18 شىلدە 2019, 11:23 1042 0 وقشانتاي دينارا مىڭجاسارقىزى

«TÚRKISTAN» تويى  ىستىقكولدە اتاپ ءوتىلدى

قالام مەن قاعازدى سەرىك ەتكەن ءتىلشى قاشان دا بولدىم، تولدىم دەۋدەن اۋلاق بولعانى ءلازىم. جۋرناليست – ۇنەمى ىزدەنىستە جۇرەتىن مامان يەسى. وسى تۇرعىدا بۇگىندە ءتىلشىنىڭ كەز كەلگەن تاقىرىپتا ءبىلىمىن ارتتىرىپ، تاجىريبەسىن جەتىلدىرۋگە مۇمكىندىك كوپ. ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتى  «مەدياسفەرا» گۋمانيتارلىق زەرتتەۋلەردىڭ عىلىمي ورتالىعى ۇيىمداستىرىپ كەلەتىن حالىقارالىق  جۋرناليستيكا جانە كوممۋنيكاتسيا جازعى مەكتەبى وسى سوزىمىزگە دالەل.

ىستىقكولدە 12-14 شىلدە ارالىعىندا جەتىنشى مارتە وتكەن شارا «جاھاندىق كوممۋنيكاتسيا جانە ۇلتتىق مەديا: ازاماتتارعا ارنالعان ءتيىمدى قولجەتىمدىلىك» دەگەن تاقىرىپ اياسىندا ءوربىدى. اتاپ وتەرلىگى، بيىلعى جازعى مەكتەپ ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ 85 جىلدىعى مەن «TÚRKISTAN» حالىقارالىق گازەتىنىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالدى. ەلىمىزدىڭ اقپارات قۇرالدارى ءۇشىن بىردەن-ءبىر مامان دايارلايتىن قارا شاڭىراق پەن وقىرمان قاۋىمعا 25 جىل بويى تۇشىمدى ساراپتامالىق ماقالالار جاريالاپ كەلە جاتقان «TÚRKISTAN» حالىقارالىق گازەتىنىڭ وسىناۋ شارا اياسىندا ماقسات-مۇددەسىنىڭ ءبىر جەردەن شىعۋى دا كوپشىلىكتى قۋانتتى. سەبەبى مۇندا جينالعان جاس تىلشىلەر دە، بىلىكتى وقىتۋشىلار مەن عالىمدار دا ۇنەمى تەوريا مەن تاجىريبەنىڭ ۇشتاسۋىن قۇپ كورەدى. بۇل الاڭنىڭ وسى جاعىنان بەرەرى مول ەكەنىنە تاعى ءبىر كوز جەتكىزدىك. جازعى مەكتەپ باعدارلاماسىنداعى سەمينارلار مەن شەبەرلىك سىنىپتارى، پراكتيكالىق دارىستەردىڭ «جۋرناليست بولامىن» دەگەن ءاربىر جاس تىلشىگە بەرەرى كوپ.

ءVىى  حالىقارالىق جۋرناليستيكا جانە كوممۋنيكاتسيا جازعى مەكتەبىنە ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى، اتاپ ايتقاندا، وزبەكستان، قىرعىزستان، قاراقالپاقستان ەلدەرىنەن ءبىر توپ وكىلدەر قاتىستى. بۇگىنگىدەي ينتەرنەت پەن اقپارات عاسىرى سانالعان ۋاقىتتا بۇل مەملەكەتتەردە قانداي وزگەرىستەر ورىن الۋدا؟

جان-جاقتان اقپارات ۇزدىكسىز  اعىلعان زاماندا ءداستۇرلى، ۇلتتىق جۋرناليستيكانى قالاي ساقتاپ قالۋعا بولادى؟ ءبىز بۇل ماسەلەلەرگە كورشىلەس جاتقان ەلدەن كەلگەن مامانداردىڭ پىكىرى ارقىلى قانىقتىق.

جازعى مەكتەپتى ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىنىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتى ءباسپاسوز جانە ەلەكتروندى باق كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، پروفەسسور گۇلميرا سۇلتانباەۆا شارانىڭ شىمىلدىعىن اشۋ بارىسىندا جازعى مەكتەپكە قاتىسۋشى دارىسكەرلەر مەن جاس تىلشىلەرگە ساتتىلىك تىلەپ، مول ماعلۇمات الاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. باسقوسۋعا مودەراتورلىق ەتكەن تاشكەنت قالاسىنداعى الەمدىك ەكونوميكا جانە ديپلوماتيا ۋنيۆەرسيتەتى الەۋمەتتىك-ساياسي عىلىمدار كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى فاتيما مۋمينوۆا جاھاندىق كوممۋنيكاتسيا جايىندا از-كەم اڭگىمەلەي كەلە، بۇل تۇرعىدا بۇگىنگى جۋرناليستيكانىڭ مۇمكىندىگىنە توقتالدى.

«جازعى مەكتەپ – تاجىريبە الماساتىن تاپتىرماس الاڭ. ءتۇبى ءبىر تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ اقپارات، مەديا سالاسىندا بىرلەسىپ شەشەتىن ماسەلەسى جەتەرلىك. سەبەبى، ءبىزدىڭ ءتىلىمىز، ءدىنىمىز، ءدىلىمىزدىڭ نەگىزى ءبىر. كەيبىر جاعدايدا ۇستانىمىمىز دا ورتاق. سالت-ءداستۇر، ادەت-عۇرپىمىز دا ۇقساس. سوندىقتان جۋرناليستيكا سالاسىندا دا، جۋرناليست ماماندارىن دايىنداۋ تەتىگىندە دە ءبىر-بىرىمىزدەن ۇيرەنەتىنىمىز كوپ»، – دەدى ف.مۋمينوۆا.

شىن مانىندە، جاھاندانۋ ءھام اقپارات عاسىرىندا كۇن سايىن جاڭالىق كوپ. جانە بۇل كەيبىر ەلگە دەر كەزىندە جەتپەۋى دە مۇمكىن. جاڭا تەحنولوگيا دامىعان تۇستا جاڭانى دا ەكشەپ پايدالانعان دۇرىس دەيدى ماماندار. ماسەلەن، ينتەرنەتسىز ءبىر كۇنىن ەلەستەتە المايتىن قازىرگى قوعامدا ادامي قۇندىلىقتار باسەڭدەپ، جاعىمسىز وقيعالاردىڭ الدىڭعى ورىنعا شىعىپ كەتكەنى بەلگىلى. الايدا، ءار نارسەنى شەكتەن اسىرماي، مەجەلى دەڭگەيدە پايدالانۋ ماڭىزدى. باسقوسۋعا جينالعان دارىسكەرلەردىڭ پىكىرى وسى تۇستا ءبىر جەردەن شىققانى قۋانتتى.

گازەت ۇجىمى بولىسكەن تاجىريبە

جازعى مەكتەپ شاراسىنىڭ العاشقى كۇنى شەبەرلىك سىنىبىن باستاپ كەتكەن رەداكتسيا ۇجىمى ءتۇرلى تاقىرىپتى قاۋزادى. ايتالىق، «TÚRKISTAN» حالىقارالىق گازەتىنىڭ باس رەداكتورى قۋات اۋەسباي «باسپاسوزدەگى مەنەدجمەنت» توڭىرەگىندە وي ءبولىسىپ، جالپى گازەت شىعارۋ ىسىندەگى ماسەلەلەر حاقىندا، 25 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ ءوتىپ جاتقان گازەتىمىز جايلى ەگجەي-تەگجەيلى ماعلۇمات بەردى. جالپى، تۇركىستان اتاۋى كۇللى تۇركى جۇرتىنا قادىرلى، ورتاق ۇعىم ەكەنى بەلگىلى. سول سەبەپتى بولسا كەرەك، كورشىلەس مەملەكەتتەردەن كەلگەن ارىپتەستەرىمىز «TÚRKISTAN» گازەتى جايلى كوبىرەك بىلگىسى كەلىپ، باسىلىم جەتەكشىسىنە جان-جاقتى سۇراق قويدى.

ال «ازاماتتىق جۋرناليستيكا جانە بلوگەرلىك: قازاقستاندىق باق-تاعى كو­رىنىسى» دەگەن تاقىرىپتا ءدارىس وقىعان باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى بەيبىت توقتارباي: «ازاماتتىق جۋرناليستيكا – مىندەتتى تۇردە اتقارۋشى بيلىككە قارسى جۇمىس ىستەيدى دەگەن ءۇستىرت كوزقاراس. بۇل – بار بولعانى ءسىز بەن ءبىزدىڭ قوعامداعى ماسەلەگە ءۇن قوسۋىمىز، ونى باق-تاعى ءارتۇرلى ارنالار ارقىلى قوعام تالقىسىنا سالۋ. ءارى اۋديتوريانىڭ جاڭا مەديانى يگەرىپ، ءداستۇرلى جۋرناليستيكانىڭ تولىعا تۇسۋىنە قوسىلعان ۇلەسى دەپ پايىمداۋعا بولادى. البەتتە كەز-كەلگەن ازاماتتان كەلگەن ماتەريال جۋرناليستيكا تالابىنا تولىق جاۋاپ بەرۋگە مىندەتتى ەمەس. ءارى بىلاي بولۋى مۇمكىن دە بولمايدى. سوندىقتان ءداستۇرلى جۋرناليستيكا ازاماتتار ۇسىنعان ونىمنەن وزىنە قاجەتىن الادى جانە قوعامعا ۇسىنادى» دەدى.

سونداي-اق، شارانىڭ ەكىنشى كۇنى ءسوز العان وسى جولداردىڭ اۆتورى «الەۋمەتتىك ماسەلەنى كوتەرۋدە ءباسپاسوزدىڭ ءرولى» جايىندا اڭگىمەلەي كەلە «الەۋمەتتىك ماسەلەلەر باسپاسوزدە اشىق ءارى جان-جاقتى جازىلىپ كەلەدى. ماسەلەن، ءبىراز بۇرىن نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى ءبىر وتباسىنىڭ بەس بىردەي بالاسىنان ايرىلۋى كوپتەگەن قوردالانىپ قالعان ماسەلەنىڭ بەتىن اشتى. باسپانا تۇيتكىلى، جاردەماقى ماسەلەسى باسقا-باسقا قازاق باسپاسوزىندە دۇركىن-دۇركىن كوتەرىلدى. كوپبالالى انالار نارازىلىق شارالارىنا شىعىپ، توبە كورسەتتى. مۇنىڭ ءوزى ناتيجە. ءتىپتى، كوپ ۇزاماي مەملەكەت تاراپىنان كوپبالالى وتباسىلارعا كومەك كورسەتىلەتىنى دە بەلگىلى بولدى» دەدى.

«باسپاسوزدە دۇرىس مالىمەت بەرۋدىڭ ماڭىزى جانە پىكىر ايتۋ ەتيكاسى» تاقىرىبىندا شەبەرلىك سىنىبىن وتكىزگەن گازەت ءجۋرناليسى احمەت ومىرزاق جالعان اقپارات تاراتۋدىڭ زالالى مەن جاۋاپكەرشىلىگى جايىندا اڭگىمەلەپ بەردى. «الەمدە كىم­نىڭ قولىندا اقپارات بولسا، كۇش پەن ادىلەت سونىڭ جاعىندا ەكەنى بەلگىلى. بۇل جاعىنان العاندا ءبىز سەكىلدى ورتالىق ازيا ەلدەرى اقپارات الۋ ماسەلەسىندە ءالى كۇنگە وزگەلەرگە تاۋەلدى ەكەنى راس. بۇل ورايدا الەمدە بولىپ جاتقان وقيعالار تۋرالى اقپارات الىپ، ونى جاريالاۋدا بىرنەشە الپاۋىت اقپارات اگەنتتىكتەرىنىڭ تاراتقان حابارلارىن سالىستىرا قاراپ، ولاردىڭ شىنايىلىعىن تەكسەرۋدىڭ ماڭىزى زور. قازىرگى كەزدە جۋرناليستەرىمىزدىڭ اعىلشىن، ورىس، اراب، تۇرىك تىلدەرىن قاتار مەڭگەرۋى بۇل ماسەلەنى شەشۋگە پايداسىن تيگىزىپ جاتىر دەپ ويلايمىن. سەبەبى سNN, ۆۆس، ءال-جازيرا، يتار-تاسس حابارلارىمەن دەر كەزىندە تانىسىپ، بولعان وقيعاعا دەگەن ولاردىڭ اراسىنداعى كوزقاراس ايىرماشىلىعىن ءبىلىپ وتىرۋ ماڭىزدى» دەدى ءتىلشىمىز.

بۇدان كەيىن دوڭگەلەك ۇستەلگە جينالعان جۋرناليستەر، وقىتۋشى عالىمدار ءوز ەلدەرىندەگى تاجىريبەنى العا تارتىپ، مىسال كەلتىردى. ماسەلەن، تاشكەنت قالاسىنداعى ميرزو ۇلىقبەك اتىنداعى وزبەكستان ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتى «اۋديوۆيزۋالدى جانە ينتەرنەت جۋرناليستيكا» كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى ياحۋتحان ماماتوۆا وزبەكستاندا ازاماتتىق جۋرناليستيكانىڭ دامۋىندا ىلگەرىلەۋشىلىك بار ەكەنىن جانە بۇل ەلگە جاڭا پرەزيدەنت كەلگەن سوڭعى جىلدارى دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردىڭ كورىنىس تاۋىپ جاتقانىنا ەرەكشە توقتالدى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى، وزبەك ەلىندە ءبىرىنشى كەزەككە گەندەر ماسەلەسى شىققان. «بۇرىن-سوڭدى ايەلدىڭ بيلىككە ارالاسۋىنا شەكتەۋ قويعان بۇل مەملەكەتتە ءبىرشاما وڭ قادامدار جاسالۋدا. قازىر مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە، بيلىك تارماقتارىندا ايەلدەرگە ورىن بەرىلىپ كەلەدى. زاتى ايەل بولسا دا، ەر ازاماتقا بەرگىسىز ايىمدار جەتكىلىكتى. ولار ءبىلىم، دەنساۋلىق سالاسى، باسقا دا قوعامنىڭ كەز كەلگەن سالاسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتۋدە. سوندىقتان ولارعا دا مۇمكىندىك بەرۋ دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن»، – دەيدى ياحۋتحان حانىم.

جازعى مەكتەپتىڭ ءۇشىنشى كۇنى وزبەكستان، قاراقالپاقستان، قىرعىز ەلىنىڭ وكىلدەرى ءوز ەلدەرىندەگى جۋرناليستيكانىڭ وزەكتى جايتتارىن باياندادى. ءۇش كۇنگە جالعاسقان جيىن سوڭىندا «TÚRKISTAN» حالىقارالىق گازەتىنىڭ باس رەداكتورى قۋات اۋەسباي تۇركى تىلدەس ەلدەردىڭ مەديا ماماندارىنىڭ كەلەسى باسقوسۋىن وزبەكستانداعى قازاقستان جىلى اياسىندا تاشكەنت قالاسىندا وتكىزۋدى ۇسىندى. بۇل ۇسىنىس جينالعاندار تاراپىنان قولداۋ تاپتى.

جازعى مەكتەپ ۇيىمداستىرۋشىسى، ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءنىڭ پروفەسسورى گۇلميرا سۇلتانباەۆا دارىسكە قاتىسقاندارعا ارنايى سەرتيفيكاتتى ىستىقكولدىڭ جاعاسىندا سالتاناتتى تۇردە تابىس ەتتى.

جازعى مەكتەپكە قاتىسۋشىلار شارادان سوڭ قىرعىز ەلىنىڭ ءىنجۋ-مارجانى سانالاتىن ىستىقكولگە شومىلىپ، ءبىر جاساپ قالدى. كوك اسپانمەن الدە الىستان مۇنارتقان كوك تاۋلارمەن الدە باۋىرىن تولقىنعا جالاتقان بۇيرا كوكشىل بۇلتتارمەن استاسىپ جاتقان ايدىننىڭ سۋى ەرەكشە تۇزدى، ءموپ-ءمولدىر. جاعالاۋى سۋسىعان سارى التىنداي قۇم.

پىكىر

ياحۋتحون ماماتوۆا، تاشكەنت قالاسىنداعى ميرزو ۇلىقبەك اتىنداعى وزبەكستان ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتى «اۋديوۆيزۋالدى جانە ينتەرنەت جۋرناليستيكا» كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى:

شارانى تاشكەنت قالاسىندا وتكىزسەك دەگەن جوسپار بار

–  ىستىقكول جاعاسىندا وتكەن حالىقارالىق جۋرناليستيكا جانە كوممۋنيكاتسيا جازعى مەكتەبى ورتالىق ازيادا بۇگىنگى تاڭدا مەدياسفەرانىڭ قانداي دەڭگەيدە دامىپ وتىرعانى جايلى مول ماعلۇمات بەردى. ورتالىق ازيانىڭ ادامزات وركەنيەتىنىڭ التىن بەسىگى ەكەنىن ەسكەرسەك، ونىڭ ءارى قاراي دامۋى ءوزارا تۇسىنىستىكتەن، تولەرانتتىلىقتان ۇلگى الۋى ءتيىس. بۇل تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ قانىندا بار قاسيەت. ايماقتىڭ تۇراقتى ساياسي دامۋى،  مادەنيەتارالىق كوممۋنيكاتسيانىڭ وركەندەۋى، مادەنيەتتىڭ تۇتاستىعى، حالىقتىڭ مادەنيەتى مەن ءداستۇرى جۋرناليستەردىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي بەلسەندىلىگىنە تىكەلەي بايلانىستى. ءبىز مەدياسفەرانى قولعا العان وكىل رەتىندە بۇكىل الەمگە ءبىر-بىرىمەن، تابيعاتپەن ءوزارا تىعىز بايلانىستا ءومىر سۇرۋگە بولاتىنىن كورسەتۋىمىز كەرەك. مۇنداي شارانىڭ بەرەرى – ءار مەملەكەت جۋرناليستەرى تاجىريبەسىمەن ءبولىسۋى. وسى شاراعا قازاقستان تاراپى مۇرىندىق بولدى. بولاشاقتا بۇل باسقوسۋدى ورتالىق ازيانىڭ باسقا دا مەملەكەتتەرى الىپ كەتسە دەگەن ۇسىنىس بار. ءبىز جازعى مەكتەپ قاتىسۋشىلارىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتقانىمىزعا ەكى جىلدان استى. وسى شارانىڭ اياسىندا تاشكەنت قالاسىندا ۇلكەن باسقوسۋ وتكىزسەك دەگەن جوسپار بار. «TÚRKISTAN» حالىقارالىق گازەتى تۋرالى ماعلۇمات ءبىز ءۇشىن وتە قىزىقتى بولدى. باسىلىمنىڭ 25 جىلدىق مەرەتويى قۇتتى بولسىن!

 

جىرعال ساقىباەۆا، ءجۇسىپ بالاساعۇن اتىنداعى قىرعىز ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى:

شاكىرتتەرگە نەنى ۇيرەتۋ كەرەكتىگىن ءبىلدىم

– ءۇش كۇننەن بەرى جازعى مەكتەپتە ءبىراز تاجىريبە الماستىق. ءوزىم وقىتۋشى رەتىندە شاكىرتتەرگە نە ۇيرەتۋ كەرەكتىگىنە باسىمدىق بەردىم. شاراعا ورتالىق ازيا ەلدەرىنەن كوپتەگەن عالىم كەلدى. قىرعىزستان تاراپىنان كەلگەن ءبىز دە بار بىلگەنىمىزبەن بولىستىك. شارا بارىسىندا قىرعىزستاندا ءسوز بوستاندىعى 98 ورىندا ەكەنىن تىلگە تيەك ەتىلدى. شىنىندا، بۇل جاعىنان بىزدە ىلگەرىلەۋشىلىك بار. حالىق ءوز پىكىرىن بيلىككە تايسالماي ايتا الادى. ماسەلەنىڭ شەشىلۋىن تالاپ ەتەدى. قىسقاسى، بيلىك حالىقپەن ساناسادى. ارينە، مەديا سالاسىندا دامىماي تۇرعان تەتىك كوپ. ول كەيىنگى بۋىننىڭ قولىنداعى شارۋا. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان قولداۋ بىلدىرسەك، بىلگەنىمىزدى ۇيرەتسەك، ورتالىق ازيا ەلدەرى مەديا، اقپارات، كوممۋنيكاتسيا سالاسىندا دامي تۇسپەك.

 

ماليكا جۇمامۇراتوۆا، بەرداح اتىنداعى قاراقالپاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى:

جازعى مەكتەپ ارقىلى كوپ تاجىريبە الماستىم

– VII جۋرناليستيكا جانە كوممۋنيكاتسيا جازعى مەكتەبىنە جىل سايىن تۇراقتى قاتىسىپ كەلەمىن. بيىلعى باسقوسۋدان دا كوپ نارسە ءتۇيدىم. مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا دوستىعىنىڭ ارتۋىنا، وقىتۋشىلاردىڭ بايلانىس ورناتۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. جاھاندانۋ داۋىرىندە حالىقتىڭ ءوزارا اۋىزبىرلىكتە بىركەلكى ءىلىم الۋىنا جاعداي جاسايدى. ءبىزدىڭ تۇلەكتەر دە حالىقارالىق ساحنادا توپ جارىپ ءجۇر. ءوزىم گرۋزيادا وتكەن شارادا داتاجۋرناليستيكا تۋرالى ءبىلىمىمدى جەتىلدىرىپ، شاكىرتتەرىمنىڭ بويىنا ءسىڭىرىپ كەلەمىن. جاستارعا جاڭا مەديا ساۋاتتىلىقتى ۇيرەتۋ ءبىزدىڭ مىندەتىمىز. ولارعا ءبىلىم بەرەتىن وقىتۋشىلار دا وسى تالاپقا ساي بولۋى كەرەك. سوندىقتان ءوز باسىم مۇنداي حالىقارالىق شارالاردان قالماۋعا تىرىسامىن.

 

الماتى-ىستىقكول-الماتى

دينارا مىڭجاسارقىزى

«تúrkistan»

سوڭعى جاڭالىقتار