19 قىركۇيەك, 12:26 603 0 ادەبيەت احمەت ومىرزاق

ۇلى دالا ادەبيەتى

كۇللى ەۋرازيانى ات تۇياعىنىڭ شاڭىنا كومگەن، ايگىلى اتيللا (ەدىل پاتشا) باسقارعان عۇندار يمپەرياسىنان كەيىن تاريح ساحناسىنا شىققان تۇرىك قاعاناتى – ازياداعى عانا ەمەس، الەم تاريحىنداعى اسا ءىرى مەملەكەتتىڭ ءبىرى بولدى. سولتۇستىك-شىعىس قىتاي (مان­چجۋ­ريا), موڭعوليا، التاي، شىعىس تۇركىستان، باتىس تۇركىستان، ورتا ازيا، قازاقستان جانە سولتۇستىك قاپقاز اۋماقتارى قۇرامىنا كىرگەن بۇل مەملەكەت اسكەري، شارۋاشىلىق جاعىنان عانا جەتىلىپ قويماي، مادەني دامۋى جاعىنان دا كۇللى ادامزاتتىق وركەنيەتكە ۇلەس قوسقان-دى.

ورحون، سەلەنگا وزەندەرى بويى­نان تابىلعان، جاسالۋى VII-VIII عاسىرلارعا جاتاتىن كونە تۇركى سىنا جازبالارى – ورحون جازبا ەسكەرت­كىش­تەرى – تۇركىلەردەن قالعان بىرەگەي مادەني مۇرا. بۇل جازبا ەسكەرتكىشتەر – بىلگە قاعان ەسكەرتكىشى، كۇلتەگىن جا­زۋى، كۇلشورا (كۇلى چورا) جازۋى، مو­يىن – شور جازبا ەسكەرتكىشى، جانە تونىكوك جازۋىنان ءبىز سول تۇستاعى تاريحي وقيعالاردى، تۇركى قاعانا­تى­نىڭ قالاي قۇرىلعانىن، ونى كىمدەردىڭ باس­قارىپ، مەملەكەتتى ساقتاۋ ءۇشىن قان­داي ەرلىكتەر جاساعانىن بىلە الامىز. ەڭ قىزىعى، بابالارىمىزدىڭ تاريحى ءوز جازۋىمەن جازىپ قالدىرىلعان. 40-قا جاقىن گرافەمانى (دىبىستىڭ جازۋ­داعى تاڭباسى) پايدالانىپ جازىلعان بۇل تاريحي ماتىندەردىڭ كىلتىن 1893 جىلى دات عالىمى تومسەن ۆيلگەلم ليۋدۆيگ پەتەر (1842-1927) تاپقاننان كەيىن (جازۋ تاڭ­با­لارى ءالىپبي مەن بۋىن جازۋى نەگىزىندە جاسالعانىن انىقتادى) «تۇركى جازۋىنا» بۇكىل الەمنىڭ قىزىعۋشىلىعى وياندى.

سولايشا، ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جار­تى­سىنان باستالعان بۇل ۇدەرىس حح عاسىرعا كەلىپ جاڭا بەلەسكە كوتەرىلدى.

شىنىن ايتۋ كەرەك، تۇركىتانۋ عى­لى­­مىن قالىپتاستىرىپ، دامىتۋ ماسە­لەسىندە قازاق عالىمدارى وزگەلەردەن وق بويى وزىق تۇر. ونى بۇگىندە الەمدىك عىلىمي ورتا دا مويىندايدى.

كەڭەستىك داۋىردە تۇركولوگيا عىلى­مىن­دا زەرتتەۋلەر جايىمەن بولسا دا ءجۇ­رىپ جاتتى. بىراق ونىڭ يگىلىگىن جالپى حالىق كورە قويعان جوق. دەگەنمەن قازاق ەلى العاش رەت ازاتتىق جولىنا بۇلقىنىپ، «اقىرىپ تەڭدىك سۇراپ» الاڭعا شىعاتىن 1986 جىلى جارىق كورگەن، بەلگىلى ءتىلشى-عالىم عۇبايدوللا ايداروۆتىڭ «كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءتىلى» جانە ادەبيەتشى عالىم مىرزاتاي جولداس­بەك­وۆتىڭ «اسىل ارنالار» كىتابى – قازاق حال­قىنىڭ رۋحاني ازاتتىعىن جوقتاعان، قازاق ۇلتىنىڭ تامىرىن تەرەڭگە جىبەرگەن حالىق ەكەنىن تانىتقان بيىك ماقساتتى ەڭبەكتەر ەدى.

مىرزاتاي جولداسبەكوۆ «اسىل ارنالارى» قازاق ادەبيەتتانۋ عىلى­مى­نا سونى سەرپىن اكەلگەن كىتاپتاردىڭ ءبىرى بولدى. ويتكەنى عالىمنىڭ بۇل ەڭبەگى ارقىلى كۇللى قازاق تۇركى جازۋى، سول جازۋمەن جازىلعان ادەبي مۇرالار جونىندە تۇڭعىش رەت وسى كىتاپ ارقىلى كەڭ تۇردە تۇسىنىك الدى. شىعار-شىق­پاس­تان كوپ ىزدەلەتىن سيرەك كىتاپتار قا­تا­رىنا قوسىلعان بۇل ەڭبەكتىڭ قان­شالىق قادىرلى بولعانىن وتكەن عاسىر­دىڭ 80-90-جىلدارىندا جوعارى وقۋ ورىندارىندا گۋماني­تار­لىق سالادا ءبىلىم العاندار جاقسى بىلسە كەرەك.

ارينە، ۋاقىت وتكەن سايىن ءومىرىن عىلىمعا ارناعان ادامنىڭ ىزدەنىس ءورىسى كەڭەيىپ، ساراپتاۋ-تالداۋلارى تەرەڭدەي تۇسەتىنى انىق. بۇل ورايدا، ۇزاق جىلدار بويى لاۋازىمدى مەملەكەتتىك قىزمەتتەر اتقارسا دا، ءبىر ءسات تە ءوزىنىڭ عالىمدىعىن ەستەن شىعارماعان مىر­زاتاي جولداسبەكوۆ و باستاعى ءساتتى عىلىمي ىزدەنىسىنىڭ اۋقىمىن ۇلعايتىپ، عىلىمداعى نەگىزگى ەڭبەگىن «ۇلى دالا ادەبيەتى» اتتى عىلىمي ساپاسى بيىك كولەمدى كىتاپقا اينالدىردى. وتكەن جىلى «عىلىم» باسپاسىنان شىققان سول كىتاپتى قولعا الىپ پاراقتاعاندا، راسىندا دا، قازاق ادەبيەتتانۋ عىلى­مى­نا ءمان-ماعىناسى تەرەڭ، ۇلتى­مىزدىڭ الەمدىك مادەنيەت تاريحىنان الار ورنىن كورسەتەتىن تولىققاندى عىلىمي ەڭبەكتىڭ قوسىلعانىنا كوزىڭىز جەتەدى. كىتاپتىڭ العىسوزىن جازعان قر ۇعا اكادەميگى سەيىت قاسقاباسوۆتىڭ تىلىمەن ايتقاندا: «بىلىكتى عالىمنىڭ قولىمىزعا تيگەن مىنا تولىمدى ەڭ­بەگى – ونىڭ ۇزاق جىلدار بويعى زەرتتەۋ ءجۇر­گىزگەن زەرتتەۋلەرىنىڭ التىن ءتۇيىنى. راسىمەن تىم ۇزاق تاريحي داۋىرلەر مەن كوشپەلى ۇلىستار جوڭكىلگەن شەكسىز سالقار كەڭىستىكتى قامتيتىن تامىرى تەرەڭ ەجەلگى ادەبيەتىمىزدىڭ ءداستۇر ساباقتاستىعىن، بۇگىنمەن جالعاستىعىن سارالاعان ىرگەلى ەڭبەكتى «ۇلى دالا ادەبيەتى» دەپ اتاعانى دا ورىندى».

بەلگىلى ءبىر نارسەگە باعا بەرگەندە كوتەرىڭكى لەپپەن سويلەي بەرۋگە بولار، بىراق ايتىلعان ويعا تىرەك بولارلىق ماتەريال مىقتى بولماسا، ول سوزدە ءباتۋا بولماق ەمەس. ال مىرزاتاي جول­داسبەكوۆتىڭ «ۇلى دالا ادەبيەتى» دەپ وتىرعانى – ءبىر كەزدە ەۋرازيا كەڭىستىگىن اشسا الاقانىندا، جۇمسا جۇدىرىعىندا ۇستاعان الىپ يمپەريا­لار­دىڭ ءبىرى – تۇركى قاعاناتىنان بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتىنە جالعاسىپ وتىرعان كوركەم ءسوز ونەرىن­دەگى ءوز الىپبيىمەن تاسقا بادىزدەلگەن ەجەل­گى تۇركىلىك جىر-داستاندار مەن ۇلى دالادا جۇزدەگەن جىلدار بويى اۋىزشا تارالىپ، بۇگىنگە جەتكەن ەپوستىق شىعارمالار.

جاسىراتىن نەسى بار، كۇنى بۇگىنگە دەيىن باتىس ەۋروپا مەن باتىس قى­تاي­دىڭ اراسىنداعى ۇلان-عايىر ۇلى دالادا ءومىر سۇرگەن كوشپەلى حالىقتار مەم­لەكەتتەرىن وركەنيەتتەن تىس قال­عان، الەمدىك مادەنيەت تاريحىنا اسەرى بولمادى دەپ سانايتىندار تەرىس عى­لىمي تۇسىنىكتەر جوق ەمەس. بىراق ادام­زات بالاسىنا قانشاما عاسىر باس­تى كولىك بولعان جىلقىنى ەڭ العاش قولعا ۇيرەتكەن; كوشىپ-قونۋعا وتە ىڭعايلى، الەمدە انالوگى جوق – كيىز ءۇيدى، جاڭا تۋعان نارەستەنى بولەۋگە ارنالعان اعاش توسەك – بەسىكتى، تەڭدەسسىز ساز اسپاپتارى – دومبىرا مەن قوبىزدى، ادام دەن­ساۋ­لىعىنا وتە پايدالى سۋسىن – قىمىز بەن شۇباتتى ت.ب. قانشاما قۇندى­لىق­تار­دى ۇرپاعىنا مۇرا قىلىپ قالدىر­عان، ەڭ باستىسى – ءوز جازۋىن ويلاپ تاپقان، اۋقىمدى ادەبي مۇرا­لا­رى بار ۇلى دالا حالقىن تاريح ۇمىتقان جوق. دەسەك تە، يمپەريالىق پيعىل­دىڭ نە­مەسە ناسىلشىلدىك استام­دىق­تىڭ بات­پاعىنا باتقان جالعان عىلىمي كوز­قا­راس­تار بەل الىپ تۇرعان شاقتا باردى بارداي تانىستىرۋدىڭ ءوزى ۇلكەن كۇش. ونداي قىڭىر كۇشتەردىڭ الدىندا ءوز حالقىنىڭ قانداي ۇلى مۇرانىڭ يەسى ەكەنىن تانىتۋ وڭاي ەمەس. دەمەك، الىس عاسىرلارداعى جىلعادان باس العان «اسىل ارنالاردىڭ» ۇلكەن ار­ناعا اي­نالىپ، «ۇلى دالا ادەبيەتى» اتتى تەڭىز­گە كەپ قۇيۋىنا دەيىنگى ارا­لىقتا تىن­باي تەر توگۋ كەرەكتىگىن و باستان جەتە تۇسىنگەن مىرزاتاي جول­داسبەكۇلىنىڭ ماقساتى بيىك ەدى. سول ماقسات ءبىز اڭگىمە قىلىپ وتىرعان كىتاپتا ورىندالعان.

بۇگىندە كەز كەلگەنىمىز «ارعى بابام – ەر تۇرىك» دەپ كەۋدە قاققانىمىزبەن، كەزىندە ونىڭ بابامىز ەكەنىن دالە­ل­دەۋدىڭ ءوزى قيىن ەدى. سەبەبى شەتەلدىك زەرت­تەۋشىلەر قازاق تاريحىن ءوز مەم­لە­كەتتەرىنىڭ مۇددەسى تۇرعىسىنان جازىپ، تاريحي دەرەكتەرگە ءجۇردىم-باردىم قا­راپ، سونىڭ ناتيجەسىندە ەل مەن جەردىڭ، تاريحي تۇلعالاردىڭ اتتارى شاتاسىپ، ءتىپتى، تۇركىلىك تۇلعالاردى، ولاردىڭ مادەنيەتىن قازاققا جاقىن­دات­پاي، ونى ۇلى دالادا ءومىر سۇرگەن الدەبىر «يران­تىل­دەس حالىقتارعا» تەلىپ ادىلەتسىزدىك جاساعان-دى. سونىڭ كەسى­رى­نەن تۇركى حالىقتارىنىڭ تاسقا قاشال­عان ادەبي-تاريحي مۇرالارى ەۋروپالىق زەرتتەۋ­شى­لەر تاراپىنان قاتە اۋدا­رىل­دى، تۇ­تاس سويلەمدەر اۋدارىلماي قالىپ كەتتى نەمەسە زەرتتەۋشىلەر ەسكەرت­كىش­تەر­دەگى ماتىندەردى وزدەرىنە تانىس ءتىل­دەرگە يكەمدەدى. مىنە، وزىنەن بۇرىن تۇركى جاز­با ەسكەرتكىشتەرىن زەرتتە­ۋ­شىلەردىڭ وسى ءبىر كەمشىلىگىن جويىپ، قاتەسىن ءتۇ­زەپ – تاريحي اقيقاتتى قال­پى­نا كەل­تىرۋ جولىندا ەڭبەك ەتكەن م.جول­داس­بەكوۆ – «اسىل ارنالار»، «تاس­تار ءسوي­لەيدى»، «ورحون ەسكەرت­كىش­تەرىنىڭ تولىق اتلاسى» سەكىلدى عىلىمي دايەگى كۇشتى عىلىمي كىتاپتارىن جا­ريا­لاپ، ءتۇر­كىل­ىك بولمىستى جەتە تانى­ماي، تۇرك قاعا­نا­تىن تۇتاس يمپە­ريا دەپ مويىن­دا­ماۋ­دىڭ سالدارىنان ءوز زەرتتەۋلەرىندە ۆ.ۆ.رادلوۆ، پ.م. مە­ليو­رانسكي، ت.ب. اۋ­دار­ماشىلار تارا­پىنان كەتكەن ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تول­تىر­دى.

ءاربىر ۇلتتى ۇلت ەتەتىن قۇندى­لىق­تارىنىڭ باستىسى – ءتىلى مەن ادەبيەتى. قازاق دەگەن ۇلتتى بۇگىندە الەم بىلەدى، بىراق ول ءبىر كۇندە قالىپتاسىپ، ۇلت دارەجەسىنە جەتكەن جوق. ونىڭ تامىرى عاسىرلار تەرەڭىندە، تاريح قويناۋىندا. ادەبيەتى وتە ەرتە زاماننان باستاۋ الادى. «تۇركتەردىڭ جازبا ادەبيەتىنىڭ نەگىزى VII-VIII عاسىرلاردا قالانعان» دەگەن تۇجىرىم جاسايتىن م.جولداس­بەك­وۆتىڭ كىتابى سونى دالەلدەيدى.  بىراق سول پىكىردى ورنىقتىرۋ دا وڭاي بول­ماعان. بۇل تۋرالى «ۇلى دالا ادە­بيە­تىنىڭ» اۆتورى: «ورحون ەسكەرت­كىش­تەرى جايىن ءسوز ەتكەندە، قازاق حالقى كوشپەلى ەل، جوڭكىلىپ كوشىپ قونىپ ءجۇرىپ مادەني مۇرا قالدىرماعان. قازاقستان جەرىندەگى كونە دۇنيە ەسكەرت­كىشتەرىن نە ساقتاردىكى (قازاق­تىڭ ءوزى ساقتاردىڭ تىكەلەي ۇرپاعى عوي), نە سوعدىنىكى (يران تىلدەس ەرتەدەگى حالىق) دەپ، اتا-بابامىزدان قالعان مۇ­رانى وزىمىزگە جولاتپاي، الىپ قاشقان كەزدەرىمىز بولعانى راس.

بارتولد باستاعان اتاقتى تۇركو­لوگ­تار مادەنيەتتىڭ ەڭ جوعارعى ساتىسى – جازۋدىڭ تۇرك حالىقتارىندا VII عاسىردا بولعانىنا تاڭداي قاعىپ، تاڭىرقاعان ەدى. باتىس يستوريو­گراف­تارىنىڭ بۇعان تاڭدانىپ قانا قويماي، رۋن جازۋىنا كەلەدى ەكەن، ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز ءبىر كەزدە سايان تاۋلارىنا بارعان بولار دەپ، جازبالاردىڭ كىلتىن تابا الماي، نەمىستەر مەن فيندەردىڭ وزدەرىنە مەنشىكتەگىسى كەلىپ دال بولعا­نىن، بىراق ودان ەشتەڭە شىقپاعانىن تاريح بىلمەي مە؟

اقىرى داۋلى ءالفاۆيتتىڭ جۇمباعى شەشىلىپ، سىرى اشىلعاندا، ولاردىڭ يەسى تۇرك حالىقتارى ەكەنىنە كوز جەت­كىز­گەندە عانا داۋ-تالاس توقتاعان ەدى. شى­نىندا دا ول ەسكەرتكىشتەردى جاسا­عان نەگىزىنەن قازاق حالقىنىڭ قۇرا­مى­نا كىرگەن رۋ-تايپالار بولاتىن. ...سويتسە دە، وكىنىشكە قاراي، ءبىر عاسىر­دان استام ۋاقىت بويى زەرتتەلىپ كەلە جاتقان وسى ءبىر عاجاپ شىعارمالاردى حالقىمىزدىڭ مۇراسى رەتىندە سوڭعى جىلدارعا دەيىن قازاق عالىمدارىنىڭ باتىلى جەتىپ، ەشكىم قولعا الا قويما­عان. ءبىر كەزدەردە بۇل ەسكەرتكىشتەردى جو­عارى مەكتەپتە وقىتۋ تالابىن قولعا العان قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ ەكەن، ءبى­راق وسى ءبىر ادەپكى ارەكەت، وكىنىشكە وراي، جۇزەگە اسپاي ۇمىت بولادى»، – دەيدى.

مىنە، وسى تالايلار سوڭىنا جەت­كىز­بەي كەتكەن ءىستى قولعا الىپ، تىڭعى­لىق­تى زەرتتەۋ جۇرگىزگەن مىرزاتاي جول­داس­بەكۇلى الدىمەن ورحون-ەنيسەي ەسكەرتكىشتەرىنىڭ زەرتتەلۋ تاريحىنا نازار اۋدارىپ، ونداعى ماتىندەردىڭ ءمانىن انىقتاپ، وقىپ، ترانسكريپ­تسيا­سىن جاسايدى، ماعىناسىن قازاق­شا­لايدى، جانرىن انىقتايدى. سولايشا، «ور­حون ەسكەتكىشتەرىنىڭ ماتىندەرى» (VII عاسىر), «كۇلتەگىن» (ۇلكەن جازۋ), «تو­نى­كوك» جىرلارىنىڭ قازاقشا ءماتىن­دەرىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنا وتىرىپ، اۆتور قازاق ادەبيەتىنىڭ ارعى تەگى قايدا جاتقانىنا قاراپايىم وقىر­ماننان باستاپ، مامان عالىمدارعا دەيىن ەجەلگى جازۋلاردىڭ كەيىنگى ءداۋىر­لەردەگى قازاق ەپوستارىمەن ۇندەسەتىنىن كورسەتىپ بەردى. بۇل ورايدا عالىمنىڭ «ورحون» جىرىمەن قازاق­تىڭ «الپا­مىس» داستانىن سالىس­تىر­عانى نازار اۋ­دارارلىق.

قاراپ كورەيىك:

«تاعى ءبىر ەرەكشە ايتا كەتەتىن نارسە – «ورحون»، «الپامىس» جىرلا­رىن­دا جەتى سانىنىڭ ءجيى قايتالانۋى جايلى. بىرنەشە مىسال كەلتىرەيىك.

  1. اكەم قاعان ون جەتى ەر ەرتىپتى.
  2. جيىلىپ جەتپىس ەر بوپتى.
  3. قوسىنى جەتى ءجۇز ەر بوپتى.
  4. قىرىق جەتى رەت اتتاندى،

جيىرما شايقاس جاسادى.

  1. اكەم ولگەندە ءىنىم كۇلتەگىن جەتى جاستا قالدى.
  2. كۇلتەگىن قوي جىلى ون جەتىنشى كۇنى دۇنيەدەن ۇشتى.

توعىزىنشى ايدىڭ جيىرما جە­تىسىندە جەرلەدىك.

مازارىن، ويۋ-ورنەگىن، جازبا تاسىن مەشىن جىلى جەتىنشى ايدىڭ جيىرما جەتىسىندە تەگىس اياقتادىق.

كۇلتەگىن ولگەندە قىرىق جەتى جاستا ەدى.

«الپامىستا»:

  1. جەتى جىل جاتتىم مەن دەيمىن،

جەتى مىڭ قالماق ولتىرمەي،

ءسىرا دا كەزەك بەرمەيمىن.

  1. جەتى جىلدىڭ ىشىندە،

كورىنبەدى كىسىگە.

3.ەندىلىگى جەتى كەز،

تەمىر ءۇيدى سالدىردى.

  1. جەتى كۇن مەن جەتى ءتۇن

قولىما مەنىڭ بەر دەدى.

  1. وتىرعان ورنى جەر بولىپ

جەتى كۇن ۇداي تۇنەدى.

...ءبىزدى قىزىقتىراتىنى VIII عاسىر مۇراسى – «كۇلتەگىن» مەن «الپامىس» ەپو­سىندا ءوسىمتال (7-701-700-7000) جۇمباق جەتى ساننىڭ ءجيى قايتالانۋى.

مۇنىڭ ءوزى ءبىر جاعىنان «الپا­مىس­تىڭ» كونەلىگىن دالەلدەسە، ەكىنشى جاعى­نان «الپامىس» پەن ورحون جىر­لا­رىنىڭ شىققان ۋاقىتىنىڭ جالعاس، ىرگەلەس ەكەندىگىن تاعى دا راستايدى». (ۇلى دالا ادەبيەتى، استانا – 2018 جىل، 1983-1984 جىل، 183-184-بەتتەر).

قازاق حالىق ەپوستارىنىڭ ارعى تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىندەگى ءماتىن­دەر­مەن ۇندەس ەكەندىگىن تالداپ كورسەتۋ ارقىلى عالىم ادەبي ماتىندەر ۇقساس­تى­عىنا ءمان بەرە وتىرىپ، ونىڭ تاريحي تامىرلاستىعىنا نازار اۋدارادى.

ءيا، كەلتىرىلگەن شاعىن مىسالدان-اق ۇلكەن وي تۇيۋگە بولادى. دەمەك، ون ءتورت عاسىرداي ۋاقىت بويى وسىناۋ سايىن دالادا ءبىر حالىقتىڭ ۇرپاقتارى ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. اناۋ VII عاسىرداعى تاسقا قاشالعان بابالاردىڭ ەرلىگى تۋرالى جىر ودان كەيىنگى داۋىرلەردە دە جەلىسىن ۇزبەي، كەيىنگى ەپوستارعا التىن ارقاۋ بولىپ، ۇلى دالانىڭ ەرلىك سالتىن ۇمىتتىرماعان، دارىپتەگەن.

تۇركى قاعاناتىنىڭ تاريحى مەن قاعاندارىنىڭ، باتىرلارىنىڭ ەرلىگىن تاس­تاعى جازۋدان وقىپ، ونى «ۇلى دالا جىرى» دەپ  تانىعان مىرزاتاي جول­داس­بەكوۆ كوركەم جىرلاردىڭ ساباق­تاس­تىعىن ودان كەيىنگى داۋىردە تۋىپ، قاعازعا تۇسكەن، ياعني 8 عاسىرعا تيەسىلى «قور­قىت» جىرى مەن 10 عاسىرعا جاتا­تىن «وعىزناما» ارقىلى كورسەتىپ، ۇلى جىراۋلىق ونەردىڭ سوڭعى بيىگى جامبىل جاباەۆپەن تۇيىندەيدى.

ون ءتورت عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتا ەل­دىك پەن ەرلىكتى تالماي جىرلاعان عالامات ادەبيەتكە «ۇلى دالا ادەبيەتى» دەگەن ات بەرگەن عالىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ بۇل ىزدەنىسى – جارتى عاسىرعا جۋىق عىلىم مايدانىندا توگىلگەن تەردىڭ ناتيجەسى.

جاڭا عاسىردىڭ باس كەزىندە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ 10 جىلدىعى تۇسىندا ەلىمىزدە «بايىرعى تۇرك وركەنيەتى: جازبا ەسكەرتكىشتەر» اتتى حالىق­ارا­لىق كونفەرەنتسيا وتكىزىلىپ، سوعان وراي موڭعول دالاسىنداعى كۇلتەگىن ەسكەرت­كى­شىنىڭ جاپوندىق شەبەرلەر جاساعان كوشىرمەسىنىڭ ەلورداداعى ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى الدىنا ورناتىلۋى (2001 جىل، 18 ما­مىر كۇنى) شىن مانىندە قازاق حال­قى­نىڭ ۇلى دالانىڭ يەسى، سول دالادا جاسالعان رۋحاني-مادەني قۇندى­لىق­تاردىڭ مۇراگەرى ەكەنىن دالەلدەگەن-ءدى. مىنە، وسى ءبىر كۇللى ەلدىڭ مەرەيىن ارتتىرار ءىستىڭ باس-قاسىندا جۇرگەن مىرزاتاي جولداسبەكوۆ اتالعان شارا تۋرالى: «بۇل القالى باسقوسۋ – پاراسات پەن پايىمنىڭ، ەلدىك يدەيانىڭ تۇتقالى نىساناسى بولدى. وسى حالىقارالىق عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيانىڭ ناتيجەسىنە الەمدىك تۇركولوگيا عىلى­مى­نىڭ كورنەكتى وكىلدەرى سول مەزەتتە جوعارى باعاسىن بەرگەن بولاتىن.

...بۇل ۇلى دالا ادەبيەتىنىڭ تاس­تاعى سوزدەرىنە قايتا جاڭعىرا ءتىل ءبىتىپ، تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ استاناسىنان كۇللى الەمگە ءۇن قاتقان، دۇنيەجۇزىنىڭ ءتۇر­كو­لوگيا ءىلىمىنىڭ عۇلامالارى عاسىر­لار بويى تولعاتقان اقىل-وي قازىنا­سى­نىڭ اسىل ءدانى قاۋىز جارعان اق­جا­رىلقاپ مەزگىل دەپ ادامزاتقا جار سا­لۋعا بو­لاتىن، كىسىلىك كەلبەتىمىزگە، ار-نامىس پەن رۋحىمىزعا تۇبەگەيلى بەت­بۇرىس جاسالعان عاسىرلارعا تاتي­تىن جارقىن مەزەت، ۇلى ماقتانىش ەدى»، − دەپ تول­عانادى. وعان ونىڭ تولىق حا­قى­سى بار ەدى. سەبەبى ۇلت تاريحىندا وشپەس تۋىندى جاراتا العان عالىمنىڭ ەڭبەگى ماقتانىش ەتۋگە لايىق.

زاماندار وتەر، داۋىرلەر الماسىپ، قوعام وزگەرەر. بىراق مىرزاتاي جول­داس­بەكوۆتىڭ قالامىنان تۋعان «ۇلى دالا ادەبيەتى» اتتى تۋىندى ۋاقىت سى­نىنا توتەپ بەرىپ، ۇلت يگىلىگى ءۇشىن قىز­مەت ەتە بەرەرى انىق. ال ونداي تۋىندى ءار­دايىم ۇلتتىڭ مەرەيىن كوتەرەدى.

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار