2 مامىر 2019, 20:24 828 0 جاڭالىقتار "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

حالىقتىڭ قۋاتى – بىرلىكتە

ەلوردانىڭ بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى، قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قاتىسۋىمەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءححVىى سەسسياسى ءوتتى.

سەسسياعا قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرىنەن 1300 دەلەگات قاتىستى. سونىمەن بىرگە رەسەي، تۇركيا، قىرعىز رەسپۋبليكاسى، گەرمانيا ەلدەرىنەن كەلگەن قوناقتار دا بار.

«ءبىز بۇگىن مۇلدە جاڭا تاريحي كەزەڭدە ءومىر ءسۇرىپ وتىرمىز. ەلدىڭ ەكونوميكاسى، قوعام ءومىرى، تەحنولوگيالار كۇردەلى وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. ءبىز ولاردىڭ كوبىن قابىلداپ، ءبىرازىن ۇيرەنۋدەمىز. وسى وزگەرىستەردىڭ اراسىندا وزگەرمەيتىن قۋاتتى قۇندىلىق بار. ول – قوعامنىڭ بىرلىگى مەن ۇلتارالىق كەلىسىم. قازىر ول ءبىزدىڭ باستى قۇندىلىعىمىزعا اينالعان. كۇندەلىكتى ومىردە ءبىز ونى بايقامايتىن دا شىعارمىز، بىراق بولاشاقتا ناق وسى فاكتور ءبىزدىڭ باسەكەلەستىككە توتەپ بەرە الۋىمىزعا مۇمكىندىك بەرەدى»،− دەدى سەسسيانى اشقان قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى-ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.

بۇل رەتتە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ الار ورنى ايرىقشا. بۇل كوپ ۇلتتى ەلىمىزدە تۇرىپ جاتقان حالىقتىڭ  قالاۋىمەن قۇرىلعان كونستيتۋتسيالىق ورگان. بۇل ۇيىمنىڭ بەدەلى مەن ابىرويى اسقاق. اسسامبلەيا ەگەمەن ەلىمىزدە تاتۋلىق پەن بىرلىكتىڭ سالتانات قۇرۋىنا ەتەنە ارالاسىپ كەلەدى. مەملەكەتتىڭ ساياسي جۇيەسىندە دە ءوز ورنى بار. پارلامەنت ماجىلىسىندە رەسمي وكىلدىككە يە. اسسامبلەيانىڭ ارقاسىندا قازاقستاندا  ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق تەڭدىكتىڭ قۋاتتى قۇقىقتىق بازاسى جاسالدى.

ەلدى بىرلىك پەن تاتۋلىققا ۇيىستىرىپ وتىرعان اسسامبلەيانىڭ قۇرىلعانىنا كەلەسى جىلى شيرەك عاسىر بولادى. وسىنى تىلگە تيەك ەتكەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بىلاي دەدى: «حالىقتىڭ بەرەكە-بىرلىگى ءپاتريوتيزمدى جانە ورتاق قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋ ارقىلى نىعايا تۇسەدى. ءبىز ءال-اۋقاتىمىزدى ارتتىرىپ، جۇرتىمىزدى بيىك ماقساتتارعا جۇمىلدىرۋ ءۇشىن بەرىك نەگىز قالىپتاستىردىق. اسسامبلەيا ءاردايىم تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلى بولىپ قالا بەرەدى دەپ سەنەمىن».

سەسسيادا ءسوز العاندار قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى-ەلباسىنىڭ قيىن-قىستاۋ كۇندەر مەن سىن ساعاتتاردا ەلدى اداستىرماي، سارا جول سالىپ، ۇلتتار مەن ۇلىستاردى تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان اسقارالى مىندەتتەردى شەشۋگە جۇمىلدىرا بىلگەنىن، تاقىر جەرگە جاڭا ەلوردا سالعانىن ماقتانىشپەن ايتتى. سونىڭ ءبىرى – جازۋشى سماعۇل ەلۋباي. «تاۋەلسىزدىك جىلدارى زاماناۋي ساياسات كوگىنە سامعاپ، ءبىر جۇلدىز تۋدى. ول – نازارباەۆتىڭ جۇلدىزى ەدى. سول جۇلدىزدان جانارتاۋداي اتقىلاپ، ۇلتتىق پاسسيونارلىق رۋح وياندى. ونى وياتقان پاسسيونار تۇلعا نازارباەۆ ەدى. جاس، جاڭا قازاقستان ومىرگە كەلدى. وسىنىڭ ارقاسىندا قانشاما مادەنيەت، سپورت جۇلدىزدارىمىز جاندى، ءالى دە جانىپ كەلەدى»،− دەدى س.ەلۋباي.

لاتىن الىپبيىنە بەت بۇرۋ ەگەمەن ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى رەفورمالاردىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتقان جازۋشى:  «ءتىل جۇلدىزى جانعاندا عانا ەل جۇلدىزى جانارى حاق. ەل جۇلدىزى جانسىن دەسەك، ءتىل جۇلدىزىن جاعايىق، اعايىن»، – دەدى.

ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن اسسامبلەيا الدىمەن قازاقستاندا قۇرىلدى. ودان كەيىن باسقا مەملەكەتتەر مەن قالالاردا دا وسىنداي ۇيىم قۇرىلا باستاعان. سونىڭ ءبىرى – ماسكەۋدە. وسى قالاداعى اسسامبلەيانىڭ  جەتەكشىسى سۆەتلانا سميرنوۆانىڭ ءسوزى جۇرەكتەن شىققانى بايقالىپ تۇردى. «مەن ۇنەمى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اسسامبلەيانى بۇكىلحالىقتىق وكىلەتتىكتىڭ يننوۆاتسيالىق مودەلى دەپ باعالاعان ءسوزىن ايتىپ جۇرەمىن. ول شىن مانىندە ءبىزدىڭ جاس دەموكراتيامىزدىڭ تابىستى ينستيتۋتىنا اينالدى. ءبىزدىڭ اسسامبلەيانى قۇرۋشىلار بارلىق تاجىريبەنى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنان العان ەدى. ءتىپتى بۇگىنگى كۇنى دە ءبىزدىڭ اسسامبلەيامىزدىڭ سىزدەردەن ۇيرەنەرى كوپ. قازاقستان حالقى اراسىندا ءوزارا تاتۋلىق پەن كەلىسىمدى ساقتاۋ ۇلگىسى بىزگە عانا ەمەس، الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنە ۇلگى بولۋعا تۇرارلىق.

تۇركيالىق مەيمان،  ساياساتتانۋشى كۇرشاد زورلۋ دا  ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تەك قازاقستاندا عانا ەمەس، تۇركى الەمىندە دە بەدەل-ابىرويى اسقاق، كوشباسشىلىق تۇلعاسى زور ەكەنىن ايتتى.

– مەن قازاق ەلى تۋرالى ەڭ العاشقى زەرتتەۋ ماقالامدى 1999 جىلى جازدىم. حالىقارالىق شولۋشى رەتىندە قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ ەڭبەكتەرىن جيىرما جىلدان بەرى زەرتتەپ كەلەمىن. ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسى تەك قازاق حالقى ءۇشىن عانا ەمەس، تۇركى حالىقتارى ءۇشىن دە بولاشاققا جول كورسەتكەن ايقىن باعدارلاما. مەنىڭ جاقىندا «ەلباسى نازارباەۆ» اتتى كىتابىم ءتورت تىلدە جارىق كورەدى. بۇل ەڭبەكتەن الەم كوشباسشىلىقتىڭ جاڭا قىر-سىرىمەن قانىق بولادى. ەكى جىل بۇرىن تۇركيادا الەۋمەتتىك جەلىدە ساۋالناما جۇرگىزدىم. قاتىسقاندار ەلباسىنى ءبىراۋىزدان تۇركى الەمىنىڭ ەڭ كورنەكتى جانە تانىمال تۇلعاسى دەپ تانىدى. ءسىزدى بۇگىنگى كۇننىڭ بىلگە قاعانى دەپ بىلەدى.

گاۋكس ۆالتەردىڭ ۇلتى نەمىس. قازاقستاندا تۇرعان. ون بەس جاسىندا تاريحي وتانى – گەرمانياعا كوشكەن. قازىر گەرمانياعا  شەتتەن كەلگەن نەمىس جاستارىنىڭ ۇيىمىن باسقارادى. ول دا ەلباسىنىڭ ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن دوستىققا ەرەكشە ءمان بەرەتىنىن باسا ايتتى. «جيىرما ءۇش جىل بۇرىن مەن تۋعان اۋىلىم قوڭىراتتان گەرمانياعا قونىس اۋداردىم. بۇگىن قايتادان قازاقستانعا ورالۋ باقىتى بۇيىردى. قازاقستان قاشاندا مەنىڭ وتانىم بولىپ قالا بەرمەك. وسى ساتتە ەلباسىنا ەۋروپاداعى ميلليونداعان نەمىستىڭ اتىنان العىس بىلدىرگىم كەلەدى. 800 مىڭنان اسا نەمىس تاريحي وتانىنا ورالىپ، تۋىسقاندارىن تاپتى، وتباسىن قۇردى. العىس ايتۋ كۇنىن ءبىز نازاردان تىس قالدىرماي، قازاق حالقىنا شىن جۇرەكتەن العىس ايتتىق. ءبىزدى گەرمانيادا قازاقستاندىق نەمىستەر دەپ اتايدى، ال قازاقستاندا 180 مىڭنان اسا نەمىس قازاق حالقىنىڭ ءبىر بولشەگىنە اينالىپ كەتتى.

كەزىندە سولاقاي ساياساتتىڭ سالدارىنان جەر-جاھانعا قازاق حالقى دا تارىداي شاشىراپ كەتكەنى بەلگىلى. ەلىمىز ەگەمەندىك العاننان كەيىن ەلباسى ولاردى اتاجۇرتقا شاقىرا باستادى. كەلىپ جاتقاندار كوپ. سونىڭ ءبىرى – موڭعوليادان  قازاقستانعا 2005 جىلى 17 جاسىندا ورالعان دۇرۆۋدحان سۇراعان. بۇگىندە ول عىلىم دوكتورى، د.ا. قوناەۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى، ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى. 2018 جىلى ماتەماتيكا سالاسىنداعى زەرتتەۋىمەن حالىقارالىق Ferran Synyer i Balaguer سىيلىعىن يەلەنگەن.

«موڭعوليادا ورتا ءبىلىمدى سىرتتاي اياقتادىم. قازاقستانعا كەلىپ ۇلتتىق بىرىڭعاي تەست تاپسىرىپ، سونىڭ ناتيجەسىندە ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەحانيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنە گرانت جەڭىپ الدىم. ۋنيۆەرسيتەتتەن كەيىن «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن لوندوندا تەوريالىق فيزيكا ماماندىعى بويىنشا ماگيستراتۋرانى ۇزدىك اياقتادىم. ەلگە كەلگەن سوڭ كونكۋرستان ءوتىپ، نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى بولدىم. بۇل ورىندالعان عاجايىپ ارمان»،− دەدى د.سۇراعان.

قازاق جەرى ەل باسىنا كۇن تۋعان زۇلمات جىلدارى تالاي ۇلتقا پانا بولعانى تاريحتان بەلگىلى. قازاق حالقى سول ءبىر قيىن-قىستاۋ ۋاقىتتا باس ساۋعالاپ كەلگەن حالىقتى باۋىرىنا باستى. جارتى ناندى ءبولىپ جەپ، اشارشىلىق قۇرباندارى بولۋدان امان الىپ قالدى. قۇشاعى كەڭ، باۋىرمال قازاق ەلىنىڭ جاقسىلىعىن جىر ەتىپ ايتاتىندار جەتەرلىك. ءتىپتى  كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن قىرىقپىشاق بولىپ قىرقىسىپ، سوعىستىڭ شىرماۋىندا قالعان ەلدەر از ەمەس. سول ەلدەردەن باس ساۋعالاپ قاشقان بوسقىنداردىڭ دا كوبىنىڭ پانا تاپقان جەرى – قازاقستان.

دجامالايل ەليمحانوۆ بۇگىندە مالايزياداعى «ەمير-ويل» كەن ورنىنىڭ باسقارما باستىعى. شەشەنستاندا تۋعان. بالالىق شاعى سۇراپىل سوعىس جىلدارىنا تۇسپا-تۇس كەلگەن. «شەشەنستاندا سوعىس باستالعاندا مەن ەكى جاستا ەدىم. سوعىس – ءار وتباسى ءۇشىن زور اۋىرتپالىق پەن قاسىرەت. سول تۇستا ءبىزدىڭ كوپقاباتتى ءۇيىمىز قيراپ، اكەمنىڭ اعاسى وپات بولدى. ال مەنىڭ كوزىم كورمەي، زاعيپ بولىپ قالدىم. مىڭداعان شەشەندەر سياقتى بىزگە دە تۋعان جەرىمىزدى تاستاۋعا تۋرا كەلدى. سوندا مەنىڭ اتا-انام ويلانباستان قازاقستاندى بەتكە الدى. ويتكەنى وسىدان 75 جىل بۇرىن 1944 جىلى قيىن-قىستاۋ كۇندەرى كەڭپەيىل قازاق حالقى شەشەندەردى پاناسىنا العان ەدى. قازاق جەرى ءبىزدى تاعى دا قۇشاق جايىپ قارسى الدى، ءوزىم قازاق وتباسىندا تاربيەلەندىم، وسىندا ەكىنشى ءومىرىم باستالدى. قازاقستاندا جاسالعان مۇمكىندىكتىڭ ارقاسىندا مەكتەپ پەن ۋنيۆەرسيتەتتى ۇزدىك ءبىتىرىپ، قازاق، اعىلشىن جانە قىتاي ءتىلىن مەڭگەردىم. بۇرىنعى بوسقىن، سوعىس جىلدارىنىڭ ۇرپاعى – مەن 26 جاسىمدا مالايزيالىق «ەمير-ويل» كەن ورنىنىڭ باسقارما باستىعى بولدىم»، – دەدى دجامالايل ەليمحانوۆ

اسسامبلەيانىڭ ءار سەسسياسىندا باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك تىلدە سويلەۋى قالىپتى جاعدايعا اينالعان. بۇل جولى دا سولاي بولدى. قوستاناي وبلىستىق تەلەارنانىڭ رەداكتورى اللا چەچەتكينا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە قاتىستى پىكىرىن ءبىلدىردى. «ۇلتىم – مولداۆان. ءوزىم قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرى جانە مادەنيەتىمەن سۋسىنداپ وسكەنمىن. قازاق ءتىلىن ءبىلۋ ءۇشىن مەن سياقتى اجەنىڭ تاربيەسىن كورىپ ءوسۋ كەرەك. قولدىڭ سارى مايى قوسىلىپ دايىندالعان تابا ناننىڭ ءدامى ءالى تاڭدايىمنان كەتپەيدى. اتا-انامنىڭ اقىلىمەن قازاق سىنىبىندا وقىدىم. قازىر احمەت بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە جۋرناليستيكا ماماندىعى بويىنشا ماگيستراتۋرادا وقيمىن. ەلباسىنىڭ «قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسسىن» دەگەن ءسوزى مەن ءۇشىن ومىرلىك ماقسات. سوندىقتان مەن قازاقتىڭ نانىن جەپ، سۋىن ءىشىپ وسكەندىكتەن، ەڭ الدىمەن قازاق تىلىنە قۇرمەت كورسەتىلۋىن ءجون دەپ بىلەمىن. مەملەكەتتىك تىلدە سويلەمەسەك، بىلۋگە تىرىسپاساق، ءبىزدىڭ ەگەمەندىگىمىزگە قوسقان ۇلەسىمىز نەمەن ولشەنەدى؟! بارلىق قانداس باۋىرلارىمدى قازاق ءتىلىن بىلۋگە، سۇيۋگە، ومىرلىك رۋحاني ازىق ەتۋگە شاقىرامىن. جاھاندانۋ زامانىندا قازاقي تاربيە ۇمىتىلماسا ەكەن دەپ تىلەيمىن»،− دەدى ا.چەچەتكينا.

قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ سەسسياسىندا وسىنداي اقجارما تىلەكتەر از بولعان جوق. بارلىعى تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدە بىرلىك پەن تاتۋلىق بولسا، ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ودان ءارى ءوسىپ-وركەندەي بەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى. سەسسيانى قورىتىندىلاعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىق جانە ادال ەڭبەك قانا ەلدى العا جەتەلەيتىنىن باسا ايتتى.

عالىم ومارحان

سوڭعى جاڭالىقتار