6 ماۋسىم 2019, 15:13 996 0 ونەر احمەت ومىرزاق

جۇيرىك جىراۋ، سىرلى ساز

قازاقتىڭ جازۋ-سىزۋى دامىماعان كەزدە ۇلتتىڭ ءسوز ونەرى مەن ساز ونەرى حالىققا اۋىزشا تارالىپ، بۇگىنگە جەتتى. جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باس كەزىنە دەيىن وسى فەنومەنالدى قۇبىلىستىڭ باستى تۇلعالارىنىڭ ءبىرى – جىراۋلار بولدى. سولاردىڭ ارقاسىندا تالاي عاسىر جادتا ساقتالىپ، كەيىنگى جۇزجىلدىقتا عانا قاعازعا تۇسكەن مول فولكلورلىق شىعارمالار – بۇگىندە ۇلتتىق ونەردىڭ اسىل قازىناسىنا اينالدى.

ارعى داۋىردە، ياعني، قازاق ادەبي شىعارمالارى جانرلىق جاعىنان دامىپ، پروزا مەن پوەزيانىڭ ىرگەسىن بولە قويماعان كەزدە ەپوستىق تۋىندىلار حالىققا كەڭ تانىمال بولدى. ەلدىك، ەرلىك، عاشىقتىق تاقىرىپتارداعى سيۋجەتتەر ءبىر داستاننىڭ ىشىندە ءبۇتىن قامتىلىپ، ءبىرتۇتاس جىرلاندى. سونداي-اق، ناسيحاتتىق ءمانى مول تەرمە-تولعاۋلار دا، تاريحي جىرلار دا ولەڭمەن شىعارىلاتىن بولعاندىقتان، بۇلاردىڭ ءبارىن جىراۋلار شىعارىپ، وزدەرى ورىندادى. دومبىرانىڭ ۇنىمەن جارىسا توگىلگەن ءسوز مارجاندارى ەل اراسىندا جىراۋلاردىڭ ابىروي-بەدەلىن اسقاقتاتتى. ويتكەنى، كىتاپ باسىپ شىعارمايتىن، تەاترى جوق ەلدە ءارتىستىڭ دە، اقىننىڭ دا، ءانشىنىڭ دە قىزمەتىن ءبىر ءوزى اتقارعان جىراۋلار ەلدىڭ رۋحاني دۇنيەسىن بايىتۋشىلار، تاريحتاعى ءتۇرلى وقيعالار مەن تۇلعالار تۋرالى مالىمەت بەرۋشىلەر ەدى.

قازاق ۇلتتىق ادەبيەتىنىڭ باسىندا تۇرعان جىراۋلار پوەزياسىن جاساۋشىلار – جورىق اقىندارى ەدى. ولار مەملەكەتتىك يدەولوگيانى جۇرگىزۋشىلەر، ەلدى وتان قورعاۋعا، ۇلتتى ساقتاۋعا ۇندەسە، كەيىن كەلە جىراۋلار ۇعىمى وزگەرىپ، ۋاقىت وتە كەلە حالىق ەپوستى جىرلاۋشىلاردى جىراۋلار دەپ اتاي باستادى.

جىراۋلاردىڭ اۋەلگى لەگى ءوز جانىنان شىعارمالار تۋدىراتىن، داستانداردى جىرلاپ شىعاراتىن اقىندىق قابىلەتى مىقتى ونەر يەلەرى ەدى. بەرتىن كەلە ءوز جانىنان ولەڭ شىعارماسا دا، كولەمدى ەپوستىق داستانداردى ايتاتىندار، دومبىرامەن تەرمە-تولعاۋلاردى ورىنداۋشىلار جىراۋ اتانا باستادى.

ارينە، ءبىر جىراۋ مەن ەكىنشى جىراۋدى ەرەكشەلەيتىن وزگەشەلىكتەر بولدى. ول جىراۋلاردىڭ رەپەرتۋارىنان بولەك، جىرلاردى ورىنداعاندا وزىندىك ماقام-سازبەن جىرلاۋ ارقىلى كورىندى. ەندىگى جاعىندا ماقام-سازداردىڭ ءرولى كۇشەيىپ، «انا جىراۋدىڭ جولى»، «مىنا جىراۋدىڭ جولى» دەگەن جولدار (ياعني، ماقام-سازدار) ارقىلى ءار ولكەنىڭ ءوزىنىڭ جىراۋلىق مەكتەبى قالىپتاسا باستادى.

قازاق ەلىندە، نەگىزىنەن، ماڭعىستاۋ، سىر بويى جىراۋلىق مەكتەبى دەگەن مەكتەپتەر قالىپتاسىپ، سول ارقىلى جىراۋلىق ونەر ساباقتاستىعى تۇتاس جىراۋلار لەگىن دارالاپ شىعاردى. ال حح عاسىردىڭ باسىندا ءوز ەرەكشەلىگى ارقىلى تانىلىپ ءارى حالىق اراسىندا ۇلكەن بەدەلگە يە بولعان ءۇشىنشى مەكتەپ – بەسقالا جىراۋلىق ءداستۇرى كەڭ قانات جايدى. قاراقالپاقستان جانە تۇركىمەن ەلىندەگى قازاقتاردىڭ جىراۋلىق مەكتەبىنىڭ داڭقىن اسىرعان تەڭىزباي، ءابدىمۇرات، قايىرماقول قالمىرات، ءوتىم بالتۋعانۇلى، جالعاسباي ارالباەۆ، سۇگىر بەگەندىكۇلى سەكىلدى جىراۋلار بۇل مەكتەپتىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىن اشسا، ودان بەرگى جەردە قاراساي ءابدىمۇراتۇلى، ناۋرىزبەك نۇرجاۋبايۇلى، حايروللا يمانعاليەۆ، الدابەرگەن تاسقىنباەۆ، وزبەكستاندىق قالداش جىراۋ ت.ب. كوپتەگەن جىراۋلار وتكەن عاسىردىڭ ەكىنشى شيرەگىندە قازاقتىڭ جىراۋلىق ونەرىن اسقاقتاتىپ، كونەدەن جەتكەن ونەردى جاڭاشا تۇلەتىپ – حالىقتىق ونەردىڭ باعىن اشتى.

ەل اراسىندا ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولعان جىراۋلار ونەرى سول جىلداردا قاتتى دامىدى. تويلار جىراۋسىز وتپەيتىن بولدى، ماگنيتوفون كاسسەتالارىنا جازىلعان جىر-داستاندار مەن تەرمە تولعاۋلار حالىققا كەڭ تارادى.

سول تۇستا رەپەرتۋارى كولەمدى، تسيكلدى داستاندارعا باي قاراساي ءابدىمۇراتۇلى مەن تەرمە-تولعاۋلاردى اپتالاپ ايتاتىن ناۋرىزبەك نۇرجاۋبايۇلى وتە تانىمال بولىپ، ولاردىڭ ورىنداۋىنداعى شىعارمالار كۇيتاباقتارعا جازىلدى. ادەبيەت-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى ولاردىڭ رەپەرتۋارىنداعى شىعارمالاردى قاعازعا ءتۇسىردى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، جىراۋلىق ونەردى قايتا تىرىلتكەن جىراۋلار – حالىقتىق ونەرگە سالقىن قارايتىن كەڭەستىك يدەولوگيا كەزىندە ەلدىڭ رۋحاني الەمىن بايىتىپ، تاريحي جادىنى جاڭعىرتۋعا مول ۇلەس قوستى.

ارينە، بەسقالا جىر مەكتەبى تۋرالى وتە كوپ ايتۋعا بولادى، بىراق ءسوزىمىز ول ونەر مەكتەبىنىڭ وتكەن-كەتكەنىن تۇگەندەۋدەن گورى، بەلگىلى ءبىر ونەرپازداردىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنالاتىن بولعاندىقتان، ەندىگى ءسوزدى بەسقالالىق جىر مەكتەبىنىڭ كورنەكتى وكىلى، بۇگىنگى اتاقتى جىراۋ – وسەرباي سارسەنبايۇلى تۋرالى اڭگىمەگە بۇرعىمىز كەلىپ وتىر.

وسەرباي سارسەنبايۇلى – جوعارىدا اتىن اتاپ وتكەن ناۋرىزبەك نۇرجاۋبايۇلىنىڭ شاكىرتى. ءاربىر جىراۋ ءوز ماقام-سازىنىڭ جوعالماي، حالىققا جەتۋىنە جانە ءوزىنىڭ رەپەرتۋارىنداعى جىر-داستاندار مەن تەرمە-تولعاۋلاردىڭ ۇمىتىلىپ كەتپەۋىنە مۇددەلى بولعاندىقتان شاكىرت تاربيەلەيتىن بولعان. جىراۋلىق ونەرگە بەيىمى بار جاستاردى قاسىنا ەرتىپ، ەل ارالاعاندا جاس ونەرپازداردى ارا-تۇرا توپقا قوسىپ، ەل الدىندا ونەرىنىڭ جەتىلۋىنە، ونەرپاز رەتىندە تانىلۋىنا جاعداي جاسايتىن بولعان. مىنە وسىنداي سىننان ءوتىپ، بۇگىندە ۇلكەن جىراۋعا اينالىپ وتىرعان وسەرباي سارسەنبايۇلى – بۇگىندە بەسقالا جىر مەكتەبىنىڭ ايبارىن اسىرىپ وتىرعان ۇلكەن ونەر يەسى.

ءار ونەرپازدىڭ ونەرگە كەلۋ جولى بولادى دەسەك، وسەرباي جىراۋدىڭ دا ءومىر جولىندا جىراۋلىق ونەردى تاڭداۋعا سەبەپ بولعان جايلار بار. ول تۋرالى وسەرباي سارسەنبايۇلى بىلاي دەيدى: «ءبىز ءبىر اكە، ءبىر انادان ۇشەۋ ەدىك. ۇلكەن اعام – جاڭبىرباي (شىن اتى ىقىلاس، حالىق جاڭبىرباي دەپ كەتكەن). ەكىنشى اعام كوشەرباي. ءۇشىنشى، ءوزىم – وسەرباي. اكەمنىڭ اتى – سارسەنباي. انامنىڭ اتى – ورىنبيكە. اكەم مەن تۋعان سوڭ ەكى-ءۇش ايدان كەيىن قايتىس بولىپتى. جاڭبىرباي اعام 1938 جىلى تۋعان. كوشەرباي اعام 1945 جىلى تۋعان، 8-كلاسىندا قايتىس بولدى. ءبىزدى ۇلكەن اعام جاڭبىرباي باعىپ-ءوسىردى جانە انامنىڭ ەڭبەگى وراسان. انام مەن اعام كوپ قيىندىق كوردى. سوندا دا ءبىزدى قاتاردان كەم قىلماي وقىتىپ، جوقشىلىقتا كيىندىرىپ، ونەرگە جانە سپورتقا باۋلىدى.

كىشكەنە كەزىمدە، اعام جاڭبىرباي ارال تەڭىزىندە بالىقشىلىقتا جۇرگەندە ءبىر ادامنان تەڭىزدە بىرەۋدىڭ سىنىپ قالعان دومبىراسىن الىپ، بەكىرەنىڭ جەلىمىمەن جەلىمدەپ ماعان الىپ كەلدى. جەردەن جەتى قويان تاپقانداي اۋىل، كورشى-قوبا، اعايىن بالدار جينالىپ، سول دومبىرانى شەرتە باستادىق. سودان كوپ ۇزاماي مەن دە دومبىرا تارتۋدى ۇيرەنە باستادىم. جاڭبىرباي اعامنىڭ دومبىرا شەرتىپ، اندا-ساندا ءان ايتاتىنى بار ەدى، دومبىرانى ۇستاۋدى، قالاي قاعۋدى سول اعام ۇيرەتتى. بىراق، ول كەزدە اعام تاڭ اتا بالىق اۋلاۋعا كەتەتىن دە، كەش كەلەتىن. كەي كەزدە اققالا، ءاجىباي، تاعى باسقا دا كوپتەگەن جەرلەرگە بالىق اۋلاۋعا كەتىپ، سول جاقتاردا ون كۇندەپ قونىپ قالۋشى ەدى. سول ۋاقىتتارى دومبىرانىڭ قۇلاعىن كەلتىرە الماي، ناعاشىلارىم اسانباي اعاعا بارىپ، قۇلاق كەلتىرۋدى سولاردان ۇيرەندىم. وسىلايشا، ءبىرشاما اندەردى دومبىراعا سالىپ ايتاتىن دا بولدىم.

مەن مويناق اۋدانىنىڭ بۇرىنعى ستالين كولحوزىندا تۋىپ، مەكتەپكە، ءبىرىنشى كلاسقا 1956 جىلى باردىم. ستالين كولحوزى كەيىن «ءححىى سەزد»، ودان كەيىن «تىك وزەك» اتالدى. ءبىرىنشى ءارىپ ۇيرەتكەن مۇعالىمىمىز قوجانياز اعا، سوعىس ارداگەرى. ۇستازىمىزدىڭ ارقاسىندا 1-3 كلاستى جاقسى بىتىردىك. ءان ساباعىندا ماعان ولەڭ، ءان ايتقىزىپ، دومبىرا شەرتكىزەتىن.

مەكتەپكە بارار الدىندا اۋىلعا ناۋرىزبەك جىراۋ كەلىپ، ءبىزدىڭ ۇيدە جاتىپ، مەنى ءان-تەرمە، جىرعا باۋلىعان ەدى. اۋىلداعى تويلاردا جىر-تەرمە ايتىپ، بەتاشاردى اتقاراتىن.  كەيىن بايقاساق، بۇل ناۋكەڭ بىزگە جيەن ەكەن. اۋرۋحانادان شىققان سوڭ ناعاشىلارىن ساعالاپ كەلگەن. فەرما باسشىسى بولعان اتامىز قايىپنازار، اسانباي ناعاشىم «ساعان جاياۋ جۇرۋگە بولمايدى» دەپ ناۋكەڭە ناعاشىلار اتىنان ءبىر ات مىنگىزدى. سەبەبى، ناۋرىزبەك اعامىز ەكى بالداقپەن جۇرەتىن. البەتتە، ناۋكەڭ جاياۋ ەمەس ەدى، اكەسى نۇرجاۋباي اعانىڭ دا  جىلقىسى  كوپ ەدى. سوندا دا قايىپنازار اتامىز ناعاشىلارىنىڭ ىقىلاسىن بىلدىرگىسى كەلىپ، وسىنداي سىي جاسادى.

كوپ ۇزاماي نۇرجاۋباي اتامىز زەينەتكە شىعىپ، مەنىڭ 3-سىنىپ كەزىمدە-اۋ دەيمىن،  ناۋرىزبەك اعا قوڭىرات قالاسىنا كوشىپ كەتتى.

سودان 7-8 ايداي وتكەندە ناۋكەڭ شەشەمنەن مەنى سۇراي كەلدى. اپام: «بۇل – ەڭ كەنجەتاي، ءسۇت قۇرعاتقان بالام ەدى. ءوزى اكەسىنەن جاس قالدى. وسەربايىمدى سىزگە بەرە المايمىن، ۇلكەن ەكى بالانىڭ قايسىسىن قالاساڭ دا الىپ كەتە بەر»، – دەگەن ەكەن. بىراق، ول كىسىگە تەك مەن كەرەك بولىپپىن. مەندە ونەردىڭ نىشانى بار ەكەنىن ناۋكەڭ بايقاعان بولسا كەرەك. سودان كەيىن ول كىسى نەمەرە اعام تازاباي ءماسيا جەڭەشەمە ۇيلەنگەندە كەلىپ جىرلاپ، سودان سوڭ التىنبەكوۆ يبرايىمنىڭ بالاسى جاڭاباي ءتاربيا جەڭەشەمە ۇيلەنگەندە جىرلادى. بۇدان سوڭ ناۋرىزبەك اعانى كورمەدىم».

دەگەنمەن ورتا مەكتەپتى ءبىتىرىپ، نوكىس قالاسىنداعى پەدينستيتۋتتىڭ دەنە تاربيەسى فاكۋلتەتىن بىتىرگەن وسەرباي سارسەنبايۇلىنىڭ ونەرگە اڭسارى اۋادى دا تۇرادى. اقىرى ۇلكەن كىسىلەردىڭ اقىل-كەڭەسىن تىڭداپ، ناۋرىزبەك جىراۋعا بارىپ، ونەرىن سىناتىپ، باتاسىن الادى. وسىلايشا، جىراۋلىق ونەرگە كەلگەن وسەرباي سارسەنبايۇلى ۇستازى ناۋرىزبەك جىراۋدىڭ رەپەرتۋارىنداعى بارلىق جىر-تەرمەلەردى جاتتاپ، ۇستازىنىڭ جولىمەن جىرلاپ، ەلگە تانىلادى. كەيىن وزبەكستاننىڭ جىزاق وبلىسىنداعى مىرزاشولگە قونىس اۋداردى. وندا ءجۇرىپ تە جەرگىلىكتى قازاقتار اراسىنا جىراۋلىق ونەردى ناسيحاتتادى. بىراق ول جەردە ۇزاق تۇرا الماي، الماتىعا قونىس اۋداردى. سەبەبى سودان ءبىراز جىل قاراقالپاقستاننان الماتى جانىنداعاي شامالعان ستانساسىنا قونىس اۋدارعان ۇستازى، داڭقتى جىراۋ ناۋرىزبەك نۇرجاۋبايۇلى شاكىرتىن قاسىنا شاقىرتقان ەدى. ءسويتىپ وسەرباي دا اتامەكەنىنە كەلىپ، شامالعان ستانساسىنىڭ تۇرعىنى بولدى.

وسەربايدىڭ بۇكىل قازاققا تانىلۋىنا 1996 جىلى الماتىداعى رەسپۋبليكا سارايىندا جامبىل جاباەۆتىڭ 150 جىلدىعىنا وراي حالىقارالىق ايتىس جانە جىرشى-تەرمەشىلەردىڭ جارىسىنا قاتىسۋى سەبەپ بولدى. وسى ونەر دوداسىندا وزگەدەن وق بويى وزىق كورىنگەن ءارى تاۋدان قۇلاعان سەلدەي، توپەلەتە تەرمە ايتۋىمەن كورەرمەننىڭ ىقىلاسىنا بولەنگەن وسەرباي ءابىش كەكىلباي، اقسەلەۋ سەيدىمبەك باستاعان ادىلقازىلار القاسىنان جوعارى باعا العان وسەرباي سارسەنبايۇلى سايىستىڭ باس جۇلدەسىن الادى. ءسويتىپ مىڭداعان ادامداردىڭ كوز الدىندا ونەر كورسەتىپ، ءارى ونەرى تەلەديدار ارقىلى بۇكىل قازاققا تانىلعان-دى.

رەپەرتۋارىندا قاشاعان كۇرجىمانۇلى، مۇرات موڭكەۇلى، ابۋباكىر كەردەرى، مايلىقوجا، بالقى بازار، تۇرماعانبەت ىزتىلەۋوۆ، شوراياقتىڭ ومارىنىڭ، كەتە ءجۇسىپ ت.ب. كوپتەگەن جىر زەرگەرلەرىنىڭ تۋىندىلارى بار وسەرباي جىراۋ بۇگىندە قازاق جىراۋلىق ونەرىنىڭ تۋىن بيىككە كوتەرىپ جۇرگەن ونەرپاز. ونىڭ شاكىرتتەرى قازاق ەلىنىڭ ءار ايماعىندا ونەر كورسەتىپ، ۇستازىنىڭ جولىن جالعاپ جاتىر.

بۇگىندە اقتاۋ قالاسىندا تۇراتىن وسەرباي جىراۋ ءالى كۇنگە شاكىرت تاربيەلەپ، جيىن-تويلاردا جىر-داستاندار ايتىپ، تەرمە-تولعاۋلاردى توگىلتۋدەن ءبىر تىنعان ەمەس.

«جىراۋلىق ونەر – قازاقتىڭ ۇلتتىق ونەرىنىڭ شوقتىقتى ءبىر سالاسى. جىراۋلار اۋەننەن گورى ءسوزدىڭ ماعىناسىنا ءمان بەرەدى. ولەڭدى اۋەننىڭ جەتەگىمەن كوپشىلىكتىڭ قۇلاعىنا سىڭىرە وتىرىپ، جاس ۇرپاققا ادەبيەتتى ناسيحاتتاۋ، ولاردى ءسوز اسىلىن تانۋعا باۋلۋ – جىراۋلىق ونەردىڭ باستى كرەدوسى. سوندىقتان سوناۋ زامانداردان بۇگىنگە امان-ساۋ جەتكەن حالىقتىق ونەردى دامىتۋ كەرەك. وتانىن، ەلىن سۇيەتىن ازاماتتاردى تاربيەلەۋگە ۇلكەن اسەرى بار بۇل ونەردىڭ. قازاق باردا قازاقتىڭ جىراۋلىق ونەرى ولمەۋگە ءتيىس»، – دەيدى وسەرباي سارسەنبايۇلى.

يا، كەزىندە اكادەميك عالىم راحمانقۇل بەردىباەۆ بۇگىنگى ءىرى جىراۋلاردىڭ مەكەنى، قازاق جىراۋلىق ونەرىن دامىتقان، جىرشىلىق ونەردى ەرەكشە قاستەرلەيتىن  ەپيكالىق اۋدان دەپ بيىك باعا بەرگەن بەسقالا جىراۋلار مەكتەبىنىڭ شوقتىقتى ءبىر ونەرپازى، دارىندى جىراۋ وسەربايدىڭ ونەر الەمىندەگى جولى – ۇلتتىق ونەردىڭ ەستەتيكالىق قۇدىرەتىن كورسەتەتىن ونەگەلى ءومىر.

جىراۋلىق ونەردىڭ سيقىرلى ماقام-سازىمەن جارىسا ايتىلىپ، كوڭىلگە ءتۇرلى وي سالاتىن سالماقتى جىر-تولعاۋلار قازاق حالقىنىڭ رۋحاني دۇنيەسىن بايىتۋعا عاسىرلار بويى قىزمەت ەتىپ كەلەدى. قازاققا رۋح بەرەتىن جىراۋلار كوشى توقتاماعاي.

 

ا.جۇماعاليۇلى

سوڭعى جاڭالىقتار