6 تامىز, 11:44 677 0 قوعام احمەت ومىرزاق

قىمىز، شۇبات − بارىڭ دا، ءنارىڭ دە وسى

ءار حالىقتىڭ جەتىستىگى ءوزىنىڭ اتا كاسىبىنە تىكەلەي باي­لانىستى. سوندىقتان ونىڭ ونەرى دە، شەبەرلىگى دە، ءتىپتى دۇنيەتانىمى دا سول تا­راپتان كورىنەدى. ەگەر ۇلان-بايتاق دالانى مىڭعىرعان مالعا تولتىرىپ، ءتورت تۇلىگىن تۇگەل­دەپ وسكەن قازاق حالقىنىڭ تاعامى − ەت، سۋسىنى – قىمىز بەن شۇبات، ىدىسى − سابا مەن تورسىق بول­ماسا، مال باققانى بەكەر بولار ەدى عوي! كيىم-كە­شەگى مەن توسەنىشى، باسپاناسى − التى قا­نات اق ورداسى دا مالدىڭ تەرىسى مەن جۇنىنەن جا­سالعان بابالارىمىزدىڭ سۋدىڭ تازاسىن ءىشىپ، تاماقتىڭ قۇنارلىسىن جەگەنى جايىندا اي­تا باستاساڭىز ءسوز تاۋسىلمايدى. دەگەنمەن ءالى ەت پەن قۋىرداق جەۋدەن تىيىل­ماعان قازاق قى­مى­زى مەن شۇباتىن دا ۇمىتا قويعان جوق. ال ءبى­راق سونى قالاي ءوندىرىپ، قالاي تۇتىنىپ ءجۇرمىز؟

اتامزاماننان بەرى ەتتى نەگىزگى تاماق رەتىندە پايدالاناتىن قازاقتىڭ بۇرىن­دا مايلى ەتكە تويىپ العان سوڭ، ونى ءسىڭىرۋ ءۇشىن سوڭىنان قىمىز نە شۇبات ىشكەنى بەلگىلى. بىراق بۇگىندە ەت جەگىشتىگىمىز قالماسا دا، قىمىز، شۇبات ءىشۋدى قويىپ بارا جاتقان سەكىلدىمىز. ونىڭ سەبەبى − ەلىمىزدە مال باسىنىڭ، مال باعاتىن ادامداردىڭ ازدىعى، مال شارۋاشىلىعىنا مەملەكەت تاراپىنان جەت­كىلىكتى كوڭىل بولىنبەي جاتقاندىعىنان.

بۇگىنگى قازاق قىمىز-شۇبات ىشپەيدى دەپ ايىپتاۋدان بۇرىن ونى كوپ ءون­دىرىپ، باعاسىن قولجەتىمدى قىلۋدىڭ جولىن تابۋ كەرەك. قازىرگى جاعدايدا ول مۇمكىن ەمەس بولىپ تۇر...

قىمىز ەۋروپادا قالاي پاتەنتتەلدى؟

ءبىز، شىنىنا كەلگەندە، ەشتەڭەگە اسىقپايتىن ەلمىز. ءالى كۇنگە اتا-با­بامىزدان قالعان مۇرالاردىڭ وزىنە جوندەپ يەلىك ەتە الماي جۇرگەنىمىزدىڭ ءوزى سونىڭ ايعاعى. باسقاسىن بىلاي قوي­عان­دا، ۇلتتىق تاعامدارىمىزدىڭ وزىنە كىم كورىنگەن يەلىك ەتىپ، اتىنا مەنشىك­تەپ جاتىر. ماسەلەن، قازى-قارتانى ءوز­بەك­تەر، ايران-شالاپتى جاپوندار، قى­مىزدى نەمىستەر يەلەپ پاتەنتتەپ جاتىر دەگەندى ەستيمىز. ارينە، پاتەنت يەلەرى بو­لاشاقتا ءوزىنىڭ مەنشىكتەپ العان ءنار­سەسىنىڭ شىن يەسى رەتىندە بارلىق قۇقى­عىن يەلەنىپ، ونى وندىرۋگە رۇقسات بەرەتىن كورىنەدى. ال بىراق قازىنىڭ، قى­مىزدىڭ بارلىق جاسالۋ تەحنو­لو­گيا­سىنا ءبىر ادام يە بولىپ، وزگەگە ىشكىزبەي، جە­گىزبەي قويا المايدى عوي. تەك ونى وي­لاپ تاپقان زاڭدى يەسى رەتىندە بەلگىلى ءبىر ادام نە ەلدىڭ اتالاتىنى بار.

انا ءبىر جىلدارى «ويباي، قى­مى­زى­مىزدى نەمىس يەلەنىپ كەتتى، ايى­رىل­دىق» دەپ ورە تۇرەگەلگەنىمىز بار. قا­­­زاقستاندىق باق ول اڭگىمەنى ءىلىپ الىپ، جارىسا جازدى. بىراق زەرتتەي كەلگەندە، قى­مىزعا پاتەنت العان نەمىس ەمەس، بەر­لين قالاسىندا «جىلقى شارۋاشىلى­عى­نىڭ ەكولوگياسى مەن ەكونوميكاسى» بويىن­شا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ جۇرگەن عالىم اي­تۋعان مۇقاشەۆ بولىپ شىقتى. اۋىل­شارۋاشىلىق ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەننەن كەيىن ول جىلقى شارۋاشىلىعى ەكونو­مي­­­كاسىنان عىلىمي ديسسەرتاتسيا قور­عا­عان، قىمىز جاساۋدى قولعا العان. ياعني، قا­راعاندى وڭىرىندە قىمىزدى ءبىر جىلعا دەيىن ساقتايتىن ءادىستى وندىرىسكە ەن­گىزگەن. الايدا ول جاقتا ءوز بەتىنشە ءون­دى­رىس ورنىن اشا المايتىن بولعاسىن ا.مۇقاشەۆ گەرمانيادا ول اتا-بابا­لارى­نان بەرى قاراي جىلقى شارۋاشىلىعىن جۇرگىزىپ كەلە جاتقان گانس سولمان دەگەن كىسىمەن بىرىگىپ پاتەنت العان.

قازاق عالىمى ول ەۋروپالىق ءادىس نە­­گىزىندە قىمىزدى الەمگە تا­نىت­پاق ويى بار ەكەن. نەمىس ازاماتىمەن ءبىرى­گىپ اشۋى سەبەبى، ولار تەحنولوگيالىق جاق­تان جەتىلگەن ەل. سودان سوڭ الەمگە تا­نىمال «نەمىس ساپاسى» دەگەن ساپالىق دەڭ­گەي بار. ياعني، وزگە ەلدەردىڭ ستان­دارت­تارىنا ساي كەلگەن تاۋار نەمىس ستان­دارت­تارىنان وتپەي جاتادى. سوندىقتان ەۋ­روپا نارىعىنا گەرمانيا ارقىلى كىرۋ­دىڭ ارتىقشىلىعى بار دەيدى عالىم. سول سياقتى ءبىز ويلاپ جۇرگەندەي ەۋروپا­لىق­تار قىمىزدى «دەنساۋلىققا پايدالى» دەپ تالاسا-تارماسا ءىشىپ جاتقان جوق كو­رى­نەدى. ول جاقتا «دەنساۋلىققا پاي­دالى» دەپ ايتىپ ساتۋ ءۇشىن ارناۋلى زەرت­تەۋلەر جۇرگىزىلىپ، پايدالى ەكەنىن ءدا­لەلدەنىپ، عىلىمي تۇجىرىمدار جا­سالۋى ءتيىس ەكەن. ماسەلەن، ءوزىنىڭ شارۋا­شى­لىعىنداعى بيەلەردىڭ سۇتىنەن جا­سالعان قىمىزدىڭ قورابىنا «دەنساۋ­لىققا پايدالى» دەپ جازىپ ساتقانى ءۇشىن سولمان ۇلكەن كولەمدە ايىپپۇل ءتو­لەپتى. ويتكەنى قىمىزدىڭ دەنساۋلىق­قا قانداي پايداسى بارى گەرمانيادى ءالى عى­لىمي جاعىنان دالەلدەنبەگەن. دە­گەن­مەن نەمىس ەلى بيە سۇتىنەن جاسالعان سا­بىن، سابىنسۋ، ۇنتاقتار فرانتسيا، گول­لان­­ديا، اۆستريا ەلدەرىندە دە شىعارى­لىپ جاتقان كورىنەدى.

ءسويتىپ، نەمىستەردىڭ قىمىزعا پا­تەنت الۋ ويىندا دا بولماعان، ونى پاتەنتتەپ گەرمانيا ارقىلى الەم­دىك نارىققا شىعارعىسى كەلگەن قازاق بالاسى ەكەن.

شۇباتقا شەتەلدىكتەر نەگە قىزىعادى؟

ءتورت تۇلىكتىڭ تورەسى تۇيە ما­لى­نىڭ سۇتىنەن جاسالعان شۇبات ەجەل­­دەن ءارى سۋسىن، ءارى تاماق ەكەنى بەل­گىلى. ارينە، قازاق حالقى ونى پايدالى سۋ­­سىن رەتىندە تۇتىنىپ، سۇيسىنە ءىش­كەن­مەن ونىڭ قۇرامىن زەرتتەپ، پايداسىن عى­لىمي تۇرعىدان زەرتتەۋ جۇگىزگەن جوق. بىراق بۇگىنگى قازاقتار شۇباتتىڭ كە­رە­مە­تىن زەرتتەپ، جاڭالىق اشىپ جاتىر. وسىدان ءبىراز بۇرىن شىمكەنتتىك عالىم ءمۇساتىللا توقانوۆتىڭ اشقان جاڭالىعى جايلى بەلگىلى بولدى. شۇباتتى زەرتتەۋگە ۇزاق جىلدار بويى ۋاقىتىن ارناعان توقانوۆ شۇباتتى وڭدەپ ودان قۇرعاق ۇن­تاق، تابلەتكا جانە تەز ەريتىن ءتۇيىر­شىك جاساۋعا قول جەتكىزدى. ول نەگە كەرەك دەسەڭىز، رەسەيلىك عالىمدار قاتەرلى ىسىكتى ەمدەۋگە قاجەت فەرمەنتتەردى انا ءسۇتىنىڭ اقۋىزىنان تاۋىپ، سودان لافروت دەگەن ءدارى جاساماقشى ەكەن. بىراق ءجۇز گرامم پرە­پارات جاساۋ ءۇشىن ەكى جارىم توننا انا ءسۇتى قاجەت بولادى ەكەن. ال وعان ەكى جا­رىم مىڭ دوللار كولەمىندە قارجى جۇمس­الاتىن كورىنەدى. ويلاپ كورىڭىزشى، قار­جى تابىلعاننىڭ وزىندە سونشا انا ءسۇتىن تابۋ وڭاي ەمەس قوي! ال م.توقانوۆ­تىڭ جاڭالىعى وسى تىعىرىقتان شىعا­را­تىن جاڭالىق. ول تۇيە ءسۇتىنىڭ انا ءسۇتى­مەن قۇرامداس ەكەنىن، ياعني تۇيە ءسۇ­تى­نىڭ اقۋىزىندا دا لاكتوفەررين فەر­مەنتى انا سۇتىمەن بىردەي مولشەردە ەكە­نىن كورسەتكەن. دەمەك، انا سۇتىنە قارا­عاندا الدەقايدا ارزان جانە كوپ ءمول­شەردە وندىرۋگە مۇمكىندىك بار تۇيە ءسۇتى وبىرعا قارسى ءدارى جاساۋعا مول پاي­داسىن تيگىزەدى. بۇدان باسقا شۇباتتىڭ وكپە اۋرۋىنا، ىشەك قۇرىلىستارى، باۋىر، دارۋمەن جەتىسپەۋشىلىك، قان ازدىق، قانت اۋرۋىنا دا ەمدىك شيپاسىن تيگىزەتىنى دە عالىمدار تاراپىنان ايتىلىپ ءجۇر.

ءوزىمىز ماڭىزىن تولىق ءتۇسىنىپ جە­تە قويماعان توقانوۆتىڭ جاڭا­لى­عى الەمدى قىزىقتىرىپ وتىر دەۋ­گە بولادى. ماسەلەن، قازاق عالىمىنىڭ اش­قان جاڭالىعى تۋرالى ەسىتكەن مۇحيت­تىڭ ورتاسىنداعى جاپوندار كۇنشىلىك جەر­دەن ۇشىپ كەلىپ، شىمكەنتتىك عا­لىم­عا قولقا سالعان كورىنەدى. سۇرايتىنى − توقا­نوۆتىڭ تۇيە سۇتىنەن العان قۇرعاق تۇيىرشىگىنىڭ پاتەنتىن ساتىپ الۋ. كەيىن موڭ­عوليا مەن ەۋروپا ەلدەرىنەن دە سون­داي ۇسىنىس تۇسكەن، قىتايلار جاعىنان توقانوۆ جاڭالىعىن وندىرىسكە ەنگىزۋگە ينۆەستيتسيا سالامىز دەگەندەر تابىلعان. بىراق ءوزىنىڭ جاڭالىعى وتانىنا قىزمەت ەتكەنىن، سونىڭ پايداسىن ءوز مەملەكەتى كور­گەنىن قالايتىن ءمۇساتىللا توقانوۆ باسقاعا مويىن بۇرا قويعان جوق.

جالپى، وتىز شاقتى پاتەنتتىڭ يە­سى (ونىڭ 8-ءى شۇباتقا بايلا­نىس­تى جاڭالىقتار) توقانوۆ قۇرعاق ۇنتاق پەن تابلەتكا، تەز ەريتىن تۇيىرشىك ءتۇ­رىندە شەتەلگە ەكسپورتتاۋعا بولاتىن­دىعىنىڭ عىلىمي نەگىزىن جاساپ، سونى تۇراقتى وندىرەتىن ءوندىرىس ورنىن جاساۋ ءۇشىن 400 ميلليون تەڭگەدەي اقشا كەرەك دەيدى. بىراق ازىرگە وعان كومەك قولىن سوزاتىن ۇكىمەت نە ىسكەر ميللياردەرلەر دە بولماي تۇر. قازىرشە كلاستەرلىك تەح­نو­لوگيامەن شۇباتتى ءۇش ايعا دەيىن تازا كۇيىندە ساقتاۋعا بولاتىنىن دالەلدەگەن عا­لىم، شۇباتتان قانت ديابەتى مەن ىشەك قۇرى­لىسىنا شيپاسى تيەتىن بيويوگۋرت، يم­مۋنيتەتتى كوتەرەتىن بالقايماقتى شا­عىن پارتيامەن جاساپ كورسەتتى. ونى ءىلىپ اكەتىپ، ارى قاراي دامىتاتىن كاسىپ­كەر شىقسا قانەكي. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سوزاق اۋدانىندا قىمىران ءوندىرىسى قولعا الىندى. دەمەك، ۇلتتىق سۋ­سىن­نىڭ بۇل ءتۇرىن ۇزاق ۋاقىتقا ساق­تاپ، تاسىمالداپ ساتۋدىڭ جولى تابىلدى.

دەگەنمەن عالىمنىڭ جاڭالىعىن تۇسىنگەندەر اۋىل شارۋاشىلىعى كو­پەرا­تيۆتەرىن قۇرىپ، تۇيە ءسۇتىن قا­بىل­­داپ، ونى ۇزاق ساقتاۋ ءۇشىن قايتا ءوڭ­دەپ جاتىر. سونىڭ ءبىرى – وڭتۇستىك ءوڭىر­دەگى سوزاق اۋدانى. ون مىڭنان اسا تۇيەسى بار بۇل ايماقتا جوعارىداعىداي ش­اعىن ءوندىرىس ورىندارى قۇرىلىپ، ۇزاق ساق­تالاتىن شۇباتتاردى جاساۋمەن اينا­لىسىپ جاتىر.

ەسەپكە جۇيرىكتەر شۇباتتان جاسا­لاتىن ۇنتاقتىڭ پايداسىن دا ەسەپ­تەپ قويىپتى. مىسالى، ءبىر توننا مۇنايدىڭ قۇنى 400-500 دوللاردىڭ ول جاق، بۇل جاعى دەسەك، شۇباتتان الىناتىن ۇنتاقتى ءبىر كەلىسى نارىقتا 200-دەن 500 ەۋروعا دەيىن بارادى ەكەن. دەمەك، قاي­سىسىنىڭ قانداي پايدا اكەلەتىنى جانە قايسىسىن وندىرۋگە قانشا شىعىن كەتە­تىنى كادىمگىدەي-اق كورىنىپ تۇر... شۇبات وزىمىزدەن تابىلىپ، ودان شىعاتىن قىم­بات ۇنتاق وزىمىزدە وندىرىلۋگە ءمۇم­كىن­دىك بولسا، ونى قولداماۋ، كورىنىپ تۇرعان پاي­داعا قىزىقپاۋ − ايتۋعا دا ۇيات شى­عار-اۋ...

اقىرى، ءوزىمىز ويلانىپ جۇرگەندە قىتايدىڭ كاسىپكەر ازاماتى تۇركىستان قالاسىندا قىمىز بەن شۇبات ءون­دەيتىن زاۋىت سالۋعا 7,5 ميللياردتاي قارجى سالىپ، جىلىنا 100 توننا تۇيە مەن جىلقى ءسۇتىن قايتا وڭدەپ، ۇنتاعىن شى­عارۋعا كىرىسىپ كەتتى. قازىر قىتايعا كەتىپ جاتقان ۇنتاقتار كۇندەردىڭ كۇنىن­دە ول جاقتان دايىن ءونىم رەتىندە ءوزىمىز­گە ساتىلىپ جاتسا تاڭعالمايمىز. ۇزىن­قۇ­لاق­تىڭ ايتۋىنشا، شۇبات، قىمىز ۇنتاق­تارى قىتايدان ەلىمىزگە تاسىمال­دا­نىپ، جاساندى قىمىز ەل نارىعىن جاۋ­لاپ تا جاتقان كورىنەدى...

نەسىن ايتامىز، كەزىندە ەلىمىزدە وكپەسى اۋىرعانداردى ەمدەيتىن جيىر­ماعا جۋىق شيپاجاي بولعان كورى­نەدى، بىراق ەل ۇكىمەتىنەن قولداۋ بول­ما­عاسىن جابىلىپ قالعان. ال سولتۇستىكتەگى رە­سەيدە قىمىز وندىرەتىن 80-نەن اسا اگرو­فيرمالار مەن قىمىزبەن ەمدەيتىن 50-گە جۋىق شيپاجاي بار ەكەن. بۇل − ءبىزدىڭ ۇلتتىق سۋسىنىمىزدىڭ پايداسىن ءوز­گەلەر كورىپ وتىر دەگەن ءسوز.

ەلىمىزدە ۇلتتىق سۋسىن ءوندىرۋدىڭ جايى قالاي؟

ارينە، ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋا­شى­لى­عى قۇلدىراپ كەتسە دە، از-كەم مال ۇستاعان حالىق پەن كەيبىر مالى كوپ اگروفيرمالار قىمىز بەن شۇبات ءوندىرۋ­دى توقتاتقان جوق. جىل سايىن ۇلتتىق سۋسىنعا دەگەن حالىقتىڭ سۇرانىسى دا ارتىپ كەلەدى، سوعان وراي ۇلتتىق سۋسىن ءوندىرۋدىڭ دە مولشەرى ارتىپ بارادى.

بيىلعى جىلدىڭ رەسمي ستا­تيس­تي­كاسىنا كوز سالساق، جارتى جىل ىشىندە قازاقستاندا 423 توننا بيە ءسۇتى ءون­دىرىلىپتى. بۇل ماسەلەدە ەلىمىز ايماق­تارى­نىڭ ۇلەسىن قارار بولساق، الماتى وب­­لىسى – 160 توننا، پاۆلودار وبلىسى – 79 توننا، اقتوبە وبلىسى – 56 توننا قى­­مىز وندىرگەن. بيىلعى قىمىز ءوندىرۋ كو­­لەمى 2018 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتى­جىل­دى­عىمەن سالىستىرعاندا 15 پايىز ار­تىق بولسا، 2019 جىلدىڭ العاشقى ال­عاش­­­قى التى ايىنداعى ناتيجەدەن 17 پايىز كەم بولعان.

ەلىمىزدە قىمىز ءوندىرۋدىڭ كور­سەت­كىشى 2018 جىلى 1 081 توننا، 2019 جىلى 1 103 توننا بولدى.

جىل باسىنان ورتاسىنا دەيىن مىڭ تونناعا جۋىق شۇبات ءون­دى­رىل­سە، ونىڭ جارتىسىنان ارتىعى ال­ما­­تى وبلىسىنا تيەسىلى. ەلىمىز بويىن­شا 2018 جىلى 2 196 توننا، 2019 جىلى 3 177 توننا شۇبات ءوندىرىلىپ، بۇل بويىنشا ءوسىم 45 پايىزعا جۋىقتادى.

بيىلعى جارتىجىلدىقتا قىمىز ءوندىرىسىنىڭ كولەمى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ءبىر جىل ىشىندە 34,1 پايىزعا (685 توننا), شۇبات ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 72 پايىزعا (1,7 مىڭ توننا) ءوس­كەن. بۇل، ارينە، كوڭىل قۋانتادى. بىراق سۇرا­نىس ارتسا، سونىڭ باعاسىن كوتەرە سالاتىن نارىقتىڭ ارەكەتى حالىقتىڭ قالتاسىن قاعىپ، دەنساۋلىققا تيگىزەر شيپاسى كوپ ۇلتتىق سۋسىنداردىڭ ءوندى­رى­سىن دە، حالىققا جەتۋىن دە تەجەيتىنى انىق.

جاسىراتىن نەسى بار، بازاردا سا­تىلاتىن ۇلتتىق سۋسىندار­دىڭ قادىرى قاشىپ بارادى. اسىرەسە، قىمىزعا سۋ قوسىپ ساتۋ دەگەن تىيىلار ەمەس. بازار­دان ساتىپ العان قىمىزىڭنىڭ قىمىز ءدامى بار دەمەسەڭ، ءدامى سۋ تاتىپ تۇرادى. ىدىسقا قۇيىلعان قىمىزدى 3-4 مينۋت قوزعاماي تۇندىرىپ كورسەڭ، قىمىزى ىدىستىڭ تۇبىنە شوگەدى دە، جوعارىداعى جارتىسى كوگەرىپ، قارا سۋ بولىپ شىعا كەلەدى. دەمەك، ۇلتتىق سۋسىنىمىزدىڭ قادى­رىن قاشىرىپ جۇرگەندەر الىپتسا­تار­لار بولىپ تۇر. بازارلاردىعى زاتتىڭ ساپاسىن تەكسەرەتىندەردىڭ جۇمىس ىستە­مەۋى وسىعان جەتكىزگەن.

اۋىلدىق جەرلەردە جىلقى ۇستاپ، بيە ساۋاتىنداردىڭ دا جاعدايى ءماز ەمەس. سەبەبى جىلقىسى جايىلاتىن جايى­لىم جوق. جەردىڭ كوبىن پاي­دالان­بايتىن بىرەۋلەر يەلەپ الىپ، حالىقتىڭ مالىن جايعىزبايتىن جاعدايعا جەتكەن. مۇنداي جاعدايدا مال شارۋاشىلىعى قا­لاي داميدى، ۇلتتىق سۋسىندار قالاي ءون­دىرىلەدى؟ بىرەن-ساران اگروفيرمالار بولماسا، قاراپايىم حالىققا ەلىمىزدەگى ەت-ءسۇت وندىرىسىنە ۇلەس قوسۋعا مۇمكىندىك بەرىل­مەگەن. ءتىپتى، قاراپايىم اۋىل تۇر­عىن­دارى وزدەرىنىڭ مالىنىڭ ەتى مەن ءسۇتىن وزدەرى بازارعا ساتۋعا جاعدايى جوق. ال كوتەرمە باعامەن ساتىپ الاتىندار اۋىلدىقتاردان ارزانعا الىپ، قالاعا اكە­لىپ قىمباتقا ساتادى. انا جاقتا شارۋالاردى قاناسا، مۇندا كەلىپ قالا­لىق­تاردىڭ قالتاسىن قاعادى. دەمەك، حالىققا مال باعاتىن جەر بەرىپ، مالىن كوبەيتۋگە جاعداي جاسالماسا، جۋىق ارادا ۇلتىق سۋسىن ءوندىرۋدىڭ پروبلەماسى شە­شىلە قويماس...

ىندەتتە حالىققا شۇبات شيپا، قىمىز ءدارۋ مە؟

الەمدىك ىندەت حالىقتىڭ اقىلى مەن ءتوزىمىن سىنادى. سونداي-اق ءبىلىمى مەن ءتارتىبىن دە سىنعا سالدى. با­سىندا كوروناۆيرۋس دەگەندە ۇرەيى ۇشا­تىن جۇرت، كەيىن وعان سەرگەك قاراماي ساق­تىقتى ۇمىتىپ كەتكەندەي بولدى. سو­سىن ادامداردان اۋرۋ تابىلىپ، اۋرۋ­حاناعا تۇسە باستاعاندا دا سەنە قويمادى. «اۋرۋ بار» دەگەندەرگە «تانىس-ءبىلىسىڭنىڭ ىشىندە اۋىرعان ادام بار ما، جوق بولسا نەسىنە ايتىپ تۇرسىڭ؟» دەپ ءتىپتى سەنبە­گەنى بەلگىلى. الايدا كەيىن اۋىرعان جۇرت­تىڭ قاراسى كوبەيگەندە ادامدار توسىن كەلگەن پالەدەن قالاي امان قالامىز دەپ الاسۇردى. سوندا ەڭ اۋەلى ولاردىڭ قۇلا­عىنا كىرگەن ءسوز «يممۋنيتەتى كۇشتى­لەرگە اۋرۋدان قاۋىپ جوق» دەگەن ءسوز ەدى. سوسىن حالىق يممۋنيتەت كوتەرۋدىڭ جولىندا جۇگىردى. سو كەزدە «ەت جەپ، سورپا ءىشىپ، قى­مىز بەن شۇبات ءىشۋ − يممۋنيتەت كوتەرە­دى» دەگەن تاعى ءبىر جۇبانىش پايدا بولدى دا، ەلدىڭ ەندىگى ىقىلاسى قىمىز بەن شۇ­باتقا اۋدى.

ارينە، تازا ەت جەپ، قىمىز-شۇبات ىشكەننىڭ باقۋات بولاتىنى بەلگىلى. ويتكەنى دارۋمەندەرگە باي بۇل ۇلتتىق سۋسىندار اعزاعا قاجەت مينەرال­داردى جەتكىزىپ، ىشكى قۇرىلىسقا، باۋىر-بۇيرەككە، اسقازانعا زور كۇش بەرىپ، كىسى­نىڭ ساۋلىعىن نىعايتاتىنى بەلگىلى. الاي­دا كوروناۆيرۋس سەكىلدى قاتەرلى ۆي­رۋس­تىڭ جۇقپاۋىنا كەپىل بولا الماي­دى. دەگەنمەن ۇنەمى قىمىز، شۇبات ىشكەندەر­دىڭ اۋرۋعا توتەپ بەرۋى ابدەن مۇمكىن.

مۇنى دارىگەرلەر دە مويىندايدى، بىراق ءبارى دە ۇلتتىق سۋسىندار كو­روناۆيرۋسپەن اۋىرماۋعا كەپىل بولا المايتىنىن ەسكەرتەدى. ماسەلەن، سەمەي ءوڭى­رىنىڭ جوعارى دارەجەلى دارىگەرى، تە­راپەۆت-پۋلمونولوگ، مەديتسينا عى­لىمدارىنىڭ كانديداتى، جانار ۋرا­زالينا tengrinews.kz سايتىنىڭ ءتىل­شى­سىنە بەرگەن سۇحباتىندا بۇل جايىندا بىلاي دەپتى: «ۇلتتىق تاعامداردى قول­دانۋعا تولەرانتتى تۇردە قاراعان دۇرىس. سەبەبى قۇرت، قىمىز، شۇبات، ايران سەكىلدى تا­عامداردىڭ پايدالى ەكەنىن دالەل­دەيتىن بىرنەشە فاكت بار. مىسالى قى­مىز­دا پايدالى فەرمەنتتەر بار، جىلقى سۇتىندە س، ۆ1, ۆ2, ۆ12 دارۋمەندەرى جانە فو­لي قىشقىلى بار. ال جىلقى ەتىندە تابيعي يممۋنوگلوبۋليندەر بار. سونداي-اق جىلقى ەتىندە ادامنىڭ يممۋن جۇيە­سىنىڭ دامۋىنا جاقسى اسەر ەتەتىن مي­نەرالدار مەن ۆيتاميندەر (ماگني، فوس­فور، مارگانەتس، كالي، كالتسي، ۆ1, ۆ2, ۆ6 ۆيتاميندەرى جانە باسقالار) بار. نەگىزى كوروناۆيرۋستا ۆيرۋستىق ەتي­مو­لوگيا فاكتىسى بار ەكەنىن ەسكەرسەك، ونىڭ نەگىزگى زيانى − ول يممۋنيتەتتى تومەن­دەتەدى. سوندىقتان قىمىز، شۇبات سەكىلدى ونىمدەردى كوروناۆيرۋس جۇقتىرعان كەزدە دە قولدانساق بولادى. بىراق بۇل كورونا­ۆيرۋس­تان تولىق ەمدەلىپ كەتەسىز دەگەن ءسوز ەمەس. ونىڭ جالعىز ءوزىن ەمدەۋدە قولدانا المايمىز. ونى تەك يممۋن جۇيەسى جاقسى بول­سىن دەسەڭ، وسى ۇلتتىق تاعامداردى جەۋدىڭ پايداسى بار».

جايىلىمدىق جەردىڭ ازدىعى – مال شارۋاشىلىعىنا قولبايلاۋ

نارىق زامانىنىڭ باستى قا­عي­داسى − پايدا تابۋ دەسەك، قازىرگى ادامدار تەك سونى ءبىلىپ العان. قارا جەردى يەلەپ الىپ، سونى نە ءوزى پايدالانباي، نە وزگەگە بەرمەي بوس تاستاپ قويۋ − ادام­گەرشىلىك قاعيداسىنا دا، زاڭدىق نورماعا دا جاتپايتىن تۇسىنىكسىز بىردەڭە، بىراق ءبىزدىڭ ەلدە ول ۇيرەنشىكتى جاعداي بولىپ تۇر. كەيىنگى دەرەكتەردە ەل كولەمىندەگى اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جالپى جەر كولەمى – 220 ملن گەكتار. سونىڭ 187 ملن گەكتارى مال جايىلىم­دارى دەپ كورسەتىلگەن. بىراق سول مال جايى­لىمدارىنىڭ قانشاسىن جەكە ادامدار يەلەپ، پايدالانىلماي جاتقانى ۇكىمەتكە عانا ايان بولماسا، بىلايعى جۇرت بىلە بەرمەيدى. ەڭ جامانى سول، بىرەۋ­لەردە مال بار، بىراق جايىلىم جوق. ەندى بىرەۋلەر جۇزدەگەن گەكتار جەردى يەلەپ العان، بىراق نە ەگىن ەكپەيدى، نە مال باقپايدى. پارادوكس! تەلەارنادا اۋىل ماڭىنداعى بۇرىن جايىلىم بولىپ كەلگەن جەردى الدەكىمدەر يەلەپ الىپ، جەرگىلىكتى حالىق مالىمىزدى جاياتىن جەر تاپپاي قالدىق دەپ شۋلاپ جاتادى. بىراق ماسەلەنىڭ قالاي شەشىلگەنىن سول كۇيى بىلمەي كەتەمىز.

ۇلتتىق سۋسىنداردى مول ءوندىرۋ مەملەكەتتىڭ ازىق-تۇلىك جانە دەن­ساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنداعى سترا­تەگيالىق ماڭىزى بار قۇبىلىسقا اينا­لىپ كەلە جاتقانىنا كۇن سايىن كوزىمىز جەتىپ كەلە جاتىر. ال ونى قازاقستاندا مال شارۋاشىلىعىن دامىتپاي ىسكە اسىرا المايمىز. دەمەك، اۋىلدىق جەر­لەردەگى جايىلىمدىق جەرلەردى جەكە مەن­شىككە بەرۋدى توقتاتۋ كەرەك. جەر­گىلىكتى حالىق قوراسىندا مال ساقتاپ، ونىڭ سانىن كوبەيتۋ ءۇشىن مەملەكەت تارا­پىنان قارجىلاي جاردەم بەرىلۋى قا­جەت. اسىرەسە، تۇيە مەن جىلقىنىڭ سانىن كوبەيتۋ باستى ماقسات بولعانى دۇرىس. شوشقا ءوسىرۋدى سۋبسيديالاۋعا ميل­ليونداعان قارجى بولگەن مەملەكەت ودان گورى ەكى جاقتى پايدالى تۇيە مەن جىلقى وسىرۋگە قولداۋ بىلدىرسە، پايداسى شاش-ەتەكتەن بولاتىنىن جوعارىدا ناقتى مىسالدارمەن كورسەتىپ وتتىك دەپ ويلايمىن.

وتكەن جىلى ەلىمىزدەگى ءىرى قارا­نىڭ سانى 8,7 ميلليونعا جا­قىن­داسا، قوي-ەشكىنىڭ سانى 25 ميل­ليونعا جەتىپ قالعان ەكەن. كەزىندە قا­زاقستاندا مال باسى بۇدان الدەقايدا كوپ بو­لعان. قازىر ەتتى بىلاي قويعاندا، قى­مىز بەن شۇباتتى شەتەلگە ساتىپ جاتقان كەزەڭدە مال باسىن كوبەيتۋ اسا ماڭىزدى شارۋا. ويتكەنى ىشكى قاجەتتىلىكتى تولىق وتەي الماي جاتىرمىز، ونىڭ ۇستىنە ەكسپورتقا شىعارۋىمىز كەرەك.

قىسقاسى، حالىقتىڭ ساۋلىعىن ويلاساق، قىمىز بەن شۇباتتى مول ءوندىرىپ، ىشكى سۇرانىستى تولىق قا­نا­عاتتاندىرۋعا ۇمتىلۋ كەرەك. ال وعان نە قاجەتى بەلگىلى.

سوڭعى جاڭالىقتار