سارقىلادى. «كوبەلەكتەر» كوبىگىن ءىشىپ كەتسە، «جاپا­لاق­تار» جارىمىن جۇتىپ، «قارعا­لار» قالعانىن قىلعىتسا، بولاشاق ۇرپاقتىڭ ەنشىسى دەپ قىزعىشتاي قورىپ وتىرعان قازىنامىزدان نە قالادى؟!

 

سوڭعى جاڭالىقتار