16 شىلدە, 11:04 1431 0 رۋحانيات احمەت ومىرزاق

جاقىپبەك التاەۆ: قازاقستاننىڭ اتىن شىعاراتىن ءبىر جوبا − ءال-ءفارابيدى ۇلىقتاۋ

بيىل ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ دۇنيەگە كەل­گەنىنە 1150 جىل. يۋنەسكو كولەمىندە مە­رەكەلەنىپ جاتقان فارا­بيدىڭ بۇل مە­رەي­تويى تۇسىندا ۇلى جەرلەسىمىز تۋرالى از اي­تىلىپ جاتقان جوق. دە­سەك تە، ءبىزدىڭ ءالى ول تۋرالى بىلگە­نىمىزدەن بىلمەيتىنىمىز كوپ سە­كىل­دى. سوندىقتان ەلىمىزدەگى بەلگىلى فارا­بي­تانۋشى عالىم، فيلو­سو­فيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور جاقىپبەك التاەۆپەن ءاڭ­گىمەلەسىپ، كوكەيدە جۇرگەن كوپ ساۋالدىڭ ءبىرازىنا جاۋاپ ىزدەگەن ەدىك.

− ەسىمى كۇللى الەمگە بەلگىلى، ءبۇ­گىنگى قازاق جەرىندە دۇنيەگە كەلگەن ءال-ءفارابيدى ءوزىمىز ءالى تولىق تا­نىپ-بىلە قويماعان سياقتىمىز. سوندىقتان العاشقى سۇراقتى «ۇلى عالىمنىڭ شىعارماشىلىق عۇ­مى­رى قالاي قالىپتاستى، ەسىمى ءبىر­نە­شە عاسىردان سوڭ تۋعان جەرىمەن ال­عاش قالاي قاۋىشتى جانە قا­زاق­ستانداعى فارابيتانۋدىڭ تاريحى قالاي باستالدى؟» دەپ قويعىمىز كەلىپ وتىر...

– ۇلى دالاعا كىندىك قانى تامعان تالاي مىق­تى عالىمدار بولدى. بىراق سولاردىڭ ارا­سىندا تۋعان ەلىنىڭ اتىن الەمگە تا­نىت­قان – دۇنيەجۇزىندە «الەمنىڭ ەكىنشى ۇستا­زى» دەپ مويىندالعان ءابۋ-ناسىر ءال-فارابي ەكەنى داۋسىز. تولىق اتى-جونىمەن اتاساق، وسىدان ون ءبىر عاسىر ارىدە بىرنەشە عىلىم سالا­لارى بويىنشا ۇلكەن ەڭبەكتەر قال­دىر­عان ءابۋ ناسىر مۇحامماد يبن مۇحامماد تارحان يبن ۋزلاع ءال-فارابي ات-تۋركي 870 جىلى بۇگىنگى قازاقستاننىڭ تۇركىستان وبلىسى، وتىرار قالاسىندا (ەرتەدە فاراب اتالعان) اسكەرباسىنىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. تاريحي دەرەكتەرگە جۇگىنسەك، اتاقتى اراب عالىمى، گەوگرافى يبن-حاۋكالدىڭ «كيتاب ماساليك ءۋا ماماليك» جانە يبن-حال­ليكاننىڭ «ۋفيات ءال-ايان في ءال-زامان» اتتى ەڭبەگىندە ءابۋ ناسىر ءال-فارابي تۋرا­لى دەرەكتەر كەلتىرىلگەن. وندا عالىم­نىڭ تۇركى ءناسىلدى ەكەنى جانە اتالارىنىڭ ات­تارى تارحان، ۇزلاق، ياعني  تۇركىشە ەكەنى كور­سەتىلگەن.

تاقىر جەردەن ەشتەڭەنىڭ شىقپايتىنى بەل­گىلى عوي، ءابۋ ناسىر تۋعان فاراب قالاسى زامانىندا ۇلكەن وركەنيەت بولعان، انى­عىراق ايتساق، عالىم دۇنيەگە كەلمەستەن ءبىر جارىم عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن فاراب شاھارى بۇرىن تۇركىلەردىڭ ۇلكەن مادەني ور­تالىعى رەتىندە تانىلعان. ول «ۇلى جىبەك جو­لى» بويىندا ورنالاسقان قالادا زا­ما­نىندا كىتاپ قورى جاعىنان الەكساندريا كىتاپحاناسىن عانا الدىنا سالاتىن ۇلكەن كى­تاپحانا بولعان (كەيىن بۇل قالا 1219 جى­لى شىڭعىسحان اسكەرى تاراپىنان تال­قان­دالعاندا كىتاپحانا ورتەلدى دەلىنەدى، بىراق ول كىتاپتاردى قالا باسشىسى قايىرحان قالا­دان باسقا جەرگە اپارىپ قۇپيا تۇردە تىق­قان دەگەن دە دەرەك بار). مىنە، اسكەر­باسى­نىڭ بالاسى رەتىندە وسى كىتاپحانادان ەركىن كىرىپ، ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداعان ءابۋ ناسىر شامامەن 40 جاسقا تولعان كەزىندە ءبىلىمىن ودان ءارى تەرەڭدەتۋ ءۇشىن كەرۋەنگە ىلەسىپ، سول كەزدە عىلىم-ءبىلىمنىڭ ورتالىعى سانالاتىن باعدات قالاسىنا بارادى. مىنە، وسىلايشا ونىڭ الەمدىك عىلىمدا ۇلكەن ءىز قالدىرعان شىعارماشىلىق عۇمىرى باس­تالادى.

جالپى ءال-ءفارابيدىڭ ءبىلىم يگەرۋ، عالىم بولۋ جولى تۋرالى ايتساق، ول وتىرار، شاش، سامارقان، بۇحارا، حارران، مىسىر، الەپپو، باع­دات دەگەن تىزبەكتى كورسەتەدى. دەگەنمەن ونىڭ عىلىمدى تەرەڭ يگەرىپ، ۇلكەن ىزدە­نىستەر جاساۋى، الەمگە ايگىلى ەڭبەكتەر جازۋى باعدات قالاسىمەن تىعىز بايلانىستى.

ءال-ءفارابيدىڭ باعدات شارىنە بارۋى كەز­دەي­سوق ەمەس، بىرىنشىدەن، ول كەزدە عىلىم ءتىلى – اراب ءتىلى، ەكىنشىدەن  عىلىم مەن ونەر­دى قولداپ، دارىندى ادامداردىڭ ءوسىپ-جە­تىلۋى­نە بار جاعدايدى جاساعان باعداتتا «بايت ءال-حاكما» دەپ عالىمدار ءۇيى بولعان، سول سياقتى الەمدەگى ەڭ باي كىتاپحا­نالار­دىڭ ءبىرى دە وسى قالادا ەدى.

باسىندا ءوزىن اقىن، مۋزىكا مامانى رە­تىن­دە تانىتقان ءابۋ ناسىر ءال-فارابي كەيىن ەجەلگى گرەك عالىمدارىنىڭ قولجاز­با­لارى­مەن تانىسىپ، سونىڭ اسەرىمەن عىلىمي زەرت­تەۋلەر جازۋعا كوشتى. ونىڭ ىزدەنىستەرى كۇر­دەلى ءارى تەرەڭ بولدى جانە ەجەلگى گرەك عى­لىمى مەن اراب عىلىمىنىڭ جەتىستىگىن جوعارى دارەجەدە يگەرىپ، سول ارقىلى عى­لىمعا ءوزىنىڭ جولىن سالدى. كوشپەلىلەر مەن وتىرىقشىلار وركەنيەتىن ساباقتاستىرىپ، شىعىس پەن گرەك-ريم مادەنيەتىنىڭ جە­تىس­تىكتەرىن ءبىر ارناعا توعىستىرىپ، ءوز ءداۋى­رى­نىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي كوزقاراستارىن، ءتىل ءما­دەنيەتىن يگەردى.  فيلوسوفيا، لوگيكا، ەتيكا، ەستەتيكا، ساياسات، سوتسيولوگيا، لين­گۆيس­تيكا، پوەزيا، شەشەندىك، مۋزىكا جانە استرونوميا، استرولوگيا، فيزيكا، حيميا، گەوگ­رافيا، كوسمولوگيا، ماتەماتيكا، مە­ديتسينا عىلىمدارىنداعى عىلىمي جەتىس­تىك­تەردى تەرەڭ يگەردى جانە عىلىم سالالا­رىن­دا وتە قۇندى عىلىمي جاڭالىقتار اشتى.

زامانىندا ءوز قاتارلاستارىنىڭ ءبارى­نەن وزىق بولعان جانە سولاي مويىندالعان ءابۋ ناسىر ءال-فارابي 950 جىلى 80 جاسىندا سي­ريانىڭ داماسك قالاسىندا قايتىس بو­لىپ، سۇيەگى سول قالاداعى پاتشالار جەر­لە­نە­تىن باب اس-ساعير زيراتىنا قويىلعان. (1968 جىلى داماسكىگە بارىپ، ۇلى عالىم­نىڭ قابىرىن تاۋىپ، وعان قۇلپىتاس ورناتۋعا مۇرىندىق بولعان اقجان ماشاني).

ءال-ءفارابيدى قازاقستاندا عىلىمي ور­تا­عا ەڭ العاش تانىستىرعان ەرنەست (ارنوشت) ياروميروۆيچ  كولمان (1892-1979) دەگەن ما­­­تەماتيك، فيلوسوف عالىم. قازىرگى چە­حيا­نىڭ استاناسى پراعا قالاسىندا ەۆرەي وتبا­سىندا دۇنيەگە كەلگەن ول اتاقتى فيزيك-عا­لىم البەرت ەينشتەيننىڭ لەكتسيالارىن تىڭداپ، ونىڭ شاكىرتى بولعان. ءبىرىنشى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىستا ورىستاردىڭ قولىنا تۇت­قىنعا ءتۇسىپ، كەيىن قازان توڭكەرىسى كە­زىن­دە بولششەۆيكتەردىڭ كومەگىمەن تۇرمەدەن بوسا­تىلعان. كسرو-دا پارتيا قىزمەتتەرىندە بولعان ول 1941 جىلى سوعىس كەزىندە ءماس­كەۋ­دەن الدىمەن باشقۇرتستانعا كەيىن ال­ما­تىعا ەۆاكۋاتسيالانعان. وسى كولمان 1943 جىلى كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ قازاق فيليالىندا وتكەن ءبىر كونفەرەنتسيادا ورتالىق ازيا عۇلامالارىنىڭ ەۋروپا عىلىمىنا جاساعان ىقپال-اسەرى، ۇلگىسى جايىندا بايانداما جاسايدى. مىنە، سول بايانداماسىندا ول ءابۋ ناسىر ءال-فارابي تۋرالى دەرەكتەر كەلتىرەدى. شىنىن ايتۋ كەرەك، ول كەزدە فارابي تۋرالى قازاقستاندا مۇلدەم ايتىلمايتىن، سەبەبى ول تۋرالى ەشكىمنىڭ حابارى جوق ەدى. مىنە، وسىدان كەيىن تاريحتا وتىراردىڭ ەجەلگى اتى فا­راب ەكەنىن بىلەتىن قازاقتار ءال-فارابي دە­گەن اتقا ەلەڭدەي باستايدى. بارىنەن بۇرىن كولماننىڭ بايانداماسىنا اتى اتالعان عالىم تۋرالى دەرەكتەر ىزدەپ، زەرتتەي باستاعان گەولوگ عالىم، تاۋ-كەن ينجەنەرى، كەيىن گەولوگيا-مينەرالوگيا عىلىمدارى­نىڭ دوكتورى، پروفەسسور، ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت مۇشەسى بولعان اقجان ماشاني ءال-ءفارابيدى زەرت­تەۋگە ءومىرىنىڭ قىرىق جىلىن ارنادى، ۇلى عالىمنىڭ شىعارمالارىن تاۋىپ اۋدارتىپ، جاريالادى. سونىڭ ارقاسىندا ءال-فارابي تۋعان توپىراعىمەن قاۋىشتى. سول سياقتى، ماتەماتيك، پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى اۋدانبەك كوبەسوۆ، ءال-فارابي مۇرا­سىنىڭ ناسيحاتشىسى بولدى.

كەيىن 1968 جىلى قازكسر عا فيلوسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتىندا «ءال-فارابي مۇ­رالارىن زەرتتەيتىن شىعارماشىلىق توپ» قۇرىلىپ، ونىڭ جۇمىسىن ۇعا كوررەس­پون­دەنت-مۇشەسى، فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور اعىن قاسىمجانوۆ ۇيلەستىردى.

1991 جىلى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتە­تى­نە ءال-ءفارابيدىڭ اتى بەرىلدى. سول تۇستا قازۇۋ-دە دەكان بولىپ ىستەيتىن اعىن قا­سىم­جانوۆ 1993 جىلى فارابيتانۋ ورتا­لىعىن قۇرىپ، ونى 2000 جىلعا دەيىن باس­قاردى. ال 2000-2008 جىلدارى فارابيتانۋ ورتالىعىنا ا.قاسىمجانوۆتىڭ قىزى، في­لو­سوفيا عىلىمدارىنىڭ  دوكتورى، پرو­فەس­سور انەل قاسىمجانوۆا جەتەكشىلىك ەتتى. ودان كەيىنگى ون ەكى جىلدا ورتالىقتى ءوزىم باسقاردىم، بيىل ونى شاكىرتىم، فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، دوتسەنت بەكجان مەيىرباەۆقا تاپسىردىم.

– جاسىراتىن نەسى بار، ءال-فا­را­بيدىڭ تۋعان جەرى مەن ۇلتىنا قا­تىستى ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلدى. ءبىر عالىمدار ونى اۋعانستاننىڭ ءتۇر­كىمەنستانمەن شەكتەسەتىن سول­تۇستىك باتىسىنداعى فارياب ولكەسىندە ءدۇ­نيەگە كەلۋى مۇمكىن دەسە، تاعى بىرەۋلەر تاراپىنان پارسى ءتىلدى حا­لىقتىڭ وكىلى دەگەن دە بولجام­دار ايتىلادى. ال ءبىز وتىرار پەر­زەن­تىن ءوز وتانداسىمىز دەپ ساناي­مىز. وسى پىكىرلەردىڭ قايسىسى ءدا­لەل­دى؟

– سۇراعىڭنىڭ قويىلۋى دۇرىس. كەزىندە بۇل جونىندە تالاس-تارتىستار بولعان. اتاعى الەمگە جايىلعان بۇكىل شىعىس عالىمدارى اريستوتەلدەن كەيىنگى ەكىنشى ۇستازىمىز دەپ تانىعان ءال-فارابي قازاق جەرىندەگى وتىرار (فاراب) قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. ول ناقتى دالەلدەنگەن، مويىندالعان شىن­دىق. ءابۋ ناسىردىڭ تۇركى تايپاسىنىڭ ءداۋ­لەتتى وتباسىنان شىققانى ءمالىم. وعان عا­لىمنىڭ اتى-جونىندەگى تارحان دەگەن ءسوز دە دالەل بولا الادى.

ۇلى عالىم ءومىر سۇرگەن كەزەڭدە قازاق حال­قى ۇلت رەتىندە قالىپتاسپاعان ەدى، بىراق سول وتىراردا ءومىر سۇرگەن تايپالاردىڭ كەيىن قازاق حالقىنىڭ قۇرامىنا قوسىلىپ كەت­كەنى انىق.

ارينە، فارابيگە تالاسۋ جوق ەمەس، پار­سىلار پارسى دەگىسى كەلەدى، اۋعاندار دا وزىنە تار­تادى، بىزبەن ءتۇبى ءبىر وزبەكتەر مەن ءتۇر­كىمەندەر دە ءوز ۇلتىنا جاتقىزعىسى كە­لەدى. مىسالى، مىنا وزبەكستاندا مۋزاففار حايرۋللاەۆ دەگەن اكادەميك بار. ءفارابيدى زەرت­تەپ، ورىس تىلىندە 1975 جىلى «فارابي. ەپوحا ي ۋچەنيە»، 1982 جىلى «ابۋ ناسر ال-فا­رابي» دەگەن كىتاپتارىن شىعارعان. تاش­كەنتتەگى وزبەك ەلىنىڭ ورتالىق كىتاپ­حا­نا­سىن­دا ءال-فارابي ەڭبەكتەرىنىڭ قولجاز­با­لارى بار. سوندىقتان ولار ءفارابيدى تۇركى دەگەنن­ەن گورى ۇلتى وزبەك دەۋگە بەيىم تۇرا­دى. ال پارسىلار ءالى كۇنگە «پارسىنىڭ تۇل­عا­سى» دەۋىن قويماي كەلەدى. بۇنىڭ ءبارى ءتۇ­سىنىكتى جاعداي عوي، ونداي الەمدىك دارە­جە­دەگى تۇلعاعا تالاساتىندار از بولمايدى.

بەلگىلى نارسە − ءال-فارابي ءوزىنىڭ ءومىر­بايانىن جازىپ قالدىرماعان. دەگەنمەن ورتا عاسىرلاردا «شىعىستىڭ پلۋتارحى» اتانعان يبن حالليكان (1211− 1282) اتتى ارابتىڭ تاريحشى قالامگەرى ءفارابيدىڭ ءومىربايانى جونىندە جازعان. تاريحشى ونى «مۇسىلمان الەمىنەن شىققان ۇلى عالىم، ەشكىم ونىڭ ءبىلىم دارەجەسىنە جەتپەدى» دەپ كوككە كوتەرە ماقتاپ وتىرىپ، ونىڭ ءتۇر­كىلەر مەكەن ەتكەن وتىرار ماڭىندا دۇنيەگە كەلگەنىن ايتادى. سول سياقتى، 1946-1956 جىلدارى تاجىكستاندى باسقارعان، كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، 1956 جىلدان ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن كسرو عىلىم اكادەمياسى شىعىستانۋ ينستي­تۋتىنىڭ ديرەكتورى بولىپ ىستەگەن بوبود­جان گافۋروۆ تا ءال-ءفارابيدىڭ تۋعان جەرى قا­زاقستان دەپ سانايتىنىن ايتقان-دى. سونىمەن بىرگە كوپتەگەن تۇركى، شىعىستىق عالىمدار وسىنداي ويدى ايتىپ، ءال-فارا­بيدىڭ ءبىزدىڭ جەرلەسىمىز ەكەنىنە شاك كەل­تىرمەيدى. سوندىقتان ءبىزدىڭ ءال-فارابي ماسەلەسىندە سولقىلداقتىققا سالىنۋى­مىز­عا نەگىز جوق!

وسى ارادا ايتا كەتەتىن ءبىر جايت، بەلگىلى ارابتانۋشى عالىم، اكادەميك ءابساتتار دەر­بىسالىنىڭ زەرتتەۋىنشە، ءابۋ ناسىر ءال-فارا­بيدەن باسقا وتىراردان ءال-فارابي، ءال-وتىراري تەكتى 33 عالىم شىققان ەكەن. مۇنىڭ ءبارى ەرتەدە قازاق جەرىندەگى وتىرار (فاراب) شاھارىندا عىلىم-بىلىممەن اينا­لىسۋعا مول مۇمكىندىكتىڭ بولعانىن، وركە­نيەتتىڭ دامىعانىن تانىتادى.

– ءال-فارابي شىعارمالارىن قا­زاق تىلىنە اۋدارا باستاعا­نى­مىزعا جارتى عاسىردان ەندى اسىپ جاتىر. ال ونىڭ ىرگەلى ەڭبەكتەرى الەمگە قا­لاي تارالىپ، قالاي تانىلدى؟

– ءال-ءفارابيدىڭ قانداي ءىرى عۇلاما عا­لىم بولعانىن ونىڭ تۇستاستارى دا جانە ودان كەيىن شىققان شىعىستىق عالىمدار دا مويىنداپ، جوعارى باعا بەرگەن عوي. ونىڭ في­لوسوفيا، لوگيكا، مۋزىكا تەورياسى، استرولوگيا، مەديتسينا، ماتەماتيكا سياقتى كوپتەگەن عىلىم سالالارىندا قالدىرعان مۇرالارى عىلىم تاريحىندا وتە قۇندى ءدۇ­نيەلەر سانالادى.

عۇلامانىڭ ەسىمى ەۋروپا ەلدەرىنە ەرتە كەز­دەن-اق كەڭ تانىلعان. فيلوسوفيالىق تراك­تاتتارى حII-ءحIIى عاسىرلاردا-اق ەجەلگى ەۆرەي جانە لاتىن تىلدەرىنە اۋدارىلىپ تارا­عان. بىراق ءال-فارابي مۇراسىن جۇيەلى تۇردە زەرتتەۋ، ياعني عالىمنىڭ تراكتات­تا­رىن اۋدارىپ باسىپ شىعارۋ ءىسى تولىققاندى كۇيدە حVIII-XIX عاسىرلاردىڭ ورتا شەنىندە جۇزەگە استى. ورتا عاسىرداعى ەۋروپاعا ەجەل­­گى گرەكتەردىڭ كلاسسيكالىق فيلوسوفيا­سىن تانىستىرعان، نەگىزىنەن، ءال-ءفارابيدىڭ ەڭبەكتەرى بولدى. ونىڭ شىعارمالارىنىڭ سول تۇستاعى عىلىمي ورتادا ۇلكەن سۇرانىس­قا يە بولعانى سونداي، قايتا-قايتا باسىلىپ شىقتى. ماسەلەن، XII عاسىردا ونىڭ «عى­لىم­دار كلاس­سي­فيكاتسياسى» اتتى ەڭبەگى لا­تىن تىلىنە ەكى رەت اۋدارىلىپ شىققان. سول سەكىلدى «ال­فارابيۋسا» − «سانانىڭ م­انى تۋرالى»، «سۇ­راق­تار نەگىزى» جانە اريس­تو­تەلدىڭ «في­زي­كا»، «پوەتيكا» ەڭبەكتەرىنە تۇسىنىكتەمەلەرى، «باقىت جولى تۋرالى» جانە لوگيكاعا بايلا­نىستى تراكتاتتارى مەن ت.ب. تۋىن­دىلارى XII−XVII عاسىرلار ارالى­عىندا لاتىن ءتى­لى­نە بىرنەشە رەت اۋدارىلعان. ەڭ وكىنىشتىسى، ءال-ءفارابيدىڭ وسى زامانعا لاتىن تىلىندەگى اۋدارماسى ارقىلى عانا جەتكەن كوپتەگەن تراك­تاتتارىنىڭ ءتۇپنۇس­قا، قولجازبالارى ساقتالماعان.

فارابي ەڭبەكتەرىن كارى قۇرلىققا تا­نىلۋىنا ەۋروپالىق عالىمداردىڭ دا ەڭبەگى زور. ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ورتا عاسىرداعى شىعىس رۋحاني مادەنيەتى جايلى ەڭبەكتەر جازعان نەمىس عالىمى م.شتەين­ش­نەي­دەر، 1890 جىلى ءال-ءفارابيدىڭ سەگىز في­لوسوفيالىق تراكتاتىن لوندون، لەيدەن ءجا­نە بەرلين قالالارىندا ساقتالعان جاز­بالاردان الىپ جارىققا شىعارعان فريد­ريح دەتريتسي، نەمىس جانە اعىلشىن ءتىل­دەرىندە جارىق كورگەن «يسلام فيلو­سوفيا­سىنىڭ تاريحى» زەرتتەۋىن جازعان گوللان­دىق عالىم دە بۋر سەكىلدى ازاماتتاردىڭ، سون­داي-اق ورتاعاسىرلارعا تيەسىلى اراب في­لوسوفياسىن زەرتتەگەن فرانتسۋز عالىم-فارابيتانۋشىلارى −  ي.فورگەت، س.دۋگات، ل.لۋتحەر، س.مۋنك، ە.رەنان، ي.فيننەگەن ت.ب. وقىمىستىلار ەڭبەكتەرى اتاپ ايتۋعا تۇرار­لىق. وسىلاردىڭ اراسىندا ە.رەناننىڭ «اۆەرروەس ي اۆەرويزم» (پاريج، 1952) ەڭبەگى ەرەكشە. تانىمال فرانتسۋز شىعىستانۋشىسى ر.ەرلانجە 1930-1935 جىلدارى ءال-فارا­بيدىڭ مۋزىكاعا قاتىستى «كيتاب ءال-مۋسيكا ءال-كابير» («مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابى») كىتابىن پاريجدە تۇپنۇسقادان اۋدارىپ، جارىققا شىعاردى.

بىزگە بەلگىلىسى، حح عاسىردىڭ باسىندا شى­عىستىڭ رۋحاني مادەنيەتىن زەرتتەۋدە ءال-فارابي مۇرالارىنىڭ ماڭىزى ارتىپ، كوپ­تەگەن كىتاپتار جازىلدى. سونداي-اق ءابۋ نا­سىر ءال-فارابي  شىعارماشىلىعىنا ەرەك­شە نازار اۋدارعان ا.مەتس، ل.ماسسينون، ر.بلاشەر، ا.ماسسە، ف.گابريەلي، ف.كوپلستون ت.ب. ەڭبەكتەرى كىتاپ بولىپ باسىلدى. سو­نىمەن بىرگە بۇل تىزىمگە ورىس زەرتتەۋشىلەر ي.كراچ­كوۆسكي، ە.بەرتەلس، ۆ.بارتولد سىندى شىعىستانۋشى-فيلوسوفتاردى دا قوسۋعا بولادى، ويتكەنى ولاردىڭ دا فارا­بيتانۋعا قوسقان ۇلەسى بار.

ءفارابيدىڭ ەڭبەكتەرىندەگى تەرەڭ  ويلار مەن تۇجىرىمداردى ورتا ازيالىق ءابۋ ءاليبن سينا جانە اندالۋزيالىق فيلوسوف يبن رۋشد سەكىلدى كەيىنگى فيلوسوفتار جال­عاستىرسا، ءتۇبى ەۆرەي، نيدەرلاندتتىڭ في­لو­سوف-راتسيوناليست بەنەديكت سپينوزاعا دا ءوز اسەرىن تيگىزدى.

ءال-ءفارابيدىڭ ەۋروپا عىلىمىنا اسەرى تۋرا­لى ايتار بولساق، ورتا عاسىرداعى باتىس ەۋروپا ءىرى ويشىلدارى ر.بەكون، د.سكوت وزدە­رى­نىڭ تەوريالىق شىعارمالارىندا ءال-فارابي، يبن سينا، يبن رۋشد ەڭبەكتەرىن پاي­دالانعان. ۇلى عالىمنىڭ «ءبىلىم – ين­تۋي­تسياعا نەگىزدەلگەن» دەگەن ويى نيكولاۋس­تىڭ، شەللينگتىڭ، بەرگسوننىڭ جانە شتەي­نەردىڭ ەڭبەكتەرىندە جاڭعىردى. ال زەردەگە نەگىزدەلگەن ەتيكالىق جۇيەسى ي.كانت في­لوسوفياسىندا ءوز كورىنىسىن تاپتى.

اتاقتى نەمىس شىعىستانۋشى عالىمى ف.دەتريتسيدىڭ ايتۋىنشا، «شىعىستا اريس­توتەل ءال-فارابي ەڭبەكتەرىنىڭ ارقا­سىن­دا عانا اريستوتەل اتانعان». ياعني، اريستوتەل شىعارمالارىنىڭ ءمانى مەن ماڭىزى ءابۋ ناسىر ءال-فارابي تالداۋلارىنىڭ ارقاسىن­دا عانا ءبىلىمپاز جۇرتقا ۇعىنىقتى بولعان. تۇجىرىپ ايتقاندا، ءال-فارابي − شىعىس پەن ەۋروپا مادەنيەتتەرىن بايلانىس­تىرۋ­شى «رۋحاني كوپىرگە» اينالعان، عىلىم الە­مىنىڭ قايتالانباس فەنومەنى بولدى.

– ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ عى­لىمداعى فە­نومەندىك تۇلعاسى، ءاري­نە ونىڭ وتان­داس­تارى – قازاق­ستان­دىقتار ءۇشىن زور ماقتا­نىش. بىراق ءبىز ۇلى عالىمنىڭ اتىن قازاق­ستان­نىڭ برەندىنە اينالدىرۋ جو­لىندا، ياعني كۇللى الەمنىڭ ەسىنە قازاقستان دەگەندە ءال-فارابي، ءال-فارابي دە­گەندە قازاقستان تۇسەتىندەي جاع­دايعا جەتۋ جولىندا نە تىن­دىر­دىق، بولاشاقتا نە ىستەۋىمىز كەرەك؟

– ارينە، مۇنداي ۇلى تۇلعا­لارى­م­ىز بولعانىمەن، جەتكىلىكتى ناسي­حاتى جاسال­ماسا، ول ۇلتتىق تۇلعا رە­تىندە حالقىمىزدىڭ رۋحاني الە­مىنە ءسىڭىپ، ەسىمىزدە ۇنەمى تۇرار ماق­تانىشقا اينالمايدى.

ارينە، ءال-فارابي − الەمدىك تۇلعا. ول ءبىز­سىز دە تانىلعان. دەمەك، رۋحاني قۇندىلىق رەتىندە ول بىزگە تاۋەلدى ەمەس، ءبىز ونى ماق­تانىش ەتۋىمىز كەرەك. ويتكەنى كۇللى الەم مويىنداعان عۇلامانى وزىمىزگە رۋحاني جاق­تان مەنشىكتەپ الۋ − قازاق رۋحانياتى ءۇشىن ۇلكەن جەڭىس. قازىر ءبىز سول جەڭىسكە جار­تىلاي يە بولدىق. ول − ءال-ءفارابيدىڭ ءبىز­دىڭ ەلدە دۇنيەگە كەلگەنىن دۇنيەجۇزىنىڭ تانۋى. ياعني، الەمدە ءال-فارابي ارقىلى قا­زاقستاندى تانۋ ۇدەرىسى ءجۇرىپ جاتىر.

قازىر قازاق حالقى قۇرمانعازى، ماحام­بەت، شوقان ءۋاليحانوۆ، ىبىراي التىن­سارين، اباي، قاجىمۇقان، مۇحتار اۋەزوۆ سە­كىلدى تۇلعالاردى تۇتاس تانيدى، ولاردى ۇلت­تىڭ ماقتانىشى دەپ بىلەدى. نەگە؟ ءويت­كەنى ولار تۋرالى ناسيحات سولاي جاسالدى. كوپ جۇمىستار ىستەلدى. وسىنىڭ ارقاسىندا ءار سالادا قازاق حالقى ماقتانىش ەتەر تۇل­عالارى پايدا بولدى.

ەندەشە، ءال-ءفارابيدى جاڭاعى ايتقان تۇل­عالار قاتارىندا، ءتىپتى ولاردان دا جو­عارى­راق كورۋ − ءبىزدىڭ ۇلت رەتىندەگى الەۋە­تىمىزدى كورسەتەتىنى انىق. ول جولدا جارتى عاسىردان بەرى تالاي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر، بولاشاقتا دا اتقارىلا بەرمەك. ءبىز ءال-ءفارابيدىڭ اتىن ەڭ مىقتى ۇلتتىق ۋني­ۆەرسيتەتىمىزگە بەردىك، الدىنا ۇلى عالىم­نىڭ كەرەمەت ەسكەرتكىشىن قويدىق. تاۋەل­سىزدىكتىڭ بەسىگى – الماتى قالاسىنداعى ەڭ ۇلكەن، ەڭ ادەمى داڭعىل ءال-فارابي اتىندا. قازۇۋ-دا 20 جىلعا جۋىق ءال-فارابي اتىن­داعى ورتالىق جۇمىس ىستەپ كەلەدى. وسى ور­تا­لىق ارقىلى ۇلى عالىم ماڭگىلىك تى­نىش­تىق تاپقان مەكەن سيرياداعى داماسك قالاسىمەن تىعىز بايلانىس قۇردىق. مەملەكەتىمىز «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى ايا­سىندا ءال-ءفارابيدىڭ كەسەنەسىنە قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. دا­ماسكىدە ءال-فارابي ورتالىعىن اشتى. بيىل قازاقستان ۇسىنىسىمەن ۇلى عالىمنىڭ 1150 جىلدىعى يۋنەسكو كولەمىندە توي­لانۋدا. وسىعان وراي كينولار ءتۇسىرىلىپ، فارابي مۇراسىن تۇگەندەۋ ىستەرى ءجۇرىپ جاتىر. ءبىز بولاشاقتا ۇلى بابامىزدىڭ الەمنىڭ ءار جەرىندە ساقتالىپ كەلگەن بار­لىق مۇراسىنىڭ تولىق كوشىرمەسىن الىپ، ونىڭ شىعارمالارىن تولىق تۇردە قازاق تىلىنە اۋدارۋىمىز كەرەك.

ەلىمىزدە فيلوسوفيا، تاريح، مۋزىكا، في­لولوگيا عىلىمدارىندا ءال-فارابي ەڭبەك­تەرى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلگەن. ياعني، وسى اتالعان سالالاردا عىلىمي ديس­سەرتاتسيالار قورعالعان. سول سياقتى ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدە ءال-فارابي تۋرالى اقجان ما­شانيدىڭ، ءانۋار ءالىمجانوۆتىڭ رومان­دارى، مۇحتار شاحانوۆتىڭ پوەماسى ت.ب. كوركەم شىعارمالار جازىلدى. ارينە، بۇلار جالعاسىن تابا بەرەتىن ىستەر.

قازىر الەمنىڭ وننان استام مەملە­كەتىندە فارابيتانۋ ورتالىقتارى جۇمىس ءىس­تەيدى. ولار ءۇشىن، ارينە ءال-ءفارابيدىڭ وتا­نىندا ىستەلگەن ىستەر ماڭىزدى. سون­دىقتان ءبىز، ورتا مەكتەپتەن باستاپ بارلىق جوو-لاردا فارابيتانۋعا قاتىستى سا­باقتار وتكەنىن قالار ەدىك.

وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن قازاق­ستان­نىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى – تەڭگەنىڭ 1, 200, 500, 1000, 5000 تەڭگەلىك نومينالدارىندا ءال-ءفارابيدىڭ سۋرەتى بار ەدى. بۇل ۇلى عا­لىم­نىڭ اتىن مەملەكەتتىك برەندكە اينالدىرۋ جولىنداعى وتە ءساتتى شەشىمنىڭ ءبىرى ەدى، ءبى­راق كەيىن سونى بەلگىسىز ءبىر سەبەپتەرمەن الىپ تاستادى. مەنىڭشە، ءتول تەڭگەمىزگە ءال-فا­رابي بەينەسىن قايتا اكەلسەك، ۇتىمدى ءىس بولار ەدى.

ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى، ءبىز ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدى ناسيحاتتاۋ ارقىلى الەمگە ونى ەمەس، ءوزىمىزدى تانىتامىز. جاڭا عاسىرداعى قازاقستاننىڭ اتىن شىعاراتىن ءبىر جوبا – ول ءال-ءفارابيدى ۇلىقتاۋ دەر ەدىم. سەبەبى ءال-فارابي − ۇلى دالا اقىل-ويىنىڭ تۋى. ءبىز سول تۋدى بيىكتە جەلبىرەتە ۇستاۋىمىز كەرەك!

– مازمۇندى سۇحباتىڭىز ءۇشىن العىس اي­تامىز. ءال-فارابي سەكىلدى ۇلى بابامىز­دىڭ رۋحىن اسقاقتاتۋ جولىنداعى ىستەرىڭىز­گە تەك قانا ساتتىلىك پەن تابىس تىلەيمىز!

– راقمەت!

سۇحباتتاسقان احمەت ومىرزاق

 

سوڭعى جاڭالىقتار