6 تامىز, 12:21 1457 0 ادەبيەت انار لەپەسوۆا

جابال شويىنبەت: كوپشىلىككە اباي تۋرالى "اداسقان" قازاقتاردىڭ تۇسىندىرمەسى جەتىپ جاتىر

بيىل قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى، ويشىل اقىن اباي قۇنانبايۇلىنىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى. وسىعان وراي مەملەكەتىمىزدە ۇلى اباي مۇراسىن جاڭاشا زەردەلەپ، ودان قالعان قۇندى مۇرانى الەمگە ءوز دارەجەسىندە تانىتۋ ىستەرى جان-جاقتى كەڭ كولەمدە ءجۇر­گىزىلىپ كەلەدى. دەسەك تە، ءار ءداۋىر سايىن وزگەر­گەن قوعامدا ۇلتتىق سانا بيىگىندە قۇرمەت­تەلىپ كەلە جاتقان ۇلى تۇلعالارعا دەگەن جاڭا كوزقاراس پايدا بولىپ، ونى ءار قىرى­نان تانۋعا دەگەن ۇمتىلىستىڭ بولماي قال­ماي­تىنى ايان.

بىزدە سول تۇرعىدان سۇراقتار قويىپ، بەل­گىلى ابايتانۋشى عالىم جابال شويىنبەتتەن كەيىنگى كەزدە ابايعا قاتىستى داۋ تۋدىرىپ ءجۇر­گەن كەيبىر ماسەلەلەر جونىندە پىكىر ءبىل­دىرۋىن وتىنگەن ەدىك.

− اباي قۇنانبايۇلىنىڭ قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى ەكەنىنە داۋ جوق. ول − ۇلى اقىن، فيلوسوف. وسى­لاردىڭ قاتارىنا كەيىنگى كەز­دە «اباي حاكىم» دەيتىن انىقتاۋىش قوسىلدى. ارينە، ابايدىڭ «ءاربىر عالىم − حاكىم ەمەس، ءاربىر حاكىم − عا­لىم» دەگەنىن، وسىنى ابايدىڭ وزىنە قاراتا قولدانعان ماعجان جۇ­ماباەۆتىڭ «شىن حاكىم، ءسوزىڭ اسىل − باعا جەتپەس» دەگەن ولەڭىن ەل­دىڭ كوبى بىلەدى. ەندەشە، «حاكىم­نىڭ» ماعىناسىن جانە ونىڭ اباي­عا تەلىنۋىنىڭ ءمانىسىن قالاي ءتۇسىن­سەك بولادى؟

– بۇل سۇراق قازىرگى كۇنى اباي وقىرمان­دا­رىن تولعاندىرعان، ماعان كوپ قويى­لا­تىن سۇراققا اينالدى. ورىندى، وقىرمان ورە­سىنىڭ بيىكتەگەنىن، اباي دانالىعىنا تەرەڭ­دەي بارلاي باستاعانىن بايقاتادى. حا­كىم ءسوزى پروفەسسور م.مىرزاحمەتۇلى­نىڭ «اباي لۇعاتى» سوزدىگى كىتابىندا: «اباي: «حاكىم، عالىم اسىلىندا ءبىر ءسوز، ءبى­راق عارافتا باسقالار ءدۇر»، – دەپ ولار­دىڭ ماعىناسى ەكى ءتۇرلى بولاتىنىن ەسكەر­تەدى. ويتكەنى «ءاربىر عالىم – حاكىم ەمەس، ءاربىر حاكىم –عالىم» دەپ انىقتاما بەرەدى، ياعني كەز كەلگەن عالىم قانشا ۇمتىلسا دا، حاكىم بولا المايدى ەكەن. ال ءاربىر حاكىم كەز كەلگەن ۋاقىتتا عالىم بولا الادى. «حا­كىمدەردىڭ عاقلياتى ءبىرلان جەتسە يمان  ياك­ني بولادى» دەيدى. حاكىمدەردىڭ ويلاۋ دەڭ­گەيى عالىمنىڭ ويلاۋ دەڭگەيىنەن الدە­قايدا بيىك ءارى كەڭ، جان-جاقتى تەرەڭ، سا­پا­لى بولىپ كەلەدى. سەبەبى «حيكمەت قۇداعا پەندە ءوز اقىلى جەتەرلىك قادىرىن (دەڭگەيدە – م.م.) عانا بىلسەم دەگەن ءاربىر ءىستىڭ سەبەبىن ىزدەۋشىلەرگە حاكىم ات قويدى». مۇنىڭ سەبەبى حاكىمدەر ادام بالاسىنىڭ پايداسى ءۇشىن ويىن، ءلاززات، ۇيقىدان قالىپ، بار ماقساتى»  ...ءبىر عانا حاقتى (حاق جاراتۋشى يە، حاق شىندىق، اقيقات، راستىق – م.م.) تاپپاق، ءاربىر نارسەنىڭ سەبەبىن تاپپاق بولىپ»، ادامزات بالاسىنىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتۋشى، سونى عانا ومىرلىك ماقسات ەتۋشى ادامداردىڭ اسىلدارى» – دەپ ءتۇ­سىندىرگەن. م.مىرزاحمەتۇلىنىڭ شاكىرتى سەي­­دالى ورازاليەۆ «اباي شىعارما­لارىن­داعى شەت سوزدەر» دەگەن ءۇش تومدىق مو­نوگرافياسىندا: «اباي قولدانعان «حاكيم»، ءسوز­دەرى، ارابتا ءبىرى – «ھوكيم»  وكىمەت، بي­لىك، ايماق، اۋدان، قالا، مەكەمەنى باسقارعان باس­تىلاردىڭ لاۋازىمى. ەكىنشىسى – «ءحا­كيم» ءسوزى – «ءبىلىمدى»، «عالىم». ءۇشىنشىسى – «حاكىم»، «دانىشپان»، «دانا»، «ويشىل» ۇعىم­دارىن بەرەدى» – دەيدى. مەن ابايعا باي­لانىستى «حاكىم» دەپ ءۇشىنشى ماعى­ناسىن ايتىپ ءجۇرمىن. قازاق ۇعىمىندا لۇقپان حاكىم اتاۋى عانا كەڭ تانىمال، ياعني لۇقپان حاكىم ادام ءۇشىن ولتىرمەيتىن ءدارى ىزدەۋشى، جاقسىلىق ويلاۋشى.

ەندى ماعجاننىڭ ولەڭ شۋماعىن تولىق وقيىق:

شىن حاكىم، ءسوزىڭ اسىل – باعا جەتپەس

ءبىر ءسوزىڭ مىڭ جىل جۇرسە، ءدامى كەتپەس.

قارادان حاكىم بولعان سەندەي جاننىڭ،

الەمنىڭ قۇلاعىنان ءانى كەتپەس، – دە­گەن­دەگى «الەمنىڭ قۇلاعىنان ءانى كەتپەس» دەگەنى سەن ءوز ەلىڭە عانا ەمەس، بۇكىل ادامزات بالا­سىنا قاجەتتى ەڭبەك ەتۋىڭ قاجەت، ول ەڭبەك ابايدا بار بولىپ تۇرعانى عوي. حاكىم اباي ايتادى: «اداسپاي تۋرا ىزدەگەن حاكىمدەر بول­ماسا، دۇنيە ويران بولار ەدى» دەيدى، بۇ­دان ۇققانىم، تۇلا بويى تۇنىپ تۇرعان جاق­سىلىق ىزدەۋشى حاكىم بولۋ، ەكىنىڭ ءبىرى ەمەس، ميلليوننان ءبىرىنىڭ دە قولىنان كەلمەۋى مۇمكىن.

− اباي تۋرالى ايتاتىندار كوپ. ۇلى اقىن تۋرالى ماقالا جاز­با­عان عالىم، ولەڭ ارناماعان اقىن از. ابايدى شىعارماسىنا ارقاۋ قىلعان قالامگەرلەر دە جەتىپ ار­تىلادى. بىراق سولاردىڭ ىشىندە مۇح­تار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رو­مان-ەپوپەياسى، تاكەن الىمقۇلوۆ­تىڭ «جۇمباق جان» كىتابى سەكىلدى ساناۋلى دۇنيەلەر بولماسا، كو­بى­سىن جۇرت بىلە بەرمەيدى. مۇنىڭ سىرى نەدە، اباي تۋرالى جازى­لا­تىن نارسەلەر تاۋسىلىپ بارا ما الدە جاڭاشا كوزقاراس جەتىسپەي مە؟

− بىزدە كەڭەس وداعىنان قالعان «ناۋ­قان­شىلدىق» دەگەن اۋرۋ بار. ابايدى 150 جىل­دىق مەرەيلى مەرەكەسىندە دە، قازىرگى كۇنى 175 جىلدىعىندا دا ءار سالانىڭ ادام­دارى بۇرقىراتىپ اقىن تۋرالى جازۋدا، ءتىپتى قىزا كەلە ابايدى كەلسىن-كەلمەسىن سول سالانىڭ مامانى دارەجەسىندە سيپاتتاپ جىبەرەدى. جازعاندارىنىڭ كوپشىلىككە پاي­داسى از. ال بۇكىل قازاق اباي تۋرالى ءسۇي­سىنە ايتىپ، ونىڭ ولەڭدەرىن، قاراسوزدەرىن ايتۋعا ۇمتىلسا، ال عالىمدار مەن اقىندار ويلى شىعارمالارىن ۇسىنسا ودان ۇتامىز. اكادەميك، جازۋشى م.اۋەزوۆتىڭ  «اباي مۇحيت، مەن ودان قاسىقتاپ عانا الدىم» دەگەن اتالى ءسوزى بار ەمەس پە؟! شىن ءمانىن­دە، حاكىم اباي بارىمىزگە دە جەتەدى، تەك اتاق ءۇشىن ابايتانۋشىمىن دەپ ءوزىن-ءوزى جار­نامالايتىندار كوبەيىپ بارادى، حالىق كىمنىڭ ابايتانۋشى، كىمنىڭ ابايتانۋشى ەمەس ەكەنىن اجىراتا الماي قالۋدا. ناقتى مى­سال كەلتىرەيىن، جاسى توقسانعا كەلىپ، ونىڭ 60 جىلدان اسا ۋاقىتىن  ابايدى زەرت­تەۋگە ارناعان، تەك اباي دەپ وننان اسا عى­لىمي كىتاپ جازعان مەكەمتاس مىرزاح­مەتۇلىنا مەكتەپ وقۋشىلارىنا ارناپ وقۋلىق جازۋ ۇسىنىلعان، ال جەمە-جەمگە كەلگەندە ونى ومىرىندە اباي تۋرالى ءبىر ماقالا جازباعان عالىمعا بەرىلۋىن قالاي دەپ تۇسىنەمىز؟ اباي اتىنداعى قازۇپۋ-دە تۇڭعىش رەت «حاكىم اباي» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى سول كەزدەگى رەكتور س.پىراليەۆتىڭ باستاماسىمەن ۇستازىم م.مىرزاحمەتۇلى ەكەۋمىز اشىپ ەدىك، 5-6 ايدان سوڭ ءال-فا­رابي اتىنداعى قازۇۋ-دە «اباي» ينستيتۋتى اشىلدى، جاقىندا استانالىق ۋنيۆەرسيتەت­تە «اباي اكادەمياسى» ورتالىعى اشىلدى، ءبىزدىڭ ورتالىق اباي شىعارمالارىنان دوك­تورلىق جانە كانديداتتىق ديسسەر­تا­تسيا قورعاعان م.مىرزاحمەتۇلى، م.ءالىپحان، م.بەكبوسىنوۆ، ج.شويىنبەت سە­كىلدى عالىمداردان قۇرالسا، اتالعان ەكى وقۋ ورنىندا بىردە-ءبىر ابايتانۋشى-عالىم بايقاي المادىم. «اباي» ينستيتۋتى بەلگىلى ادە­­بيەتتانۋشى عالىم ج.دادەباەۆ اعامىز­دىڭ بىلىمدىلىگى، مول تاجىريبەسىنىڭ، جالپاق تىلمەن ايتساق، «ولەرمەن» ەڭبەكقور­لى­عى­نىڭ ارقاسىندا جۇمىس ىستەپ تۇرعانداي، ال جاڭادان اشىلعان ورتالىقتى ابايتانۋشى بولماعاندىقتان، تاريحشى-عالىم باس­قار­عان ءتارىزدى.

مەن قازىرگى كۇنى تەلەارنا، راديو، باس­پا­سوز بەتتەرىندە، سايتتاردا كوپ كورىنىپ ءجۇر­گەن اعايىندى دوسىم جانە اسان وما­روۆ­تى، «جۇمباعى» مول ومار جالەلدى نا­عىز ابايتانۋشى دەپ مويىندامايمىن. ولار مەن ءۇشىن قازاقتىڭ، ابايدىڭ مۇددە­سىن ەمەس وزدەرى ءۇشىن قىمبات الدەبىر توپ­تىڭ مۇددەسىن كوزدەۋشىلەر سەكىلدى كورىنەدى.

– قازاق حالقىنىڭ اباي الەمى تۋ­رالى رۋحاني، مادەني تۇرعىدان قا­لىپتاسقان كوزقاراسى بار ەدى. كەيىنگى داۋىردە وعان سىن كوزبەن قا­رايتىندار، ابايدى باسقاشا ءتۇ­سىندىرگىسى كەلەتىندەر كوبەيىپ با­رادى. ءبىز ابايدى يگەرە الماي جا­تىرمىز با الدە ولاردىڭ ءبىر ويلا­عانى بار ما؟ نە ءۇشىن قازاق ادە­بيە­تىنىڭ كلاسسيگىنە كۇمان كەلتىرۋ­گە اۋەستەر ارا-تۇرا بولسا دا قىلاڭ بەرىپ قالىپ ءجۇر؟

– قازاق حالقى ابايدى رۋحاني، ءما­دەني جاعىنان دا باس اقىن، دانىشپان رە­تىندە ەش داۋسىز مويىنداعان، ونىڭ راس.

سوۆەتتىك كەزەڭدەگى عالىمدار ەڭبەك­تە­رىن وقىساڭىز، ابايدىڭ مۇسىلمان­دى­عىنا كۇدىك كەلتىرەدى. جوعارىدا ايتقان دوسىم مەن اسان وماروۆتاردىڭ اباي تۋرالى جاز­عان­دارىندا مىنانداي ويلار ايتادى: «اباي­دى ءبىر ءدىننىڭ شەڭبەرىندە قويىپ ءتۇ­سىنۋگە بولمايدى، ول ءبىر ءدىننىڭ شەڭبەرىنە (يسلام ءدىنىنىڭ ج.ش.) سىيمايدى...»، «قا­شانعى م.اۋەزوۆتىڭ ايتقانىمەن جۇرە بە­رە­مىز، ەندى مەكتەپتە دوسىم وماروۆتىڭ «ابايتانۋ» كىتابىن وقىتۋىمىز كەرەك»، «ابايدى تۇرپايى» الەمدەگىلەر تۇسىنە ال­مايدى ول اقىن بو­لايىن دەپ ولەڭدى ءوزى جازبايدى، ول نازىك الەمدەگى تۇلعا بولعان­دىقتان عارىشپەن ءتى­كەلەي بايلانىس جا­سايدى، سولار جاز­دىرادى» دەگەن تۇجى­رىم­دارىن دالەلدەپ ماقالا عانا ەمەس تيراجى كوپ توم-توم كىتاپتار جا­زىپ، باسپادان شى­عارىپ تارا­تۋدا. اباي­دى زەرتتەگەن 30 جىل­دىڭ ىشىندە ۋنيۆەر­سيتەتتىڭ «ۇلاعات» باسپا­سىنان ءبىرىنشى رەت «ابايدىڭ قارا­سوزدەرى­نىڭ ەرەك­شەلىكتەرى» كىتابىن شى­عارىپ ەدىم، كىتابىم ۋنيۆەرسي­تەت ءىشىن­دەگىلەر مەن تانىستارىما عانا جەتتى. كوپ­شىلىككە اباي تۋرالى كىمنىڭ ءتۇسىن­دىر­مەسى تەز جەتىپ جاتىر، ارينە قار­جى­لاي دەمەۋشىسى بار «اداسقان» قازاق­تار­دىكى.

– قازىر قازاق باسپاسوزىندە ءزاۋ­رە باتاەۆانىڭ «اباي جۇمباعى: قا­زاق­ستاننىڭ بەلگىسىز ۇلى اقى­نى» دەگەن ماقالاسىنا قارسى ءپى­كىرلەر ايتىلىپ جاتىر. ەلىمىزدە ءجا­نە اقش-تا ءبىلىم العان، قازىر بە­لگيا مەملەكەتىندە تۇرىپ جات­قان بۇل جازۋشى-اۋدارماشىنىڭ سوزىنە سەنسەك، ابايدى بۇگىنگى ۇر­پاق «قازاققا ماقتانىش سەزىمىن عا­نا ەمەس، سونىمەن قاتار ءبىراز تە­رىس كوزقاراستار مەن جاعىمسىز وي-پىكىرلەردىڭ تۋىنداۋىنا دا سە­بەپشى بولدى» جانە «قازاق-ورىس مەك­تەپتەرىندە ابايدىڭ قازاقتار جايلى اسا جاعىمسىز پىكىرىن وقى­تۋعا ونداعان جىلدار بويى باسىم­دىق بەرىلۋى قازاقتاردىڭ بىرنەشە بۋىنىنىڭ ءوزىن-ءوزى قادىرلەۋ سە­زىمىن ۋلاپ، باسقا ەتنيكالىق توپ­تار اراسىنداعى قازاقتار تۋرالى تاپتاۋرىندى جاعىمسىز پىكىرلەر­دىڭ قالىپتاسۋىنا اسەر ەتىپ، قازاق قوعامىنداعى جىكشىلدىكتى ودان سايىن تەرەڭدەتە ءتۇستى» دەپ ساناي­تىن كورىنەدى. سونداي-اق ابايدىڭ قارا سوزدەرىن «وزگە بىرەۋ جازىپ شىق­قان بولۋى مۇمكىن» دەگەن كۇما­نىن دە جاسىرمايدى. باتاە­ۆا­نىڭ بۇلاي دەۋىنە سەبەپ بار ما، مۇن­داي پىكىردى نە ءۇشىن ايتىپ وتىر دەپ ويلايسىز؟

– زاۋرە باتاەۆانىڭ ماقالاسىمەن ەندى عانا تانىستىم. ونىڭ جەكە باسىنا ەمەس، جاز­عان ماقالاسىنا سىن ايتۋ ءۇشىن ءبىراز ول تۋرالى مالىمەتتەرمەن تانىسىپ، وي ەلەگىنە سالۋ ءۇشىن ۋاقىت كەرەك. ابايدى جوققا شىعارۋشىلارمەن بۇل ءبىرىنشى رەت پىكىر تا­لاسىنا ءتۇسۋىم ەمەس، الداعى ۋاقىتتا باس­پا­سوز بەتىندە مىندەتتى تۇردە پىكىرىمدى ءبىل­دىرەمىن. بۇل ماسەلە جەكە ادامنىڭ ەمەس، قو­عامنىڭ دەرتىنە اينالىپ بارادى. ۇلتتىق قۇندىلىقپەن، اباي دانالىعى تۋرالى كۇرمەۋى قيىن كۇردەلى ماسەلەدەگى وي-پىكىرلەرىمدى ايتىپ پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆقا حات جولدادىم، ول حاتىم رەسپۋبليكالىق بەس گازەتكە جانە «اباي كز»، «اباي الەمى» سايتتارىنا شىقتى، ەكى مي­نيسترلىككە زەرتتەپ، قورىتىندىسىن بە­رىڭدەر دەپ پرەزيدەنت اپپاراتىنان تاپ­سىرما بەرىلىپتى.

– بۇگىنگى داۋىردە كەز كەلگەن ءما­سەلەنى باياعىداي جالپىلاماي ناسيحاتتان گورى ىقشام نۇسقادا ءتۇسىندىرۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرىنە مويىن بۇراتىن ۇرپاق ءوسىپ كەلە جاتىر. سوندىقتان اباي شىعار­ما­شىلىعىن مەكتەپتە جانە جوعارى وقۋ ورىندارىندا ارنايى ءپان رەتىندە ءوتىپ، يگەرۋدىڭ ۋاقىتىن ۇزاققا سوزىپ، جاستاردى ابايمەن جا­لىقتىرىپ المايمىز با؟ ءداۋىر ءوز­گەرگەن سايىن ءبىلىم يگەرۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن جەتىلدىرىپ وتىرۋ كەرەك دەسەك، ابايدى بولاشاققا قا­لاي وقىتىپ، قالاي ءسىڭىرۋ كە­رەك؟ بۇگىنگى ابايتانۋشى عالىم­دار ول ماسەلەنى قالاي شەشپەك؟

– 1976 جىلدان باستاپ جالپى ءبىلىم بە­رەتىن مەكتەپتە جانە 1994 جىلدان باس­تاپ جوعارى وقۋ ورىندارىندا «ابايتانۋ» بويىنشا ءدارىس بەرىپ، تاجىريبە جيناق­تا­دىم. ەگەر ءسىز پانىڭىزگە ۇزدىكسىز دايى­ن­دا­لىپ، سويلەۋ مانەرىڭىزدى جەتىلدىرەسىز، ايتار دارىسىڭىزدە جاڭالىق بولسا، ماڭىزىن ءدا­لەلمەن جەتكىزە بىلسەڭىز، قىسقا-نۇسقا اي­تۋعا ءمان بەرسەڭىز، ءوزىڭىزدىڭ كۇندە ساحناعا شىعىپ، جاۋدىرەگەن كوزدەر الدىندا تۇرعان جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنسەڭىز، ۇستاز رەتىندە شاكىرتتەردى جالىقتىرمايمىز. باعدار­شانى قانشا تۇرلەندىرىپ روبوت مۇعالىم جا­ساڭىز، ول ۇستازدى الماستىرا المايدى. ءبارى دە وزىمىزگە بايلانىستى. مەن ءوزىمدى اباي­تانۋشى دەپ ايتۋعا باتىلىم جەتە بەر­مەيدى، ال مەكتەپتە، جوعارى وقۋ ورىن­دا­رىن­­دا ۇستاز بولعانىمدى ماقتانىش ەتە­مىن.

– بيىل اباي قۇنانبايۇلىنىڭ 175 جىلدىعى. ۇلى اقىننىڭ مە­رەي­تويىن تويلاۋدىڭ جوسپارىندا ابايدى الەمگە تانىتۋدىڭ جول­دا­رى قارالىپ، الەم تىلدەرىندە اقىن شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاۋ ءىسى باستى ماسەلە رەتىندە كورسەتىلگەنى انىق. ءبىز الەمگە ابايدى قايتسەك ءوز دارەجەسىندە تانىتا الامىز؟

– ءبىز اباي شىعارمالارىن جاتتاتىپ قانا قويماي، ءمان-ماڭىزىن تالداپ بالا­باق­شا بالالارىنا، مەكتەپ وقۋشىلارىنا، جو­عارى وقۋ ورنى ستۋدەنتتەرىنە سولاردىڭ جاس دەڭگەيى مەن قابىلداۋ قابىلەتىن ەسكەرە وتىرىپ وقۋ قۇرالدارىن جازىپ شىعارۋى­مىز كەرەك. ءتىپتى، اتا-انا مەن مۇعالىمدەرگە كومەكشى قۇرال رەتىندە تانىمدىق كىتاپتار شىعارۋىمىز قاجەت. وسىلايشا، اباي دانالىعىن ءوزىمىز تولىق تانىماي، الەمگە تانىتامىز دەپ ويلاۋعا ازىرگە ەرتەرەك.

− ءوزىڭىز باسقاراتىن «حاكىم اباي» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالى­عى­نىڭ جۇمىسى تۋرالى ايتا كەت­سەڭىز. بۇل ورتالىقتى قۇرۋداعى ماق­سات نە جانە ول قازىرگە دەيىن قان­داي جۇمىستار ىستەدى؟

− «حاكىم اباي» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتا­لىعى (عزو) 2008 جىلدىڭ قىركۇيەك ايى­نان باستاپ جۇمىس ىستەيدى. ۋنيۆەر­سيتەتتە عزو قۇرۋداعى ماقساتى – ابايدىڭ اقىن­دىعى عانا ياعني ولەڭدەرى عانا ايتىلىپ، قا­راسوزدەرى كوبىنەسە زەرتتەۋدەن تىس قال­دى. سوندىقتان تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ جاس­تارىنا اباي ولەڭدەرىندەگى اقىندىق، قا­ر­اسوزدەرىندەگى دانالىقتى تۇتاس الىپ جاڭا­شا زەرتتەۋ، ءارى جاس ۇرپاققا تاربيە بەرۋ ىسىندە پايدالانۋ ءۇشىن وقۋ پروتسەسىنە ەندىرۋ ماڭىزدى.

كوزدەلگەن ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ورتالىق ءوز جۇمىسىن مىنا قۇرامدا باستادى: مە­كەمتاس مىرزاحمەتۇلى، ف.ع.د. پروفەسسور (كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسى: «اباي مۇ­راسىنىڭ زەرتتەۋ تاريحى»، 1965ج. دوك­تورلىق ديسسەرتاتسياسى: «م.اۋەزوۆ جانە ابايتانۋ پروبلەمالارى»، 1989 ج), جابال شويىنبەت، ف.ع.ك. (كانديداتتىق ديسسەر­تاتسياسى: «اباي قاراسوزدەرىنىڭ جانرلىق جانە ستيلدىك ەرەكشەلىكتەرى»، 2006 ج), ماقسات ءالىپحان، ف.ع.ك.، دوتسەنت (كانديدات­تىق ديسسەرتاتسياسى: «ءجۇسىپ بالاساعۇن مەن اباي اراسىنداعى شىعارماشىلىق ساباق­تاس­تىق ماسەلەسى»، 1998ج), مارات بەكبوسى­نوۆ، ف.ع.ك.، دوتسەنت (كانديداتتىق ديسسەر­تا­تسياسى: «دۋلات جانە اباي شىعارمالارىن­داعى وتارلىق ەزگىگە قارسى ادەبي سارىن»، 2004ج), بالجان شويىنبەت، ماگيستر (ما­گيسترلىك ديسسەرتاتسياسى: «اباي شىعار­ما­لارىنداعى شىعىستىق سارىندار»، 2012ج).

«حاكىم اباي» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتا­لى­عى اباي مۇراسىن جيناقتاۋ، زەرتتەۋ جانە ناسيحاتتاۋ ىسىنە بىردەن كىرىسىپ، عىلىمي-تا­نىمدىق «ابايتانۋ» تسيكلىن باستاپ، ال­عاشقى كىتاپتارىن كوپشىلىككە ۇسىندى: م.مىرزاحمەتۇلى، ج.شويىنبەت، م.ءالىپ­حان «ابايتانۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى» (ال­ماتى، 2009 ج), زەينەلعابيدەن ءال-جاۋھاري ءال-ومسكاۋن، «ناسيحات قازاقيا» 1909 ج. (الماتى، «ورحون» باسپاسى 2009 ج), «اباي تەرمەسى»، باستىرۋشى سامات ءابىشۇلى، 1916 جىل (الماتى، «ورحون» باسپاسى، 2010 ج), ماق­سات ءالىپحان «قازاق ادەبيەتىندەگى ادام­گەرشىلىك ءىلىمى» (الماتى، 2013 ج),  ج.شويىن­بەت «ابايدىڭ قاراسوزدەرىنىڭ ەرەك­شەلىكتەرى» (الماتى، 2015 ج), م.مىر­زاح­مەتۇلى «اباي لۇعاتى» (الماتى، 2015ج), ج.شويىنبەت «ابايدىڭ دانا سوزدەرى» ( الماتى، 2015ج), م.مىرزاحمەتۇلى «حاكىم اباي مۇراسىن تانىپ ءبىلۋدىڭ 125 (1889-2014) جىلدىق تاريحىنان» (استانا، 2015ج).

سونىمەن بىرگە رەكتورات اكىمشىلىگى مەن فاكۋلتەت باسشىلارىنىڭ قولداۋىنا يە بولعان تۇڭعىش باستاما ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بۇكىل فاكۋلتەتىنە جاڭا «ابايتانۋ» ءپانى ءجۇر­گىزىلە باستادى. ادامزات بالاسىن رۋحا­ني كەمەلدىككە جەتەلەيتىن ابايدىڭ تولىق ادام تۋرالى ءىلىمى جاس ۇرپاقتى تاربيە­لەۋ­دىڭ ىزگى مۇراسىنا اينالىپ، ەلدىگىمىزدىڭ، تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جارقىن كورىنىسىنە اي­نالا باستادى. بۇل ءپان باستاۋىن مەك­تەپتەن الۋ ءۇشىن م.مىرزاحمەتۇلى شاكىرتى ن.كەرىمبەكوۆپەن بىرگە ۇزاق جىل جازىپ دايىندادى. سونىڭ ناتيجەسىندە ازىرلەنگەن 5-9-سىنىپتارعا ارنالعان «ابايتانۋ الىپپەسى» ينتەللەكتۋالدى وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەنىنىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسىن الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك تەحنولوگياسىمەن جاپونيانىڭ توكيو قالاسىندا شىعاردى. الاشتىڭ ارداقتىسى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ «ءيسى قا­زاق ابايدى ءبىلۋى ءتيىس» عيبراتىن ءىس ءجۇ­زىندە جۇزەگە اسىرا باستاعان عىلىمي-زەرت­تەۋ ينستيتۋتى ۇجىمى عىلىمي قىز­مەت­كەرلەرىنىڭ ارقايسىسى بۇرىن تەرەڭ زەرت­تەلمەگەن ءجاۋان مارتتىلىك، يماني گۇل، ت.ب. تىڭ تاقىرىپتارعا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، عى­لىمي مونوگرافيالارىن دايىندادى.

«ابايتانۋ» پانىنە ستۋدەنتتەر زور قى­زىعۋشىلىق تانىتقاندىقتان، ولاردىڭ ەركىن پىكىرلەسۋىنە جانە اباي دانالىعىن ودان ءارى تەرەڭدەتە تۇسۋىنە مۇمكىندىك جا­سالىپ، «اباي مەكتەبى» تۇراقتى جۇمىس ءىس­تەپ كەلەدى. ۋنيۆەرسيتەتتە اشىلعان «اباي» مۋزەي-كابينەتى قازىرگى كۇنى تەك ستۋدەنت­تەرگە عانا ەمەس، ابايدى وقىپ، بىلەمىن دەگەن كوپشىلىككە ارنالعان ىزگىلىكتى ورىنعا اينالۋدا.

2013 جىلدان باستاپ جالپى ءبىلىم بەرە­تىن مەكتەپتەرگە ەنگىزىلگەن «ابايتانۋ» ءپا­نى مۇعالىمدەرىنە 2016 جىلدان بەرى ج.شويىن­بەت ارنايى كۋرس وتكىزىپ كەلەدى. «ابايتانۋ ءپانىنىڭ جاڭالىعى جانە حاكىم اباي دا­نالىعى» تاقىرىبىندا عزو ابايتانۋشى­لارى شەبەرلىك كلاسى ءدارىسىن وتكىزۋدە. عزو 2013 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ «ابايتانۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى» گرانتىنا يە بولدى.

جاڭاشا كوزقاراستاعى حاكىم اباي دا­نالىعى تۋرالى عزو ابايتانۋشىلارى ۇنە­مى كۇندەلىكتى باسپاسوزدە جانە رەسپۋب­ليكالىق راديو مەن تەلەارنالاردا سويلەپ، ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەدى.

سۇحباتتاسقان احمەت ومىرزاق،

الماتى قالاسى

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار