27 ماۋسىم 2019, 14:24 868 0 بىلگەنگە مارجان دينارا مىڭجاسارقىزى

جۋرناليست ءتىلى نەگە جۇپىنى؟

57134905 - group of journalists interviewing politician, holding microphones and voice recorders
57134905 - group of journalists interviewing politician, holding microphones and voice recorders

بۇگىندە جۋرناليست قاۋىمىنىڭ سوزدىك قولدانىسىنا كوڭىلى تولمايتىندار ءجيى كەزدەسەدى. اسىرەسە، تەلە-راديودا قىزمەت اتقاراتىن ارىپتەستەردىڭ اتىنا تاعىلىپ جاتاتىن سىن كوپ. نەگە؟ جۋرناليستيكادا قولدانىلاتىن پۋبليتسيستيكالىق ءتىلدى اۋىزەكى ءسوز الماستىرا ما؟

تەلەديدار – تاربيە قۇرالى دەي­مىز. ءبىر جاعىنان اۋديتوريانىڭ اۋقىمدى بولىگىن قامتىپ وتىرعان اقپارات قۇرالىن «ءتىل ۇيرەتۋشى ۇستاز» دەسەك ارتىق ەمەس. الايدا، قاشاندا باسپاسوزدەن ءباسى مىقتى بولعان تەلەارنالاردىڭ قازاقشاسى قالاي؟ جاسىراتىنى جوق، بۇرىن-سوڭدى شىعارماشىلىق ۇجىمدا كوركەمدىك كەڭەس بولاتىن. تالاي تۇشىمدى دۇنيە وسى كەڭەستىڭ سىنىنان وتكەندە عانا ەفيرگە جولداما الاتىن. قازىر شە؟ قازاقتىڭ «ڭ»، «ع»، «ق» ءارپىن انىق ايتا المايتىنداردى ەستىگەندە تۋرا سويلەيتىندەردىڭ ءتىلى مۇكىسكە اينالا ما دەرسىڭ.  جاستار قۇلاققا جاعىمدى، دىبىستىق جاعىنان اسەم ءۇندى تىلدەردىڭ قاتارىندا ءبىرتالاي تىلدەردى اتاعانىمەن، ءوز تىلدەرىن ولاردىڭ قاتارىنا قوسپايدى. نەگە؟  سەبەبى، ولار ەستىپ، تىڭداپ جۇرگەن قازاقشا، ءتىپتى كۇنى كەشە ءبىزدىڭ قۇلاعىمىزدىڭ قۇرىشىن قاندىرعان، قايتالانباس قوڭىر ۇنىمەن كەۋدەمىزگە ماقتانىش ۇيالاتقان قازاقشادان وزگەرەك. كەشەگى قوڭىر ءۇندى، ءتىلىمىزدىڭ اۋەنىن دە اۋەزىن دە ساقتاپ، ساۋاتتى دا سىرباز سويلەگەن شەشەندەرىمىزدى، ولارعا  بارىنشا «ۇقساپ باققان» كەشەگى تەلەديدار ديكتورلارىن ەستىپ، تىڭداپ وسكەن ورتا بۋىن ءۇشىن  قازىرگى تەلەديدارداعى قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق تابيعاتىنىڭ ەداۋىر وزگەرگەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. قازىرگى تەلەديداردا دا، راديودا دا قاساڭ دا قاتاڭ ءۇندى، سويلەمدەرىنىڭ ەكپىن-ىرعاعى (ينتوناتسيا مەن ديكتسياسى) ءجونسىز، ءجون-جوسىقسىز الليتەراتسيا مەن اسسونانستى ءسوزىنىڭ، ويىنىڭ تۇزدىعى ەتكەن، كەيدە ءتىپتى ءجونسىز كۇشەنىپ سويلەيتىن «شەشەندەر» كۇننەن-كۇنگە كوبەيۋدە.

قۇدايعا تاۋبە، قازىر تەلەارنا دا، راديو دا قازاق تىلىندە حابار تاراتۋ اۋقىمىن كەڭەيتىپ كەلەدى. وكىنىشتىسى سول، كەيدە قازاقتىلدى كونتەنتتى پايداسىز كوپىرمە سوزبەن تولتىراتىنىمىز دا وتىرىك ەمەس. اسىرەسە، راديودا ەكى-ءۇش جۇرگىزۋشى وتىرىپ الىپ، ساعاتتاپ اڭگىمە ايتىپ، اراسىندا بەيادەپ سوزدەرمەن اۋىز بىلعاۋ ادەتكە اينالعان. بالكىم، ءوزارا شۇيىركەلەسىپ وتىرمىز دەي مە، ەفيردى، ونىڭ ارعى جاعىنداعى تىڭدارماندى سىيلاماۋ ما، بۇل – جۋرناليستيكانىڭ جاڭا «ءۇردىسى» ىسپەتتەس. ەگەر كوركەمدىك كەڭەس جۇمىس ىستەپ تۇرسا، مۇنداي باسسىزدىقتارعا جول بەرىلمەس پە ەدى، كىم ءبىلسىن؟! ۇلى اقىن اباي ايتقان «بوتەن سوزبەن بىلعانسا ءسوزاراسى، ول – اقىننىڭ ءبىلىمسىز بەيشاراسى» دەۋگە يەك ارتقاننان باسقا لاجىمىز جوق.

قايبىر جىلى ءماجىلىس دەپۋتاتى بەكبولات تىلەۋحان «وتاندىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ باسەكەلەستىگى جانە دامۋ ماسەلەلەرى تۋرالى» وتكەن ۇكىمەت ساعاتىندا تەلەارنادا ساۋاتتى سويلەي المايتىن جۋرناليستەردى سىنعا العانى جادىمىزدا. «ەلدىڭ ءوزى ەليتالىق قاۋىم دەپ اتاپ جۇرگەن، ءبىلىم مەن عىلىمعا جاقىن جۋرناليستەردىڭ تىلىنە كوڭىلى تولا بەرمەيدى. كوپتەگەن سەبەپتەرى بار. قازاق تىلىندەگى ەكپىندەر دۇرىس قويىلمايدى، كوزسىز ەلىكتەۋ كوپ. ورفوەپيا مەن ورفوگرافيانى اجىراتا المايتىندار قالاي جازىلسا، سولاي وقيدى»، – دەگەن-ءدى ول. سونداي-اق، ول وتاندىق تەلە-راديوداعى قازاق ءتىلىنىڭ ۇلەسىنە كوڭىلى تولمايتىنىن ايتا كەلە، «مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ جاعدايى ءالى دە ءماز ەمەس. «ايتا-ايتا قاسقىردان دا ۇيات بولدى» دەگەندەي، وسى ماسەلە ابدەن جاۋىر بولدى. حالىق كورەتىن پرايم-تايم ۋاقىتتاردا تۇرىك، كارىس، ءۇندى سەريالدارى كورسەتىلەدى. ال راديونى مۋزىكالىق باعدارلامالار جاۋلاپ العان. مىسالى، فرانتسيادا امەريكالىق ونىمدەردى تەلەارنالاردا، كينوپاركتەردە كورسەتۋگە كۆوتا بەرىلگەن. بىزگە دە وسىنداي ءبىر تالاپ قاجەت شىعار»، – دەگەنى بەكەر ەمەس.

ساۋاتسىز ءتىلشى قايدان شىعادى؟

سىزگە وتىرىك، بىزگە شىن، قازىر جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە ءتورت جىل وقىپ، شىلاۋ مەن جالعاۋدى اجىراتا المايتىن بۋىن پايدا بولدى. ايتاتىن يدەياسى ۇشقىر، ويى جيناقى، بىراق ساۋاتسىز. ءتىپتى، وقىتۋشىلاردىڭ اقىل-كەڭەسىنىڭ ارقاسىندا اۋەلى جازۋ-سىزۋدى مەڭگەرگىسى كەلگەن فاكۋلتەت ستۋدەنتتەرى گازەت رەداكتسياسىنا باس سۇعادى. سەبەبى، باسپاسوزدە شىڭدالعان ءجۋرناليستىڭ بەس قارۋى تۇگەل دەگەن ءسوز. الايدا، تاجىريبە ارقىلى شىڭدالعىسى كەلگەن بولاشاق جۋرناليستەردىڭ كوبىندە «بىزگە تەزىرەك ماقالا جازىپ ۇيرەنۋ كەرەك. بىراق كەلەشەكتە گازەتتە ەمەس، تەلەارنادا جۇمىس ىستەگىمىز كەلەدى» دەگەن امبيتسيا باسىم. ءبارى ءا دەگەننەن «جۇلدىز» بولۋعا اسىق. سويتەدى دە، الىپ-ۇشىپ تەلەارناعا بارادى. ارينە، ولار ەسىگىنەن سىعالاتا قويسا. قازىر تەلەارنا رەداكتورلارى دا ءتىلشى بىتكەننىڭ قاتەسىن تەرىپ، ءماتىنىن وڭدەپ وتىرۋدان شارشاعان بولار، مەيلىنشە باسپاسوزدە قالام تەربەگەندەردى جۇمىسقا الۋعا بەت بۇرعان. دەمەك، ءبىر سويلەمدى دۇرىس قۇراي الماي، بەتكەۇستار جۋرناليست اتانۋ بوس اۋرەشىلىك ەكەنىن كەيىنگى تولقىن ەسكەرسە ەكەن دەيمىز.

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى، جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى ساعاتبەك مەدەۋبەكۇلى گازەتىمىزگە بەرگەن سۇحباتىندا: «ءبىزدىڭ فاكۋلتەتكە «جۋرناليست بولامىن» دەپ كەلەتىن قىز-جىگىتتەر كوپ. ولاردىڭ بويىندا ازاماتتىق-پاتريوتتىق رۋح، مەملەكەتشىلدىك پەيىل، وتانشىلدىق سۇيىسپەنشىلىك تۋا ءبىتتى قانىندا، جۇرە كەلە مىنەزىندە پايدا بولادى. سوندىقتان بىزگە جۇرەگىندە وتى، ساناسىندا ساۋلەسى بار، ەلگە ءسوز ايتام دەيتىن جاستار كەلەدى. ال مۇنىڭ ەكىنشى قىرى بار. سول پاتريوتتىق رۋحقا باي جاستاردىڭ ساۋاتى قانشالىقتى؟ بىزگە ستۋدەنت قايدان كەلەدى؟ ولار 11 جىل بويى مەكتەپتە نە وقىدى؟ ەگەر وقۋشى 11 جىلدا جازىپ قالىپتاسپاسا، سويلەپ ۇيرەنبەسە، ساۋاتى تۇراقتالماسا، 4 جىل ىشىندە كاسىبي بىلىكتىلىكتى ۇيرەنىپ كەتە مە؟! ارينە، ءار ستۋدەنتتىڭ قارىم-قابىلەتى ءارتۇرلى. العىرى دا، ءالسىزى دە بولادى. ماسەلەن، جاقىندا تەلەارنادا جاس جۋرناليست اپتالىق شولۋ جاساپ تۇر ەكەن. سول ءتىلشى ءسوز اراسىندا «اسپانعا قاراپ، اي ساناپ ءجۇر مە؟» دەيدى. بۇل تۇراقتى تىركەس سولاي ايتىلۋشى ما ەدى؟! دەمەك، الگى ءتىلشىنىڭ ساناسىنا تۇراقتى تىركەس، ماقال-ماتەلدەر مەكتەپتە، وتباسىندا سىڭبەگەن دەگەن ءسوز. دۇرىسى، «اي قاراپ، جۇلدىز ساناپ ءجۇر مە؟» ەمەس پە؟ تاعى مىسال، ءبىر گازەتتىڭ بەتىندە «اۋىزدان شىققان ءسوز – اتىلعان وق» دەگەن تاقىرىپپەن ماقالا جاريالاندى. بۇل «ايتىلعان ءسوز – اتىلعان وق» ەمەس پە ەدى؟! جاسىراتىن نەسى بار، كەيىنگى بۋىن جۋرناليستەردىڭ اراسىندا وسىنداي ءتىل شالالىعى، ءتىل شۇبارلىعى ءجيى كەزدەسەدى» دەگەن ەدى اشىنىپ. فاكۋلتەت ستۋدەنتتەرى دە، بولاشاق جۋرناليستەر دە وسىنى ەسكەرسە، قۇبا-قۇپ.

 

بازبىرەۋلەر بۇعان سەبەپتى جاڭا تەحنولوگيانىڭ قارىشتاپ دامۋىنان ىزدەۋى مۇمكىن. اقپارات عاسىرىندا جان-جاقتان اعىلعان ءتۇرلى اقپاراتتى قورىتۋ دا ۋاقىت تالاپ ەتەدى. ونىڭ ىشىنەن قاجەتتىسى مەن ءماندىسىن، ءسولدىسىن تاڭداپ-تاۋىپ، ونى وڭدەپ، كوپشىلىك كورەرمەننىڭ، تىڭدارماننىڭ نازارىنا ۇسىنا ءبىلۋدىڭ ءوزى ۇلكەن ەڭبەك. الايدا، ءسوز كوركەمدەۋ تاسىلدەرىن ورىنسىز قولدانۋ، ورىنسىز ايتىلعان تەڭەۋ، ءمانسىز الليتەراتسيا، اسسونانس قۇلاققا تۇرپىدەي تيەتىنىن بىلگەن ءجون. 

 

دينارا مىڭجاسارقىزى

«تúrkistan»

سوڭعى جاڭالىقتار