6 ماۋسىم 2019, 16:27 1112 0 ءبىلىم دينارا مىڭجاسارقىزى

ۆاكۋر سۇمەر: تۇركى وركەنيەتى قازاق جەرىنەن باستاۋ العان

  •  ۆاكۋر مىرزا، ەۋرازيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ اتقارىپ جاتقان قىزمەتى مەن ميسسياسى تۋرالى كەڭىرەك ايتىپ بەرسەڭىز...

ۆاكۋر سۇمەر، ق.ا.ياساۋي اتىنداعى قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى ەۋرازيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى:

– ەۋرازيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى تۇركىستان قالاسىنداعى قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنە قاراستى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىساتىن ينستيتۋت. 2014 جىلى قۇرىلىپ، وسى ۋاقىتقا دەيىن ەۋرازيا ايماعىنا، ونىڭ ىشىندە تۇركىتىلدەس ەلدەرگە قاتىستى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن اتقارىپ كەلەدى. ينستيتۋتتىڭ عىلىمي-زەرتتەۋمەن اينالىساتىن قىزمەتكەرلەرى نەگىزگى 4 زەرتتەۋ توبىنا بولىنگەن: 1. ەكونوميكا، قارجى جانە ەنەرگەتيكالىق عىلىمي-زەرتتەۋ توبى: ەكونوميكا، ەنەرگەتيكا، قورشاعان ورتا، قارجى، ترانسپورت، تەحنولوگيا; 2. ساياسات، سىرتقى ساياسات جانە قاۋىپسىزدىك عىلىمي-زەرتتەۋ توبى: قاۋىپسىزدىك، سىرتقى ساياسات، حالىقارالىق قاتىناستار، ساياسات; 3. قوعام مەن مادەنيەت عىلىمي-زەرتتەۋ توبى: الەۋمەتتانۋ، تاريح، مادەنيەت، Aرحەولوگيا، ونەر، ءدىن، ءبىلىم، ءتىل ءبىلىمى، فيلوسوفيا جانە ءتورتىنشى توبىمىز تۇركىستان قالاسىنىڭ وبلىسى ورتالىعى بولۋىنا وراي جاڭادان قۇرىلعان تۇركىستان عىلىمي-زەرتتەۋ توبى بويىنشا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋمەن اينالىسادى. اتالعان سالالارعا قاتىستى عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ، دەرەكتەر جيناقتاۋ، عىلىمي جوبالاردى ازىرلەۋ جانە ورىنداۋ، سونداي-اق، وسى ءوڭىردىڭ تاريحي جانە مادەني جادىگەرلەرىن قورعاۋعا، بەيبىتشىلىگى مەن ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى ستراتەگيالىق ۇسىنىستار مەن جوبالاردى دايىنداۋ جانە جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى ساياسي جانە ىسكەرلىك ورتاداعى ىقپالداستىقتى جانداندىرۋعا كوپتەگەن شارالار وتكىزدى.

ينستيتۋت شىعاراتىن باسپا باسىلىمدار تۋرالى دا ايتىپ وتەيىن. اپتالىق ءۇش تىلدە (قازاق، تۇرىك، اعىلشىن) شىعاراتىن ە-بيۋلليۋتەنىمىز ۇزدىكسىز جاريالانىپ وتىرادى. ونى 2 مىڭنان استام ەلەكتروندى پوشتالارعا جىبەرىپ وتىرامىز. سونىمەن قاتار، ينستيتۋت عالىمدارى مەن ساراپشىلارىنىڭ جان-جاقتى زەرتتەۋى مەن تەرەڭ ساراپتاما ماقالالارى ءتورت تىلدە (قازاق، تۇرىك، اعىلشىن، ورىس)  جارىق كورەتىن مەملەكەتتىك تىركەۋدەن وتكەن «ازيا ەۋروپا» جۋرنالىندا جاريالانادى. جۋرنالىمىزدى قازاقستانداعى جانە تۇركياداعى ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن ينستيتۋتتارعا شەتەلدىك ەلشىلىكتەرگە تەگىن تاراتامىز.  ءتۇرلى تاڭداۋلى تاقىرىپتا كونفەرەنتسيا، پانەلدەر، سيمپوزيۋمدار ۇيىمداستىرامىز. ايرىقشا اتاپ وتەتىن ءىس-شارا الەمدىك دەيگەيدەگى 70-80 مىقتى عالىمدار مەن ساراپشىلاردىڭ باسىن قوساتىن EFE (ەcononik Finans and Enerji) (ەكونوميكا، قارجى جانە ەنەرگەتيكا) 2014 جىلى، 2016 جىلى، 2018 جىلى الماتىدا ءوتتى. ال كەزەكتى 2020 جىلعى EFE تۇركيانىڭ نيدە قالاسىندا وتكىزۋدى  ۇيىمداستىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ەۋرازيا عىلىمي-زەرتتەۋ جۋرنالى دا اعىلشىن تىلىندە جاڭادان جارىق كورە باستادى.

وسىنداي توقتاۋسىز ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا الەمدىك عىلىمي يندەكستىك زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ باعالاۋ ناتيجەسىندە ەۋرازيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى 4 اتالىم بويىنشا جوعارى دارەجەدە باعالاندى. بۇل جاعداي قازاقستاننىڭ ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنىڭ الەمدىك دەڭگەيگە شىعا باستاعانىن كورسەتىپ وتىر.

– قازاقستان تۇركيا قارىم-قاتىناسى وتە جاقسى دەڭگەيدە ەكەنى بەلگىلى. سول توننىڭ ىشكى باۋىنداي بولعان بايلانىستى ودان ءارى تەرەڭدەتۋگە ينستيتۋتتىڭ  سەپتىگى بار ما؟

–قازاقستان مەن تۇركيانىڭ بۇگىنگى قارىم-قاتىناسى ەت پەن تىرناق سياقتى. بولۋگە، اجىراتۋعا مۇلدەم بولمايدى. ەل ەكى حالىقارالىق ارەنادا ءبىرىن-ءبىرى وتە جاقسى قولدايدى. ءبىزدىڭ بايلانىسىمىز تەك 1991 جىلدان باستالدى دەسەك قاتەلەسەمىز. ءاۋ باستان ءبىر بولدىق. زامان وتە ەۋرازيا قۇرلىعىنا كەڭ جايىلىپ «تۇركى وركەنيەتىن» قالىپتاستىردىق. تۇركى وركەنيەتى الەمدىك وركەنيەتتىڭ نەگىزگى قاينارى. ال كۇللى تۇركى باستاۋى قازىرگى قازاقستان جەرى ەكەنى تاريحتان بەلگىلى فاكت. بۇعان قاتىستى تۇركى الەمىنىڭ اقساقالى قۇرمەتتى ن.نازارباەۆ ءوزىنىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا: «ءبىزدىڭ جەرىمىز ماتەريالدىق مادەنيەتتىڭ كوپتەگەن دۇنيەلەرىنىڭ پايدا بولعان ورنى، باستاۋ بۇلاعى دەسەك، اسىرا ايتقاندىق ەمەس. قازىرگى قوعام ءومىرىنىڭ اجىراماس بولشەگىنە اينالعان كوپتەگەن بۇيىمدار كەزىندە ءبىزدىڭ ولكەمىزدە ويلاپ تابىلعان. ۇلى دالانى مەكەن ەتكەن ەجەلگى ادامدار تالاي تەحنيكالىق جاڭالىقتار ويلاپ تاۋىپ، بۇرىن-سوڭدى قولدانىلماعان جاڭا قۇرالدار جاساعان. بۇلاردى ادامزات بالاسى جەر ءجۇزىنىڭ ءار تۇكپىرىندە ءالى كۇنگە دەيىن پايدالانىپ كەلەدى» دەپ مەملەكەتىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى قازاقستاندى ماقتان ەتىپ، بۇدان دا تەرەڭ پاتريوتتىق سەزىممەن ءسۇيۋ مەن قاستەرلەۋدىڭ جولىن كورسەتتى.

«ينستيتۋت ەكى ەلدىڭ بايلانىسىن دامىتۋعا قانداي ءىس-ارەكەتتەر جاساپ جاتىر؟» دەگەن سۇراعىڭىزعا قىسقاشا جاۋاپ بەرەيىن. ن.نازارباەۆتىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىن تۇرىكتىلدى اقپارات قۇرالدارىندا ەڭ العاش بولىپ تۇرىك تىلىندە ءبىزدىڭ «ازيا ەۋروپا» جۋرنالى جاريالادى.

ەكى ەلدىڭ اشىق، كىرشىكسىز تازا بايلانىسىنىڭ سيمۆولى تۇركىستان قالاسىنداعى – ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حقتۋ. بۇگىنگە دەيىن تۇرىك الەمى جاستارىنىڭ ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداپ، ءبىلىمدى ۇرپاق بولۋىنا كوپ ەڭبەك ەتتى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ارقاسىندا ەكى ەل اراسىنداعى ءبىلىم سالاسى بويىنشا تاجىريبە الماسۋلار ورنىقتى جۇزەگە اسۋدا.

ونىڭ ۇستىنە قازاق جاستارىنىڭ بىلىمگە دەگەن ىنتاسى مەن قابىلەتىنە ريزا بولامىن. 1991 جىلدان بەرى قازاقستان ءبىلىم سالاسىنا ەرەكشە كوڭىل بولۋ ارقىلى ءبىلىمدى دە باسەكەگە قابىلەتتى ورتا قالىپتاستىرا الدى.

– ينستيتۋتتا ەڭ ازى ءۇش، ءتورت ءتىلدى مەڭگەرگەن جاستار قىزمەت اتقارادى ەكەن. وسى تۇرعىدان قازاقستان جاستارىنىڭ بىلىمگە دەگەن تالپىنىسى، قۇشتارلىعى تۋرالى پىكىرىڭىز قانداي؟

– تۇرىك الەمىنىڭ اقساقالى قۇرمەتتى ن.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا: «كۇللى جەر ءجۇزى ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا وزگەرۋدە. الەمدە باعىتى ءالى بۇلىڭعىر، جاڭا تاريحي كەزەڭ باستالدى. كۇن ساناپ وزگەرىپ جاتقان ءدۇبىرلى دۇنيەدە سانا-سەزىمىمىز بەن دۇنيەتانىمىمىزعا ابدەن ءسىڭىپ قالعان تاپتاۋرىن قاعيدالاردان ارىلماساق، كوش باسىنداعى ەلدەرمەن تەرەزەمىزدى تەڭەپ، يىق ءتۇيىستىرۋ مۇمكىن ەمەس. وزگەرۋ ءۇشىن ءوزىمىزدى مىقتاپ قولعا الىپ، زامان اعىمىنا يكەمدەلۋ ارقىلى جاڭا ءداۋىردىڭ جاعىمدى جاقتارىن بويعا ءسىڭىرۋىمىز كەرەك» دەي كەلە: «تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قىرۋار جۇمىس اتقارىلدى. ءبىز ون مىڭداعان جاستى الەمنىڭ ماڭدايالدى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە وقىتىپ، دايىندادىق. بۇل جۇمىس وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا قولعا الىنعان «بولاشاق» باعدارلاماسىنان باستالدى. ەلىمىزدە وتە جوعارى دەڭگەيدەگى بىرقاتار ۋنيۆەرسيتەتتەر اشىلدى، زياتكەرلىك مەكتەپتەر جۇيەسى قالىپتاستى»، – دەدى. تۇركى الەمى كوشباسشىسىنىڭ ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنا دەگەن قامقورلىعى انانىڭ بالاسىنا دەگەن سەزىمى سياقتى ەرەكشە. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العاش تانىپ، قۇتتىقتاعان مەملەكەتتىڭ وكىلى رەتىندە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جەتكەن جەتىستىگى مەن باعىندىرعان شىڭدارىنا سۇيسىنە قارايمىن. تاۋەلسىزدىك – مەملەكەت ازاماتتارىنا ۇلكەن مۇمكىندىك اشتى.

  • حالىقارالىق قاتىناستار مامانى رەتىندە قازاقستاننىڭ دامۋى مەن العا قويعان ماقساتىنا جەتۋ ستراتەگياسىنا قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟
  • حالىقارالىق ساحنادا قازاقستاننىڭ ءيميدجى وتە جاقسى قالىپتاسقان. تۇركى الەمىنىڭ اقساقالى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ستراتەگيالىق مىقتى شەشىمدەرىنىڭ بىرەگەيى نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ قۇرىلۋى مەن ونىڭ بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ ورتالىعى رەتىندە تانىلۋى قازاقستان ءۇشىن ۇلكەن ابىروي دەپ بىلەمىن. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان العاش ساتتەن باستاپ، قۇرمەتتى ن.نازارباەۆ حالقىنىڭ ازاتتىق رۋحىندا وسكەنىن، ەركىندىك رۋحىن سەزىنگەنىن قالادى. ەلباسىنىڭ: «رۋحى ەركىن حالىق قانا ۇلى ىستەر اتقارا الادى» دەگەن پىكىرى ۇلكەن فيلوسوفيا. ن.نازارباەۆتىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىندا: «ءبىزدىڭ جەرىمىز ماتەريالدىق مادەنيەتتىڭ كوپتەگەن دۇنيەلەرىنىڭ پايدا بولعان ورنى، باستاۋ بۇلاعى دەسەك، اسىرا ايتقاندىق ەمەس. قازىرگى قوعام ءومىرىنىڭ اجىراماس بولشەگىنە اينالعان كوپتەگەن بۇيىمدار كەزىندە ءبىزدىڭ ولكەمىزدە ويلاپ تابىلعان. ۇلى دالانى مەكەن ەتكەن ەجەلگى ادامدار تالاي تەحنيكالىق جاڭالىقتار ويلاپ تاۋىپ، بۇرىن-سوڭدى قولدانىلماعان جاڭا قۇرالدار جاساعان. بۇلاردى ادامزات بالاسى جەر ءجۇزىنىڭ ءار تۇكپىرىندە ءالى كۇنگە دەيىن پايدالانىپ كەلەدى» – دەي كەلىپ، اتاجۇرتىمىز – قازاقستان باسشىسىنىڭ مۇنداي پىكىرى تۇركى بىرلىگىن ارتتىرا تۇسەتىنىن جەتكىزدى. سەبەبى، تامىرى ءبىر تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ورتاق تاريحى قاسيەتتى قازاق جەرىنەن باستالاتىنىن بەلگىلى.

–قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق جاعىنان دامۋىنا جانە ينۆەستيتسيالىق احۋالى تۋرالى قانداي جۇمىستار اتقارىلۋدا؟

– «ازيا ەۋروپا» جۋرنالىنىڭ 41 سانىن قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق جاعدايى جانە قولايلىلىعى ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ مۇمكىندىكتەرىنە ارناعالى وتىرمىز. بولاشاقتا قازاقستانعا ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى تۋرالى ءجيى-ءجيى زەرتتەۋ جۇرگىزەمىز. قازاقستان دامۋدىڭ وزىندىك جولىن قالىپتاستىرعان جانە قوعامنىڭ دا ينۆەستيتسيا تۋرالى تۇسىنىگى مول مەملەكەت. ۋاقىت وتكەن سايىن قازاقستان الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ ءبىر بولىگىنە اينالىپ كەلە جاتقاندىقتان جانە مەملەكەت «بولاشاق» باعدارلاماسى ارقىلى ءبىلىمدى جاستاردى شەتەلدەن وقىتىپ ينۆەستيتسيا تۋرالى جاقسى پىكىر قالىپتاستىرۋدا. ءححى عاسىردا ينۆەستيتسيا مەملەكەت دامۋىنىڭ نەگىزىنە اينالدى. قازاقستان ينۆەستيتسيا تارتۋعا جانە ينۆەستورلاردىڭ قۇقىعى مەن سالىق جەڭىلدىكتەرىن قاراستىرعان مەملەكەت. 2017 جىلى ەلوردادا وتكەن EXPO-2017 قازاقستان الەمدىك ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك بويىنشا بۇكىلالەمدىك بەيبىتشىلىك ۇستانىمدارىن ايقىن كورسەتتى. پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەر ىشىندە الەمدىك دەڭگەيدە مۇنداي الەمدىك ءىس-شارانى وتكىزۋ قازاقستان ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىك بولدى. EXPO-2017 كورمەسىنىڭ وڭ ىقپالىن قازاقستان بولاشاقتا مولىنان كورەتىن بولادى. سول EXPO-2017 تاقىرىبى: «بولاشاقتىق ەنەرگياسى» دەپ اتالدى. ياعني، قازاقستان ىشكى تۇراقتىلىعى مەن سىرتقى بەيبىتشىلىك پوزيتسياسىن انىقتاپ، وزىندىك يميدج قالىپتاستىرىپ العاننان كەيىن يندۋستريالانعان جانە بالامالى ەنەرگياعا نازار اۋدارا باستادى. قازاقستاننىڭ ۇستانعان بەيبىتشىلىك ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ينۆەستورلار دا تارتىلۋدا. ولار كەلمەس بۇرىن ول ەلدىڭ ىشكى جانە سىرتقى تۇراقتىلىعىن، ساياساتىن، ءيميدجىن ابدەن زەرتتەپ، قاراستىرىپ الادى. سوندىقتان جوعارىداعى پارامەترلەر بويىنشا قازاقستان وڭ كورسەتكىشتەرگە يە مەملەكەت.

– سۇحباتىڭىزعا راحمەت!

سۇحباتتاسقان  دينارا مىڭجاسارقىزى

 

سوڭعى جاڭالىقتار