3 قازان, 10:15 347 0 رۋحانيات "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

ءتىرىنىڭ قادىرىن ءبىل، ءولىنىڭ قابىرىن ءبىل!

ادامشىلىق ولشەمى وسىنداي، ويتكەنى «ءبارىمىز دە ادامنان جارالعانبىز، ال ادام توپىراقتان جارالعان». مۇنى ءدىن دە، ءداستۇر دە ايتادى. ءار پەندەگە توپىراق بۇيىرىپ جاتسا، ول – جاراتىلىس زاڭى. ادامنىڭ بۇكىل عۇمىرىن ەكى اۋىز سوزبەن – «تاڭەرتەڭ شىقتىم بازارعا، ءبىر كەبىن الىپ قايتتىم مازارعا» دەپ ءدال سۋرەتتەگەن اتالارىمىز دۇنيەدەن وزعاندارعا قاتىستى دا ءجون-جوسىقتى ءداستۇر دەڭگەيىنە جەتكىزىپ كەتكەنى اقيقات. سول مازاردى، مازاراتتى، زيراتتى، قورىمدى قاستەرلەۋ، ارۋاقتى سىيلاپ، بەلگى (كوك تاس) ورناتۋ، اۋليەنىڭ باسىنا شىراقشى قويۋ سياقتى ساۋابى مول ىستەردى جۇيەسىمەن، قيسىنىمەن اتقارعان.

سوندىقتان دا شىعار، ەل اۋماعىندا حال­قىمىزدىڭ وتكەنىن ۇمىتپاي، جا­دىن جاڭعىرتۋعا، بىرلىگىنە سىزات تۇسىرمەي، توپ­تاسۋىنا تۇعىر بولىپ كەلە جاتقان تا­ريحي كەسەنەلەر مەن كەشەندەر از ەمەس. ولار­دى رۋحاني داستۇرلەرىمىزدىڭ باستى نەگىزى دەپ باعالاعان ەلباسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالا­سىن­دا كيە­لى، قاسيەتتى ورىندارعا قاتىستى ماڭىزدى جو­با­لاردى ىسكە قوسۋدى ۇسىنعان بولاتىن. ال پرە­زيدەنت ق. توقاەۆ جاڭعىرتۋ جونىندەگى ۇلت­تىق كوميسسيانىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. بۇل جايدان-جاي ەمەس. وزدەرىڭىزگە ايان، مۇنداي قا­سيەتتى ورىن­دارعا قاي زاماندا دا باس­قىن­شى-وتارشىلدار، كىساپىر پيعىلدى وزبىرلار قى­رىن قارادى. ادەيى بۇزىپ، تالقاندادى، قاساقانا ءبۇلدىرىپ وتىردى. پيعىلى تۇسىنىكتى – ەلدىڭ ساعىن سىن­دىرۋ، رۋحىن السىرەتۋ، پاراساتتى ۇرپاق ساباقتاس­تىعىن ءۇزۋ. تاۋەل­سىز­دىككە قولىمىز جەتكەننەن كەيىن عانا وشكەنىمىز جانىپ، بۇلىنگەنىمىز بۇتىندەلە باس­تادى. رۋحانياتى­مىزدىڭ ۇستىندارىن تۇگەن­دەۋدى قولعا الدىق. شىنتۋايتىندا، ەگە­مەن ەل عانا ءوز سالت-ءداس­تۇرىن، عۇرپىن دامىتا الادى. قايسىبىر اعاي­ىن جەتى اتا، ءۇش جۇرت، ءتۇپ-تۇقيانىن تۇگەن­دەۋ­دە عىلىمدى مىسە تۇت­پاي، جۇيەلەۋدى ارتىق سا­ناسا، كوپ نارسە ەر­تەگى-اڭىز دەڭگەيى­نەن اس­­پاۋى مۇمكىن. ولقى تۇستار ورتاق تاري­حى­مىز­بەن ۇيلەسپەسە دە، شەجىرەلەر ءتۇزۋ ءۇردى­سىن­دە ءبىرشاما يگى ءىس-شارالار اتقارىلىپ كەلەدى.

تاعىلىمى دا، جاڭالىعى دا جە­تەرلىك، قۇندىلىعى دا قۇپتارلىق، شا­پاعاتى دا شۇكىرلىك.

ال ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز – كەلەلى ءىستىڭ قازىر قولعا الماسا كەش بولاتىن، ەلىمىزدە ەتەك جايا باستاعان اتتەگەن-ايى. سولاردىڭ ءبىرى – الىس-جاقىن جەرلەردە، سايىن دالا­دا، جول بويىندا قالقايعان ەسكەرتكىش بەلگىلەر، مونۋمەنتتەر مەن كەسەنەلەر احۋالى. ماڭايىنىڭ قاراۋسىز قالۋى، ءشوپ-شالام، تىكەنەك باسۋى نەمەسە توزاڭى شىعىپ، قۇرىلىس، تۇرمىس قالدىقتارىنا تولىپ جاتۋى ءالى دە بولسا ەسكى سانانىڭ سارقىنشاعى مەن كىر-قولاڭى تازارما­عا­نىمىزداي اسەر قالدىرادى.

ارينە، اۋليە، ءىرى تۇلعالار باسىنا بەل­گى قويۋ، ولاردى رەتىمەن ۇلىقتاۋ – ەلدىك ءداستۇر. «ءتىرىنىڭ قادىرىن ءبىل، ءولىنىڭ قابىرىن ءبىل!» دەپ اتالارىمىز بەكەر ايتپاعان بولار. ءتىپتى جەكەلەگەن يماني-مادەنيەتتى، تاريحي كەشەندەردى كورگەندە، كوڭىل مارقايىپ، ۇلت ءۇشىن ماقتاناسىز، كوزىڭىز سۇيسىنەدى، كەۋدەڭىزدى ريزاشىلىق سەزىمى كەرنەيدى. ال باسىم كوپشىلىگىندە جاعداي جوعارىدا ايتقانداي، ياعني اباتتاندىرۋعا، كوگالداندىرۋعا كوڭىل بولىنبەيدى، ولىگە يمان تىلەپ، اۋليەلى جەرلەردى تىرىلەر زياراتىنا لايىق ورىنعا اينالدىرمايدى. ونداي سيىقتىڭ كوڭىلگە قاياۋ تۇسىرەتىنى جاسىرىن ەمەس.

ماسەلەن، كەز كەلگەن بەلگى-ەسكەرتكىشتى، مونۋمەنتتى، مۇڭتاس-مۇناقىپتى ورنات­پاس­تان بۇرىن ۋاقىت، تابيعات سىنىن ەس­كەر­گەن ابزال شىعار. اسىرەسە، جەر-جەردە، ەل-ەلدە، جۇرت-جۇرتتا، اۋىل-اۋىلدا، اتا-اتادا بىلەكتى سىبانا كەتەتىن بەلسەندىلەرى وسىنداي ءىستى قولعا العاندا، ونى ءارى قاراي ۇزاق جىلدار بويى كۇتىپ ۇستاۋدى (ەستە­تي­كاسىن ساقتاۋدى، كوگالداندىرۋدى) ۇمىت­پاعانى ءجون. قۇرىلىستى سالۋىن سالىپ، ارنايى اس بەرىلگەن سوڭ، ونداي ورىنداردىڭ كوبى قايتا جەتىمسىرەپ، ەگەسىز جاتادى. كىمنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندە (با­لان­سىندا) ەكەنى ايقىندالمايدى، شىراق­شى­سى تۇراقسىز بولادى، ۇستاۋ مەن كۇتىم شى­عىنى ەسكەرىلمەيدى.

سوندا بۇل كىم ءۇشىن، نە ءۇشىن؟ ۇرپاق ءۇشىن، ەل ءۇشىن بولسا، نەگە تياناقسىز ءتىر­لىك­كە جول بەرەمىز؟ كيەلى ورىنعا دەگەن ءما­دەنيەتىمىز وسىلاي قالىپتاسا ما ەكەن؟ مۇنداي بەيادەپ، بەرەكەتسىزدىك بۇگىنگى زامانعا، ەلدىككە لايىق پا؟ اتا داستۇردە ەرتەڭىن ويلاپ قانا ءىس تىندىرىلمايتىن با ەدى؟

الايدا، ۇياتىمىزعا قاراي، اتالعان ءۇردىس توقتاۋسىز جالعاسىپ كەلەدى. جالپى مۇنداي بەلگىلەر قويۋ ىسىندە نەگە زاڭ، ەرەجە، نورما تالابى جوق؟ بار بولسا ونى رەتتەيتىن ءتيىستى ورىندار اي قاراپ وتىر ما؟ كوپشىلىك جينالاتىن ورىنداردىڭ قاۋىپسىز ءارى ەستەتيكالىق جاعىنان كورىكتى بولۋىن كىم باقىلاۋى ءتيىس؟..

حالىق ورىندى ايتىپ جۇرگەن تاعى ءبىر سىن – بەلگى قويۋ كەي وڭىرلەردە ات جارىس­تان اتان جارىسقا ۇلاسا باستاعانى. ءيا، بۇل ءۇردىس قىزدى-قىزدىمەن ادام اتا مەن حاۋا اناعا بارىپ تىرەلۋى عاجاپ ەمەس. قا­زىر سانامىزدا «نەگە ءبىرجولاتا سول اۋەلگى پايعامبار اتا مەن باستاۋ-تۇما انامىزعا الىپ ەسكەرتكىش ورناتىپ تىنبايمىز؟» دەگەن وي دا جاڭعىرىپ ءجۇر. شارتتى تۇردە الساق، كەمە قالعان دەسەتىن كيەلى قازى­عۇرت­­تىڭ باسىنا قويىلاتىن ادام اتا مەن حاۋا انا مونۋمەنتىنە دۇنيە ءجۇزى قۇر­لىق­­تارىنان ادامزات ۇرپاقتارى سابىلىپ كەلىپ جاتسا دەپ قيالدايسىڭ... ونىڭ ۇستىنە پرەزيدەنتىمىز ق. توقاەۆ حالىققا ارناعان جولداۋىندا: «التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن ءتول تاريحىمىزعا، مادە­نيە­­تىمىز بەن تابيعاتىمىزعا تۋريستەر نازارىن اۋدارۋ تۇرعىسىنان اتاپ وتكەن ءجون» دەپ، قالىڭ قاۋىمعا وي سالعانى دا راس. مۇنى ەندىگى جەردە ورىندالۋعا ءتيىس تاپ­سىرما دەپ قابىلداعان دۇرىس. مەم­لە­كەت باسشىسىنىڭ تاعى ءبىر تىڭ ۇسىنىسى – جوشى حان كەسەنەسىن تۋريستەر ىزدەپ كەلە­تىندەي ەتۋ ماسەلەسى عالىمداردان باس­تاپ ءتۇرلى سالا ماماندارىن جاڭا ىزدەنىس­تەر­گە جۇمىلدىرىپ وتىر دەۋگە بولادى. شىڭعىستىڭ وزىنەن باستاپ اۋلەتىنەن شىق­قانداردىڭ قايسىسىنىڭ زيراتى وسى­لاي ساقتالعانى، ونىڭ باسقا اۋماقتا ەمەس، ناق قازاق جەرىندە بۇگىنگى زامانعا جەتكەنى تۋرالى تاريح تاعىلىمى الەمدى ءدۇر ەتكى­زەتىن، دۇنيە ءجۇزىن ويلاندىراتىن تاقى­رىپ­تىڭ ءبىرى ەمەس پە؟ انە، سولاي الەمدىك تۋريزمگە جول اشساق، كىم قوي دەپ وتىر؟ الدە ونداي دەڭگەيگە جەتۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە ەلباسى، پرەزيدەنت، ۇكىمەت ارنايى تاپسىرما بەرۋ كەرەك پە؟ كورشى مەملە­كەت­تەر كوزىن تاۋىپ وتىرعان ىسكە نەگە سەل­سوقپىز؟

جالپى ەلىمىزدى تانىتاتىن رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ وسىنداي جوبالارىن وتان­سۇيەر كاسىپكەرلەر مەن ءىس ادامدارى نەگە ءىلىپ اكەتپەي جاتىر؟

الەمدىك ەكو-ەتنوتۋريزم مەنەد­ج­مەن­تىنىڭ، تەحنولوگيالاردىڭ قارقىندى، جىل­دام دامىپ جاتقانىن ەسكەرىپ، ءىس جاسا­ما­ساق، تۋريزم كوشى مەن كەرۋەندەرى ەلىمىزدى اي­نالىپ وتەتىن جاعدايعا تاپ بولا­تى­نىمىز بەسەنەدەن بەلگىلى. ءيا، وزگەگە ايتۋعا جالىقپايتىن، وزىمىزگە كەلگەندە قولىمىز تيە بەرمەيتىن ماسەلە تۋرالى قام جەگەندە، مادەنيەتىمىزدى، سانامىزدىڭ ساپاسىن كۇرت كوتەرۋ كەرەكتىگى كۇن تارتىبىنە شى­عادى. سونداي ادامزاتتىق قۇندىلىق­تار­دى مەجە ەتپەسە، بالالارىمىزدىڭ بالا­لا­رىنىڭ بالالارى دا جايباراقات داع­دىمەن، سارىتاپ ادەتپەن، ەسكى سۇرلەۋمەن جۇرە بەرۋى ابدەن مۇمكىن.

ال ازىرگە ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا كوركەم­دىك دەڭگەيى ءار قيلى، ءۇزىلىپ-جۇلىنعان شە­جى­رەدەي ءار جەردە ءبىر قارايعان ەسكەرت­كىش­تەر بىزگە «اۋەلى ءبىلىمىڭدى تەرەڭدەت، عىلىم مەن ونەرىڭدى دامىت!» دەپ ەسكەرتىپ تۇرعان­داي كورىنەدى. شەتتەن كەلەتىن تۋريستەردى بىلاي قويعاندا، تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ەرتەڭگى ۇرپاعى ءۇشىن اتقاراتىن ىستەردىڭ ساپاسىنا كوڭىل ءبولۋدىڭ دە كوكەيكەستىلىگى ارتىپ وتىر.

شىندىعىن ايتار بولساق، اۋەلى بارشا قازاعىمىزدىڭ ورتاق ماقتانىشى سانالا­تىن «قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق كيەلى ورىندارى» جوباسىنا ەنگەن 100 نىساننان وزگە 32 ءدىني-عيبادات ورنىن، تاريحي تۇلعالارعا قاتىستى 20-دان اس­تام، ءىرى ساياسي، تاريحي وقيعالارعا باي­لا­نىستى 15 مەكەندى (مارتەبەسى بارىنان وزگەسىن دە) ساقتاپ قالىپ، قولدان كەل­گەن­شە اباتتان­دى­رىپ، ۇرپاعىمىزدىڭ قولى­نا بۇلدىرمەي، ءبۇتىن تابىس ەتۋ – ەڭ ساۋاپ­تى ىستەرىمىزدىڭ ءبىرى دەپ بىلەمىز. ويتكەنى حالقىمىزدىڭ با­سىن قوساتىن، بىرلىگىن ارتتىرىپ، بىرىك­تىرەتىن ءhام بەكەمدەي تۇسەتىن كونە ءارى ماڭىزى بار مادەني مۇرامىز تاتۋ­لى­عىمىز بەن تۇراقتى­لى­عى­مىزعا، تۇتاستى­عى­مىز بەن بايان­دى­لىعىمىزعا قىزمەت ەتەتىن بولادى. بۇل – ەلباسى ايقىنداعان ماڭگى ەل بولۋ مۇراتىنىڭ، پرەزيدەنت  ق.تو­قاەۆ ايتقان ۇرپاقتار ساباقتاس­تى­عى­نىڭ ايقىن دالەلى. بۇل – اتا-بابا امانا­تىنا، قادىر-قاسيەتىنە ادالدىق. ەل رۋحىن كوتەرەتىن عىلىمي، مادەني-تاريحي، قول­دان­بالى جوبالاردى ناۋقانشىلىقتان ساق­­تاپ قالۋ، ولاردى ۇزاق مەرزىمگە شاق­تال­عان ۇزدىكسىز ۇدەرىسكە اينالدىرۋ مەم­لە­كەتىمىزدىڭ دە، حالقىمىزدىڭ دا كەمەلدىك جولىن اشاتىنى انىق. سوندا ۇلى دالا­مىز­دىڭ قىرى مەن سىرىن تانىپ مەڭ­گەرۋدى – ءاربىر پراگماتيك ازامات ءوزىنىڭ پەر­زەنتتىك پارىزى سانارى ءسوزسىز.

 

دارحان مىڭباي،

ءماجىلىس دەپۋتاتى

سوڭعى جاڭالىقتار