19 قىركۇيەك, 12:42 605 0 رۋحانيات دينارا مىڭجاسارقىزى

«التىن ادام» تابىلعان ايماقتا

ءبىز كەيدە تۋعان جەرىمىزدىڭ كوركەم، سۇلۋ جەرلەرىنە تابانىمىز تيمەي جاتىپ، شەتەلگە بارۋدى ماقسات ەتەمىز. ارينە، ەل كورگەن جاقسى. دەگەنمەن، ءار ادام اۋەلى ءوز ولكەسىن تانۋ ارقىلى باردى باعالاۋى ءتيىس. ءتىپتى، الماتى وبلىسىنىڭ وزىندە ءبىز بىلمەيتىن قانشاما ادەمى مەكەندەر بار. بۇل جەرلەرگە بارماساق، كورمەسەك، ەل-جۇرتقا تانىتپاساق، كىم ءبىلىپ جاتىر؟ سوندا عانا بار سىرى مەن قۇپياسىن ىشىنە بۇگىپ جاتقان تابيعات-انا دا ءبىر كەرىلىپ، جادىراپ قالماي ما؟  

جاز ايىندا ءبىر توپ قازاق جۋرناليستەرى الماتى وبلىسى، كەگەن اۋدانىنداعى كولساي مەن قايىڭدى كولى­نىڭ كوز تويماس سۇلۋلىعىنا ءتانتى بولسا، قوڭىر سالقىن كۇزدىڭ ءبىر دەمالىسىن ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنىڭ كيەلى جەرلەرىن تاماشالاۋعا ارنادى. تاڭ راۋاندانىپ، ءتوڭى­رەك الاكەۋىم تارتقاندا جولعا شىققان ءبىز ءاپ-ساتتە اۋدان ورتالىعى ەسىك قالاسىنا جەتىپ الدىق.

«التىن ادامنىڭ» تابىلعانىنا – 50 جىل

شاعىن قالانىڭ اتىن الەمگە اسقاق ەتكەن «التىن ادام» دا وسىندا. ءبىزدى قارسى العان «ەسىك» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى تاسقىن تويباەۆ ەسىك وبالارىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان قازبا جۇمىستارىنىڭ جاي-جاپسارىمەن تانىستىرماس بۇرىن، «التىن ادام» جايىندا تىڭ دەرەكتەردى ايتىپ بەردى. «الەمدىك مادەنيەت پەن وركەنيەتكە جاڭالىق رەتىندە قوسىلعان «التىن ادام» تابىلعان ورىن ساقتالماعان. 1963 جىلى ەسىك كولىندە ۇلكەن سەل جۇرگەندىكتەن، وزەننىڭ جاعاسىن سۋ شايىپ كەتكەن. 1969 جىلى ارحەولوگتار وسى جاعالاۋداعى قورعاندى زەرتتەۋدىڭ بارىسىندا «التىن ادام» تابىلدى. قورىم تەك 1970 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا عانا، ياعني، ساق حانزاداسىنىڭ مولاسىنان «التىن ادام» تابىلعان ساتتەن باستاپ دۇنيەجۇزىنە بەلگىلى بولدى. ونىڭ توناۋشىلاردان امان قالۋىنا ورتاڭعى ەمەس، شەتكى قابىردە جاتۋى تۇرتكى بولعان. بۇل ارحەولوگتار ءۇشىن ۇلكەن سەنساتسيا دەۋگە بولادى. قابىردەن 4000-نان استام التىن بۇيىمدار، تەمىر قىلىش پەن قانجار، قولا اينا، بالشىق، مەتالل مەن اعاشتان جاسالعان وتىز ءبىر بۇيىم، سونىمەن قاتار سابىندا اققۋ موينى بەينەلەنگەن كۇمىس قاسىق، ۇلكەن جانە كىشى كۇمىس توستاعاندار، اعاش ءشومىش پەن 26 اقىق پەن اينەك تاستاردان تىزىلگەن مونشاق تابىلعان. ءبۇيىر جاقتاعى قابىردىڭ بايلىعىنا قاراعاندا ورتالىق قابىردىڭ قانداي قازىناعا يە بولعانىن ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قيىن. مىنە، كەلەسى جىلى «التىن ادامنىڭ» تابىلعانىنا 50 جىل تولادى»،  – دەدى ول.

بۇدان «ەسىك» قورىمىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان قازبا جۇمىستارىن كوردىك. ءىV-V عاسىرعا ءتان قابىرلەردىڭ كەيبىرى تونالىپ كەتكەن. ساق داۋىرىندەگى جەرلەۋ ءراسىمى بويىنشا قايتىس بولعان ادامداردىڭ كۇندەلىكتى تۇتىنعان زاتتارى وزىمەن بىرگە جەرلەنگەن. سوندىقتان ولاردىڭ قابىرىندە قازىنا كوپ بولعاندىقتان، وعان قىزىعۋشىلار ءار ۋاقىتتا دا از بولماعان.

«الماتى وبلىسىنىڭ ەڭبەكشىقازاق اۋدانىندا عانا 300-گە جۋىق ساق وبالارى بار دەسەك، ونىڭ 82-ءسى «ەسىك» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنىڭ قورعاۋ ايماعىندا ورنالاسقان. وسى 300-گە جۋىق قورعاننىڭ بۇگىنگە دەيىن تەك بەس-التاۋى عانا اشىلدى. ويتكەنى ولاردىڭ 90 پايىزى تونالعان. 422,7 گەكتار جەردى الىپ جاتقان بۇل قورعاۋ ايماعىنا «ەسىك ءى»  قورىمدارىنا جاتاتىن 82 قورعان مەن «راحات» جانە «ورىكتى»  سىندى ەجەلگى ساق قالا-جۇرتتارى كىرەدى. بۇدان بولەك «ۇلى جىبەك جولى: چانان-تيان-شان ءدالىزى» سەريالىق ترانسشەكارالىق نوميناتسياسى قۇرامىندا يۋنەسكو-نىڭ بۇكىل­الەم­دىك مۇرالار تىزىمىنە كىرەتىن ورتاعاسىرلىق تالعار قالاشىعى دا «ەسىك» قورىق-مۋزەيىنىڭ باسقارۋىنا بەرىلدى. «ەسىك» قورىق-مۋزەيى 2012 جىلدان باستاپ عىلىمي سۋبەكتى رەتىندە اككرەديتتەلىپ، 2011 جىلدان باستاپ ارنايى ليتسەنزيا نەگىزىندە ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەدى. قورىق-مۋزەي  وتاندىق جانە شەتەلدىك كوپتەگەن عىلىمي-مادەني ۇيىمدارمەن بايلانىس ورناتقان»، – دەدى «ەسىك» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى تاسقىن تويباەۆ.

ديماش ارقىلى «التىن ادامدى»

امەريكادان ارنايى ىزدەپ كەلىپتى

ءبىر قۋانارلىعى، سوڭعى جىلدارى مۋزەيگە الەمنىڭ ءار قيىرىنان اعىلاتىن تۋريستەر كوپ. بيىلدىڭ وزىندە ۇلىبريتانيا، اقش، قىتاي، كورەيا، نورۆەگيا، ۆەنگريا، گەرمانيا، اۆستريا، فرانتسيا، ءۇندىستان مەملەكەتتەرىنەن كەلۋشىلەردىڭ قاراسى باسىم. وعان سوڭعى جىلدارى الەمدىك دەڭگەيدە تانىلىپ كەلە جاتقان ايگىلى ءانشىمىز ديماش قۇدايبەرگەننىڭ دە قوسقان ۇلەسى قوماقتى. ءبىز اقش-تىڭ كاليفورنيا شتاتىنان ارنايى «التىن ادامدى» كورۋگە كەلگەن شەتەلدىك جۇپتى اڭگىمەگە تارتىپ، قازاقستاندى، «التىن ادام» جايلى قايدان ەستىپ-بىلگەنىن سۇرادىق. سويتسەك، 82 جاستاعى روبەرت ەلىمىزدى دۇنيەجۇزىنە تانىتىپ جۇرگەن ديماش قۇدايبەرگەننىڭ الەۋمەتتىك جەلىگە «التىن اداممەن» تۇسكەن سۋرەتىن كورگەننەن كەيىن «بۇل نە، قايدا ورنالاسقان؟» دەپ ينتەرنەتتى اقتارىپ، قىزىعۋشىلىعى ارتىپتى. سونداي-اق، ديماشتىڭ نۇر-سۇلتانداعى كونتسەرتى كەزىندە ونىڭ ونەرىن باعالايتىن جانكۇيەرلەرى، ياعني تىڭدارماندارى الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ەسىك قالاسىنا ارنايى كەلىپ، ءتۇرلى فوتو-بەينە ماتەريالدار ءتۇسىرىپ، وزدەرىنىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى فانكلۋبتارىنىڭ پاراقشالارىندا جاريالايدى. ءومىرىن ساياحاتقا ارنايتىن شەتەلدىكتەر دەرەۋ قازاقستانعا ات باسىن بۇرىپ، وسىناۋ ەسكەرتكىشتى ءوز كوزىمەن كورۋگە اسىق بولعانىن جاسىرمادى. دەمەك، ءبىر ديماشتىڭ ءوزى ەلىمىزدىڭ كورىكتى جەرلەرىن ناسيحاتتاپ، تۋريستەردى تارتۋعا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزىپ ءجۇر. ەگەر وسى سالانىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ماماندار ديماش قۇدايبەرگەندى تۋعان ولكەمىزدى تانىتاتىن بەينەروليكتەرگە تۇسىرسە، قازاقستاندى دا بىلمەيتىن جۇرت كەمدە-كەم بولار ەدى.

الايدا، مۇندا كەلۋشىلەر سانىنىڭ ارتىپ جاتقانىن ەسكەرسەك، 2010 جىلى سالىنعان مۋزەي تارشىلىق ەتەدى. ءار ايدىڭ ءۇشىنشى دەمالىس كۇنى مۋزەيگە كىرۋ تەگىن. دالادا كەزەك كۇتىپ قالاتىندار كوپ. اسىرەسە، جاز مەزگىلىندە اۆتوبۋسپەن كەلەتىندەر كىرە الماي كەتەدى. «ەسىك» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى تاسقىن تويباەۆتىڭ ايتۋىنشا، «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ ناتيجەسىندە كەلەسى جىلى وسى اۋماقتان ارنايى جەر ءبولىنىپ، ۇلكەن مۋزەي سالىنادى.

ايتپاقشى، «التىن ادام» تۇركياداعى 20-عا جۋىق مۇراجايعا قويىلادى. انكارا قالاسىنداعى انادولى وركەنيەتتەر مۋزەيىندە «ۇلى دالا: تاريح جانە مادەنيەت» كورمەسى اشىلىپ، وندا «التىن ادامنىڭ الەم مۋزەيلەرىنە شەرۋى» حالىقارالىق كورمە جوباسى 12 قىركۇيەكتەن 12 قازانعا دەيىن جالعاسادى. وعان ۇلتتىق مۋزەيدىڭ قورىنان بارلىق 207 جادىگەر ۇسىنىلادى.

«رۋحاني جاڭعىرۋ» – تىڭ جوبالارعا مۇرىندىق

«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى بويىنشا ەڭبەكشىقازاق اۋدانىندا 2017 جىلى 233 جوبا جۇزەگە اسسا، 2018 جىلى 540, ال 2019 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنا دەيىن 138 جوبا ناتيجەسىن بەردى. اۋداننىڭ ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ باسشىسى مومىنجان يسلاموۆ: «بۇل ماڭنان اتتاعان سايىن تاريحي اتاۋ مەن تاريحي تاڭباعا جولىعاسىڭ. تاريح پەن اتاۋ – ءبىر ۇعىم. بۇگىندە «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اۋدانداعى كيەلى ورىنداردى جوندەۋگە، جۇرت ءجيى كەلەتىن جەرلەردى ارلەۋگە كوپ كومەگىن تيگىزۋدە. بيىلدىڭ وزىندە 66 ملن تەڭگەگە 5 جوبا جوسپارلاندى. مۇنىڭ ءبارى حالىق يگىلىگى ءۇشىن» دەگەندى ايتادى. ال   ناقتى وسى باعدارلاماعا جاۋاپتى مامان دينارا قوقانوۆانىڭ پىكىرىنشە، وڭىردە كيەلى ورىندار كوپ. «بارتوعاي ارحەولوگيالىق كەشەنى»، «داۋلەتباي بابا مەموريالدىق ەسكەرتكىشى»، مالاي باتىر، قاراش بي مەموريالدىق كەشەنى، كيەلى بۇلاق، جاسىلكول مادەني لاندشافتىق كەشەنى، ىستىق سۋ، سايماساي ۇشكەمپىرۇلى مەموريال كەشەنى وسى باعدارلاما اياسىندا قورعاۋعا الىنعان.

P.S.

 ءبىز تابيعاتى كورىكتى، اۋاسى ساف، سۋى تازا تۇرگەن شاتقالىن بەتكە الدىق. ەسىك كولىمەن ءبىر ەندىكتە جاتقان تۇرگەن شاتقالى دا، ونداعى سارقىرامالار دا ەل بايلىعى دەۋگە تۇرارلىق. كوكتەم جازعا ۇلاسىپ، كۇزدىڭ سالقىنى تىتىرەتكەنشە تۇرگەن شاتقا لىنان ادام ۇزىلمەيدى. مۇنداعى سارقىرامالاردىڭ ۇزىن سانى 7-ءنى قۇرايدى. سولاردىڭ ىشىندە قازىر دەمالۋشىلار تاماشالاپ جۇرگەن قالىڭ جارتاستىڭ اراسىن جارىپ اعاتىن ايۋلى سارقىراماسى. شىركىن، قازاقتىڭ قاي وڭىرىنە بارساڭىز دا، تۇنىپ تۇرعان تاريح قوي! بيىك مىنبەردەن «وتاندىق ءتۋريزمدى دامىتۋ كەرەك» دەيتىندەر تابيعات-انانىڭ بىزگە سىيلاعان كەرەمەتتەرىن ەل يگىلىگىنە جاراتىپ، ءتىپتى باسقا جۇرت سياقتى قارجى تابۋدىڭ كوزىنە اينالدىرسا، ۇتىلماس ەدى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار