19 قىركۇيەك, 11:38 645 0 رۋحانيات "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

بارلىبەكتىڭ ءولىمى: اقيقات پا، جۇمباق پا؟

قازاقتىڭ باعىنا تۋعان كەيبىر تۇلعالاردىڭ ءومىر جولى نەگە جۇمباق، نەگە قۇپيالى؟! وسى ساۋال مەنى ۇنەمى ويلاندىرادى، تولعاندىرادى. اسىرەسە، ولاردىڭ فانيدەن باقيعا «تەزىرەك» وتۋىندە ءبىر شيكىلىك بار-اۋ، وسى. ارينە، ونىڭ سىرى تەك جاراتقانعا عانا ايان بولار! ماسەلەن، قازاقتىڭ العاشقى عالىمدارىنىڭ ءبىرى، جارىق جۇلدىز اياۋلى شوقاننىڭ وردا بۇزار وتىزىندا مەرت بولۋى – ورنى تولماس وكىنىش. زامانا زاڭعارى  م.ءاۋ­ەزوۆتىڭ دە ماسكەۋ اۋرۋحاناسىنا ءوز اياعىمەن كىرىپ، تابىت بولىپ شىعۋى جانە ت.س.س. تۇلعالاردان قاپيادا كوز جازىپ قالعانىمىز بار ەمەس پە؟! ال سماعۇل سادۋاقاس، مۇستافا شوقاي، امىرە قاشاۋباي، كۇلاش بايسەيىت كەلىنى، يسا بايزاقۇلى... قۇداي-اۋ، وسىنداي ۇلت اسىلدارىنىڭ ءومىرى نەگە تراگەديالىق جاعدايمەن اياقتالدى ەكەن؟ قاراپ وتىرسام، حاس جۇيرىكتەرىمىزدىڭ كوبى كەڭەس زامانىندا مەرت بولىپتى عوي... كۇدىك تۋدىرادى. بۇل شىنىمەن قانداي كۇدىك؟

 الاشتىڭ تۇعىرلى پەرزەنتى بارلىبەك سىرتانۇلىنىڭ دا قۇرت اۋرۋىنان قايتىس بولعانى كۇدىك تۋدىرادى. ونىڭ قۇرت اۋرۋىنان ولگەنى اقيقات پا، جۇمباق پا؟! نەگىزگى ايتار ءۋاجىمىز وسى – بارلىبەك سىرتانۇلىنىڭ ءولىمى ءتوڭى­رەگىندە.

الاش وقىمىستىسى بارلىبەك سىر­تان­ۇلى 1914 جىلعى 26 قا­را­شادا دۇنيەدەن وتكەن-ءدى. ونىڭ قۇرت اۋرۋىنان قايتىس بولعانى تۋرالى دەرەكتەر س.وزبەكۇلى، ءو.اقىپبەكۇلى، ن.دۋلاتبەكوۆ سياق­تى زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەك­تە­رىندە ايتىلعان. ەندى ءبىز ءوز تاراپىمىزدان ۇسىنار ءۋاجىمىزدى سانامالاپ، تارقاتار بولساق.

ءبىرىنشى، ب.سىرتانۇلى پاتشا­لىق بيلىك جۇيەسىندە ۇلىق ءدا­رەجەلى قىز­مەت­تە بولعان شەنەۋنىك ەدى. ونىڭ اياق-استى قىزمەتىنەن شەت­تەتىلىپ، اقىرىندا كوپ ۇزاماي ءولىم قۇشۋىنا نە سەبەپ بولدى؟ بارلىبەكتىڭ ءارى شاكىرتى، ءارى رۋحتاسى م.تىنىش­پاي­ۇلىنىڭ قازا­نا­ما­سىندا: «...1909 جىلى قىز­مەت­تەن شىق­تى. 18 جىل قىزمەت قىلىپ، بىرەۋدەن ءبىر جامان ءسوز ەستىمەي، جاماندى كورمەي، ابىرويى قايتپاي، جەتىسۋ وبلىسى­نىڭ قازاق-قىرعىزىنىڭ ءبىرىنشى ارداقتى ادامى بولىپ، ەلىنە قايتتى. قاپالدان 75 شاقىرىم، اقسۋ بەكەتىنىڭ قاسىندا 12 شا­قى­رىم جەردەگى قىس­تاۋى­نا مەكەندەيتىن بولدى»، – دەپ ونىڭ 1909 جىلى قىزمەتىنەن بوساپ، دەم­الىس­قا (وتستاۆكا) شىققانى اي­تىل­عان. ال بارلىبەكتىڭ ۇلكەن ۇلى كا­كەنىڭ (ابدۋلقادىر) كۇن­دەلىك-ءداپ­تە­رىندە: «...1908-1909 جىلدار قىزمە­تى­نەن بو­سانىپ، 42-43 جاسىندا ءسۇت­تى­گەن-بۇرعان بويىنا كوشىپ بارادى. قىز­مەتىنەن بوساۋ سەبەبى 1-ءشى ول كەزدە اۋرۋ بولادى، 2-ءشى ساياسي كوزقاراسى سەنىمسىز دەپ تابادى»، – دەلىنگەن.

نەگىزىندە، بۇل ۋاقىتتا بارلى­بەك­تىڭ دەنساۋلىعى سىر بەرمەگەن بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە ول ءوزى تابي­عاتىنان بويىنا دارىگەرلىك قاسيەت قونعان ادام بولاتىن. پەتەربور­دا­عى يمپەراتورلىق ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەن سوڭ، تۋعان جەرىنە كەلىپ، قىزمەتكە ارالاسا باستاعان تۇ­سىن­دا قازاق دالاسىندا وسەتىن ەمدىك قا­سيەتى زور ءشوپ، گۇل ت.س.س. زەرتتەپ، «دارىلىك وسىمدىكتەر» («تراۆيانىە راستەنيە. سپوسوب ۋپوترەبلەنيا ەگو». ورىس تىلىندە جازىلعان – ت.ە.) دەپ اتالعان مەديتسينالىق ەڭبەك جازعان، ەۋروپالىق تۇرمىس پەن مادەنيەتتى يگەرگەن بۇ قايراتكەردىڭ ءوزىن-ءوزى كۇتىپ، باپتاماۋى مۇمكىن ەمەس. اشىعىن ايتقاندا، ونىڭ قىزمەتتەن بوساۋى – ساياسي كوز­قا­راسى مەن ۇس­تا­نىم­دىعى ەكەنى انىق. كا­كەنىڭ كۇندەلىگىندە: « ...ۇيتكەنى 1905-1906 جىلداردا پاكاتيلوۆ دەگەن جاندارال الدىندا (ۆەرنىيدا) ءتىلماش بولا ءجۇرىپ، قوعامدىق جۇمىس­تار­مەن شۇعىلدانادى:

1) 1905-1906 ج.ج. پانفيلوۆ پەن يۋننىح-كومۋناروۆ كوشەسىنىڭ ءتۇيىس­كەن جەرىندەگى ۇيدە (قازىردە دەتبولنيتسا) ءبىرىنشى مۇسىل­مان­دار كىتاپحاناسىنىڭ اشىلۋىنا كومەك بەرەدى;

2) جەتىسۋ گۋبەرنياسىنا قا­راس­تى قازاق، قىرعىزدارعا قىستاق سالىڭدار، جەردى مەكەندەپ، تۇرعىن ەل بولىڭدار، مەكتەپ اشىڭدار، مەكتەپ سالىڭدار دەگەن ىسكە كىرىسەدى. (بۇل تۋرالى قولدا دەرەكتەر، دالەلدەر بار).

3) پاتشا ۇكىمەتىنىڭ ساياساتىنا سىن كوزبەن قاراعان قازاق، تاتار وقى­عان­دارىمەن سىبايلاس بولادى;

قازاقتىڭ اتاقتى وقىمىس­تى­سى – قاراتاەۆ باقىتجان سياق­تى ادامدارمەن بىرگە وقىپ، بىرگە بولعان.

مىسالى، بالىقتى تاۋىنىڭ ءۇس­­­تىن­­دەگى اقتاستى قوڭىرسكي دە­گەن ەكى قىس­تاقتى سالدىرۋدا زور قاتىناسى بار. جانە قا­را­عاش­تاعى مامان-تۇرىسپەك مەك­تە­­بىنىڭ سالىنۋىنا دا كومەگى بولعان.

4) سول كەزدەگى تاسبەگەت-اباكۋم كازاك ورىستارى اقسۋدىڭ سۋىن قارا­پايىم قازاقتارعا ۋاعىندا بەرمەي زور­لىق جاساعان ۋاقيعالارىنا بارلىبەك ارالاسادى. ايتا بەرسە، بارلى­بەك­تىڭ ادىلدىك-مومىندىق تۋرالى كوپ ەڭبەگى بار ەكەن.

بارلىبەك سىرتانوۆ سول زا­مان­داعى پوليت­سانىڭ باقى­لاۋىندا بولۋ كەرەك. مىسالى، 1912-1913 جىلدار قاپال ۋەزد­نىي ناچ-كتىڭ پوموششنيگى، سول كەز­دەگى اراسان ەلىنىڭ ۆولوستنوي ۋپراۆيتەلىمەن 4 رەت كەلىپ ءۇيدى ءتىنتىپ كىتاپتاردى ويىستىرعان، سوندا مەن اۋىلدامىن.

5) قازاق، قىرعىز بالالارىنىڭ تالاپتىلارىن وقۋعا تۇسىرۋگە كومەك بەرەدى. مىسالى توقاش بوكين، وراز جاندوسوۆ، جۇبانىش بورىباەۆ ت.ب.

بۇدان باسقا دا كوپتەگەن كوپ الەۋ­مەتتىك جۇمىستارى تولىپ جاتىر. ونىڭ ءبارىن ايتىپ جەتكىزۋگە ۋاقىت كوپ كەرەك»، – دەپ جاز­عان. قا­راڭىزشى، مىنە، مىناداي قوعام­دىق ىستەرگە ارالاسىپ، قازاق جاستارىنىڭ ءبىلىم الىپ، وقۋ­لا­رىنا جول اشقان ادامنىڭ بۇنداي ارەكەتى – پاتشالىق بيلىك ءۇشىن قاۋىپتى بولعان! ال، 1905 جىلعى «قار­قارالى قۇ­زىر­­حاتى» قۇجاتىنا قول قويۋى نەمەسە وسى جىلى ورال ءوڭى­رىن­دە وتكەن قازاق زيا­لىلا­رى­نىڭ قۇرىلتايى، ون­داعى دەمو­كرا­تيالىق پارتيا قۇرۋ ماسە­لە­سىنىڭ كۇن­تار­تى­بىنە ەنۋى – ءبارى-ءبارى ونىڭ ۇلت-ازاتتىق جولىن­داعى كۇرەس­كەر­لىك قىزمەتى بولىپ تابىلادى. پات­شا­لىق بيلىكتىڭ كەڭسە­سىندە وسىنداي كۇرەس جولىندا جۇرگەن قاي­رات­كەرگە البەتتە ورىن بولمايدى عوي. ونىڭ ورنى – نە اباقتى، نە ءولىم عا­نا. جانە كاكەنىڭ اكەسى بارلى­بەك­تىڭ پوليتسيا باقى­لاۋىن­دا بولدى دەگەنى دە راس. ءتىپتى، كاكەنىڭ ءوزى دە 1956 جىلعا دەيىن باقىلاۋدا ءجۇرىپتى. (بۇل تۋرالى «سارى ءداپ­تەر­دىڭ سىرى» //اقيقات، جۋرنالى، №3, 2017. وقىڭىز – ت.ە.)

ەكىنشى، بارلىبەكتىڭ دەن­ساۋ­­لى­عى قا­شان سىر بەردى؟ بۇل – 1910-1911 جىلدار ارالىعى. ياعني، وسى جىلدارى باكەڭ تالقىعا تۇسكەن قازاق جەرىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن پاتشا ۇكى­مەتىنىڭ باسشىسى پ.ا.ستو­لى­­پين­نىڭ اگ­رارلىق سايا­ساتىنا قارسى شى­عىپ، ادىلدىك ىزدەپ باس شاھار – پەتەربورعا كەلىپ، ءاس­كەري مي­نيسترلىككە، پاتشالىق اع­زامعا شاعىم جولدايدى. وسى ۋا­­قىت ارالىعىندا زامانداسى، بولا­شاق الاش پارتياسى مەن الاش وردا ۇكىمەتىنىڭ ءتور­اعا­سى (1917-1920) ءا.بوكەيحان­مەن كەزدەسىپ، ونىڭ تاپسىرماسىمەن «قازاق ەلى­نىڭ ۋستاۆى» دەپ اتالاتىن 4 ءبولىم، 28 باپتان تۇراتىن بۇگىنگى قازاق­تىڭ ال­عاشقى كونستي­تۋتسيالىق زاڭ­ىن جازادى. بۇل زاڭ جوباسى كەيىن­ىرەك الاش پارتيا­سىنىڭ باع­دارلاماسىنا نەگىز بولدى. ءدال وسى ۋاقىت ارا­لى­عىندا اۋا-رايى قۇ­بىل­مالى، جەرى ساز­دى، تاعانى سىز تارتىپ تۇ­راتىن بۇ قالا – ونىڭ دەن­ساۋ­لى­عىنا كەرى اسەر ەتىپ، وك­پەسىنە سۋىق تيگىزەدى. ەل-جۇرتى ۋاقى­تىندا كومەككە اقشا سال­ماعاندىقتان اۋرۋى اسقى­نا­دى. بۇل تۋراسىندا م.تىنىش­پايۇلى: «1911 جىلى الماتىعا ءبىرسىپىرا قازاق، قىرعىز، سارت، نوعاي جيىلىپ، بارلىبەكتى سايلاپ، پەترو­گراد­قا جىبەردى. ءسوزىنىڭ ەڭ بارىپ تۇرعان قيىنى – باياعى قازاق جەرى. پە­تروگرادتا ءبىر قىس تۇرىپ، قاتتى ناۋقاس بولىپ، قان تۇكىردى. سوندا دا ەل-جۇرتىنىڭ جىبەرگەنىنە قاراي قايتپادى. «لەپسى ۋەزىنىڭ جەرىن جازعان كىتاپ مەنەن بۇرىن باسىلىپ شىعىپتى، ەندى قاپال ءھام جاركەنت ۋەز­دە­رىنىڭ نورماسىن ازىراق كوبەيتۋگە قولىم جەتتى. عاليحانعا جو­لى­عىپ، كوپ سويلەستىك» دەپ ءھام وزگە سونداي ءسوز­دەردى ايتىپ، ماعان حات جازدى. جارىق­تىق، قىزىق-اي! كەيبىر قيىن­شىلىق جەردە «قازاق­شىلىق» دەگەن ءبىر جامان سىرىڭ شىعا كەلەدى-اۋ. سونداي ناۋقاس بولىپ جات­قاندا جيىپ ارتىنان بەرەمىز دەگەن اقشانى، الماتىعا قاراعان حالىق جيىپ جىبەرۋگە اسىق­پاي جاتىپ الدى! ءوزىنىڭ باسىنا كوتەرىپ، تاڭداپ جىبەرگەن بارلىبەگىن ۇمىتقانداي بولدى! سوندا دا مەنى مۇنداي قىلدى دەپ بارلىبەك  ەشكىمگە ايت­قان جوق. اقشا جوق بولىپ، قىسىلىپ، ءوزى كوكجوتەلدەن قان تۇكىرىپ، ۇيىنە ارەڭ جەتتى. ۇيىنە كەلگەن ۋاقىتتا حۇكىمەت بار­لى­بەكتىڭ ءوتىنىشىن، ھەش نارسە تابا الماي، موينىنا سالا المادى»، – دەگەن ەكەن.

ەندى قاراڭىز: جەتىسۋ جەرىنىڭ، ونىڭ ۇستىنە اقسۋ-قاپال ءوڭىرىنىڭ ءشوبى شۇيگىن، اۋاسى تازا، سۋىنىڭ ەمدىك قاسيەتى زور جەر. جانە بارلىبەكتىڭ ماڭايىنداعى قازاق­تار، اتالاس تۋىستارى مامان قا­جى­نىڭ ۇرپاقتارى دا اۋقاتتى تۇرعان. قىمىز، ساۋمال ءىشىپ، دەرتىنەن قۇلان-تازا ايىعۋى دا مۇمكىن. مەن وسىعان سەنەمىن. ال م.تىنىش­پايۇلىنىڭ: «...ەكى ايدان كەيىن (سەنتيابردە) «اعام ناۋقا­سى­نان ءتاۋىر بولدى» دەپ ۇلكەن بالاسى ءبىزدى قۋانتىپ حات جازدى»، – دەپ جازعانى بار. الداعى ۋاقىتتا م.تىنىشپايۇلىنىڭ جەكە ارحيۆىمەن تانىسىپ، ءبىر-بىرىنە جاز­عان حاتتارىن ىزدەستىرۋىمىز كەرەك. ەگەر وسى حاتتار تابىلىپ جاتسا، بۇگىنگى عىلىم ءتىلى 180 گرادۋسقا وزگەرىپ، باسقاشا سايرار ەدى. وسىندايدا، «سويلەپ ءبىر كەتسە وتكەن­دەر...» (ق.مۇقاشەۆ) دەپ ءتىلىڭدى ءتىس­تەپ وتىرادى ەكەنسىڭ...

تاعى ءبىر دەرەك: تالدىقورعان قا­لا­سىنداعى ءى.جانسۇگىروۆتىڭ ادە­بي مۋزەيىن باسقارعان، ولكە­تا­نۋ­شى ك.قو­قىمو­ۆانىڭ جازعان دە­رەكتەرىنە سۇيەنسەك، «ب.سىر­تا­نوۆتىڭ ەلىنە، تۇر­عان جەرىنە بارىپ، اقساقالدارمەن كەز­دە­سۋدى ءجون كوردىك. تۋعان جەرىندە ىزدەپ تاپ­قان ادامىمىز، اراسان سوۆحوزىندا تۇرىپ جاتقان 96 جاستاعى ءسا­پيەۆ سلام­­بول قاريا بولدى. قا­ريا­­نىڭ ءتۇ­سىن­­­دىرۋىمەن «سىرتان» جەرىنە بەت الدىق. اراساننان كۇن­­باتىسقا قاراي تەرەڭ­وزەك­تى، ونبۇلاقتى ءوتىپ، كوكقيا تاۋى­نىڭ ەتەگىندە،ەل اۋزىندا «سىرتان جەرى» – دەپ اتالاتىن جەرگە كەلدىك. قا­زىر بۇل جەردە اراسان سوۆحوزىنىڭ قىس­­تاۋى ورنالاسقان. قىستاۋدان وق­شاۋ­لاۋ ورنا­لاس­قان قۇلشان رۋى­نىڭ زيراتىندا بارلىبەكتىڭ اكەسى سىرتان بوقىۇلى، ۇلى بارلىبەك سىرتانوۆ جانە باسقا­لا­رى جەرلەنگەن. سوزگە سا­راڭ، تۇيىقتاۋ بو­لىپ كورىنگەن سلامبول اتا: مەن بار­­لىبەكتى بوزبالا كەزىمدە، اۋىل­عا ءبىر كەلگەندە كوردىم. قارا تو­رى، ۇزىن بويلى، قولىندا تاياعى بار، اق كوستيۋمدە بولدى. بارلىبەك بولىپ ءوتتى» – دەپ قىس­قاشا عانا سي­پات­تاما بەرىپ، ءسوزىن اياق­تادى»، – دەيدى. جانە وسى كونەكوز اقساقال بارلىبەكتى ءوز اجالىنان ولمە­گە­نىن ايتقان. سلامبول اقسا­قال­دىڭ ايتۋىنشا، بارلىبەكتى ەكى اتتى اسكەر ادام كەلىپ، تاۋعا ايداپ اكەتكەن. بارلىبەكتى تاۋ اراسىندا اتىپ ءولتىردى دەگەن اڭگىمەنىڭ توركىنى بالكىم وسىدان شىققان بولار؟!

قالاي دەسەك تە، بارلىبەكتەي ارىس­تىڭ بۇ دۇنيەدەن مەزگىلسىز ءوتۋى – ءيىرىل­گەن سانسىز سۇراقتارعا تولى بولىپ تۇر! الداعى ۋا­قىت­تاعى بارلىبەكتانۋ سالا­سى­نىڭ باستى مىندەتى: ونىڭ ءومىر جو­لى­نىڭ قۇپيالى، اقتاڭداق تۇسكەن كۇن­گەيلى جاقتارىن اشىپ، جۇم­با­عىن شەشۋ.

ەلدوس توقتارباي

سوڭعى جاڭالىقتار