18 ماۋسىم, 12:51 547 0 ءبىلىم انار لەپەسوۆا

عىلىمعا كوڭىل بولسەڭىز...

ءال-فارابي بابامىز «عىلىمى جوق ەلدىڭ بولاشاعى بۇلىڭعىر» دەگەن ەكەن. زامان سۇرا­نىسىنا ساي ۇرىمتال، ءتيىمدى عىلىمي جاڭالىقتار اشىپ، ولاردى ءون­دىرىسكە ەنگىزە بىلگەن مەملە­كەت­تەردىڭ پايداعا كەنەلگەنىن، قۋا­تى ارتقانىن كورىپ، عۇ­لاما­نىڭ ءسوزى اقيقات ەكەنىنە كو­زىمىز انىق جەتكەندەي. نا­رىق زامانىندا ەكونو­مي­كانىڭ ىلگەرىلەۋى، الەۋمەتتىك ينف­را­قۇرى­لىم­نىڭ دامۋى، ەلدىڭ ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قام­تاماسىز ەتۋ سياق­تى ماڭىزدى مىندەتتەر عىلىمي ىزدەنىستەر مەن زەرت­تەۋلەردىڭ بەلسەندى جۇرگىزىلۋىنە تاۋەلدى. سوندىق­تان قازاقستان عىلىمدى قار­جىلاندىرۋدى ارت­تىرىپ، سا­لا­نى رەفورمالاۋدى قولعا ال­دى.

عىلىمدى قارجىلاندىرۋ:

دامىعان ەلدەردە – 3 پايىز، قازاقستاندا – 0,13 پايىز

جۋىردا ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭە­سىنىڭ وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىزدە عىلىمعا بولىنەتىن قارجى 7 ەسە كوبەيىپ، 2025 جىلعا قاراي جالپى ىشكى ءونىمنىڭ  1 پايى­زىنا جەتەتىنىن مالىمدەدى. سول جيىن­دا پرەزيدەنت قارجىلاندىرۋ قالاي ءبولىنۋى كەرەگىن، قانداي جۇمىستاردى قامتۋى قاجەت ەكەنىن ايتتى.

«ءبىز ەشكىم وقىمايتىن، قاجەتسىز جۇ­مىستار مەن زەرتتەۋلەردى قارجى­لان­دىرۋعا جول بەرمەيمىز. ءاربىر عىلىمي جۇمىسقا قاتاڭ تالاپ قويىلۋعا ءتيىس. سونداي-اق ونىڭ ناقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق، وندىرىستىك جانە تەحنيكالىق قايتارىمى بولۋى قاجەت. باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋ تەك ۇلتتىق عىلىمي-تەحنيكالىق مىندەت تۇرعىسىنان ءبولىنۋى ءتيىس. مەديكو-بيو­لوگيالىق زەرتتەۋلەر، اگرووندىرىستىك عىلىم، «جاسىل» تەحنولوگيا، جاساندى ينتەللەكت، ەنەرگوتيىمدىلىك سياقتى سالالارعا ەرەكشە ءمان بەرىپ، قارجى ءبولۋ كەرەك»، – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

مەملەكەت باسشىسى عىلىمنىڭ دامۋىنا بوگەت بولىپ وتىرعان كەدەرگىلەردى جويۋ ءما­سە­لەسىن وتكەن جىلى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا دا كوتەرگەن بولاتىن.

«ءبىزدىڭ ەلدەگى عىلىمدى قارجىلاندىرۋ – 0,13 پايىز، ال دامىعان ەلدەردە – 2,5 پايىز. بىزدە وتە از شىعىن جۇمسالادى. سون­دىقتان عىلىمعا بولىنگەن قارجىنى پايدالانۋ تيىمدىلىگى تومەن. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، عىلىمعا بولىنگەن قارجى جالپى ىشكى ءونىمنىڭ 1,5 پايىزىنان تومەن بولسا، شىعىننىڭ تولىققاندى قايتارىمى بولمايدى. ۇكىمەت وسىنى ءبىلۋى كەرەك. جەكە سەكتوردى عىلىمعا تارتۋدىڭ ءتۇرلى مەحا­نيزمدەرىن دامىعان ەلدەر تاجىريبەسىنە سۇيە­نىپ جاساۋ قاجەت. قازىرگى الەمدە عىلىم­سىز ءبىر قادام العا باسا المايسىڭ»، – دەپ اتاپ كورسەتكەن.

عىلىمي ىزدەنىستەردىڭ يگىلىگىن كورىپ، تابىسى مەن قۋاتىن ەسەلەپ وتىرعان مەملەكەتتەردەگى عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كو­لەمىن بىزبەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. ءما­سەلەن، فرانتسيا – 54,4 ملرد، ۇلىبريتانيا – 49,7 ملرد، اقش – 508,3 ملرد دوللار ءبولىپ، جال­پى ىشكى ءونىمنىڭ 3 پايىزىن عىلىمنىڭ دامۋىنا جۇمساپ وتىر. ال وڭتۇستىك كورەيا جىل سايىن 58,5 ملرد دوللار، ياعني جالپى ىشكى ءونىمىنىڭ 5 پايىزىن وسى سالانى قار­جى­لاندىرۋعا باعىتتايدى. رەسەيدە دە عا­لىمداردىڭ ىزدەنىسىن ىنتالاندىرۋ، عىلىمي جاڭالىقتاردى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا كوڭىل بولىنگەن. مەملەكەت وسى ماق­ساتتا 15,5 ملرد دوللار ءبولىپ، جالپى ءىش­كى ءونىمىنىڭ 1,2 پايىزىن جۇمساپ وتىر.

بۇدان بىلاي عالىمدار گرانتتى 3 جىل سارىلا كۇتپەيدى

ەلىمىزدە قارجىلاندىرۋدىڭ جەت­كىلىكسىزدىگىنەن عىلىمي ىزدەنىس­تەر­دىڭ كوپشىلىگى دىتتەگەن جەرىنە جەتپەيتىنى، عا­لىمداردىڭ ەسىل ەڭبەگى كوبىنە ناتيجەسىز اياقتالاتىنى قۇپيا ەمەس. مۇنى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ تە جاسىرمايدى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا، سوڭعى وتكىزىلگەن گرانتتىق جوبالار كونكۋرسىنا عالىمداردان 5 مىڭ ءوتىنىم تۇسكەنىمەن، قارا­جاتتىڭ ازدىعىنان 4 مىڭ جوبا كەرى قاي­تارىلعان. قارجىلاندىرۋعا ىلىككەن جو­بالاردىڭ بيۋدجەتى دە ءبىرشاما قىسقارت­ى­لىپتى. بۇل ءوز كەزەگىندە جوبالاردىڭ ساپاسى مەن ناتيجەسىنە اسەر ەتپەي قويماسى انىق.

جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر ەلىمىزدە عى­لىمي جانە عىلىمي-تەحني­كالىق قىزمەت ناتيجەلەرىن كوممەرتسيالاندىرۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىن، عىلىمي جاڭالىق­تاردىڭ قولدانبالىق سيپاتىنىڭ بولماۋىن جانە عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋ جۇيەسىنىڭ تيىمسىزدىگىن كورسەتكەندىكتەن، ۇكىمەت سالانى تۇبەگەيلى رەفورمالاۋدى قولعا الدى. ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋدىڭ 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان جاڭا مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ازىرلەندى. الداعى ەكى جىل ىشىندە عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كولەمى 2 ەسە ۇلعايماق. زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ عى­لىمي ينفراقۇرىلىمىن جىل سايىن جاڭارتىپ وتىرۋعا قاراجات بولىنەدى.

عالىمداردى قۋانتقان تاعى ءبىر جاڭالىق – بۇدان بىلاي گرانتتىق كون­كۋرستار بۇرىنعىداي 3 جىلدا 1 رەت ەمەس، جىل سايىن وتكىزىلەدى. 3 جىل از ۋاقىت ەمەس، جاڭا­لىققا قۇشتار بۇگىنگى قوعامدا كوتە­رىلگەن تاقىرىپ پەن زەرتتەلگەن ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگى تەز جويىلادى. سوندىقتان گرانت­قا يە بولا الماي قالعان كەيبىر عالىمدار كەلەسى بايقاۋدى 3 جىل سارىلا كۇتۋدى بوس اۋرەشىلىك ساناپ، ءوز قىزمەتىنىڭ باعىتىن وزگەرتۋگە ءماجبۇر-ءتىن. بۇل ماسەلە تۇبەگەيلى شەشىلدى. بيىلدان باستاپ گرانتتىق جانە بنق (باعدارلامالىق-نىسانالى قارجى­لاندىرۋ) جىل سايىن جۇرگىزىلەدى. سونداي-اق شاعىن زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە ارنالعان گرانتتار، ىسكە اسىرىلۋ مەرزىمى 1 جىلعا دەيىنگى مەرزىمدى گرانتتار جانە شەتەلدىك عالىمدارمەن بىرلەسە وتىرىپ كوللابوراتسيا نەگىزىندە زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە ارنالعان ارنايى گرانتتار ەنگىزىلەدى.

تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى، ەندى بنق تەك ناقتى ۇلتتىق عىلىمي-تەحنيكالىق ءمىن­دەتتەر نەگىزىندە عانا بولىنەدى. «بنق اياسىنداعى تاقىرىپتاردىڭ، مىسالى، «اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ» دەگەن سياقتى كوبىنە كەڭىنەن قامتىلعانى جاسىرىن ەمەس. بۇعان قاراجات ءبولىنىپ، ءارى قاراي عالىمدار وزدەرىنىڭ مۇمكىندىكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ، قارجىلاندىرۋعا قول جەتكىزۋ ماقساتىندا عىلىمي زەرتتەۋلەرىن ۇسىندى. ناتيجەسىندە، باعىت قارجىلاندىرىلدى، بىراق فەرمەرلەر ناقتى ناتيجەنى كورمەيدى. كورگەن كۇننىڭ وزىندە ولاردىڭ شىعىنى پايداسىنان اسىپ كەتەدى. سوندىقتان ەندىگى جەردە قوعامنىڭ نەمەسە نارىقتىڭ قازىرگى جانە بولجامدى قا­جەتتىلىكتەرىن نەگىزگە الا وتىرىپ، كوز­دەلگەن ناتيجەسىنىڭ ناقتى ينديكا­تور­لارى بار مىندەتتەر مەن تاقىرىپتار انىقتالادى. ايتالىق، كەڭ اۋقىمدى «اۋىل شارۋاشىلى­عىن دامىتۋ» دەگەن تاقىرىپتىڭ ورنىنا ناقتى مىندەت رەتىندە بەلگىلى ءبىر توپىراق پەن كليماتتىق جاعدايلاردا ساپالى ءونىم بەرەتىن داقىلداردىڭ سۇرپىن جاساۋ كورسە­تىلەدى. ياعني قارجىلاندىرۋ زەرتتەۋ مەن ءونىمى ءبىر-بىرىمەن قابىسپايتىن اۋقىمدى تاقىرىپقا ەمەس، ناتيجەگە جۇمسالادى»، – دەيدى اسحات ايماعامبەتوۆ.

ۇلتتىق عىلىمي كەڭەس قۇرامىنا كىمدەر ەنەدى؟

عىلىمدى قارجىلاندىرۋ تۋرالى ءسوز قوزعالعاندا ۇلتتىق عىلىمي كەڭەسكە (ۇعق) سوقپاي وتە المايمىز. بۇل – عىلىمي جوبالاردى قارجىلاندىرۋ تۋرالى شەشىم قا­بىلدايتىن باستى ورگان. عالىمداردان تۇراتىن ۇعك جوبالاردى ىرىكتەيدى، عىلىمي باعدارلامالاردى باعالايدى، زەرتتەۋلەردىڭ مونيتورينگىن جۇرگىزىپ، قارجىلاندىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايدى. بۇرىن ۇعك ءمۇ­شەلەرىن ىرىكتەۋدىڭ ناقتى ءراسىمى بولما­عان­دىقتان، عىلىمي ورتادا جەكەلەگەن كان­ديداتتاردىڭ كەڭەس قۇرامىنا ەنگىزىلگەنىنە قاتىستى داۋ كوبەيدى. جوبالاردى ىرىكتەۋ جۇيەسىنىڭ ادىلدىگىنە سەنىم ازايعان سوڭ ۇعك قۇرامىن قالىپتاستىرۋ پروتسەسى تۇبەگەيلى قايتا قارالدى، ونىڭ مۇشەلەرىنە قويىلا­تىن تالاپتار دا قاتاڭداتىلدى. بۇدان بى­لاي ۇعك-عا كانديداتتاردى ىرىكتەگەن كەز­دە باستى تالاپ رەتىندە ولاردىڭ عىلىمي قىزمەتىنىڭ ناتيجەسى مەن قاجەتتىلىگى نازارعا الىنادى. بىرىنشىدەن، بۇل ولشەۋگە بولاتىن، سەنىم تۋدىراتىن كورسەتكىشتەرگە سۇيەنۋگە، ەكىنشىدەن، عىلىمنىڭ جەكەلەگەن سا­لاسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرۋگە ءمۇم­كىندىك بەرەدى. بۇدان بولەك، ءاربىر جوبانىڭ ساپالى ساراپتالۋى ءۇشىن ۇعك مۇشەلەرىنىڭ سانى دا كوبەيمەك.

«ءبىز حالىقارالىق دەرەكتەر قورىنان عالىمداردىڭ سارالانعان ءتىزىمىن جاي عانا الامىز دا، ەڭ بەدەلدى دەگەن عالىمداردى (ەگەر ولار وزدىگىنەن باس تارتپاسا جانە كەز كەلگەن ءبىر ۇيىمنىڭ باسشىسى بولماسا جانە ت.ب.) ۇعك قۇرامىنا قوسامىز. ۇعك قۇرامىندا ەڭ مىقتى عالىمدار بولۋى كەرەك»، – دەدى ا.ايماعامبەتوۆ.

ۇعك قىزمەتىنىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋ دا – نەگىزگى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. ەگەر بۇرىن قار­جىلاندىرۋ تۋرالى شەشىم جاسىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى قابىلدانسا، بيىلدان باستاپ ناقتى ولشەمدەر بويىنشا بالل قويۋ ارقى­لى اشىق داۋىس بەرۋ ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار كەڭەس وتىرىستارىنىڭ ونلاين كورسە­تى­لىمى ۇيىمداستىرىلۋى عالىمداردىڭ جاۋاپ­كەرشىلىگىن ارتتىرىپ، قابىلداناتىن شەشىمدەردىڭ جاريالىلىعىن قامتاماسىز ەتپەك.

ۇعك قىزمەتىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان تاعى ءبىر جاڭاشىلدىق – وتىنىمدەردى ەكونوميكالىق ساراپتاۋ ينستيتۋتى ەنگىزىل­دى. بۇل، بىرىنشىدەن، سۇرالىپ وتىرعان قارجى­لاندىرۋدىڭ نەگىزدىلىگىن تەكسەرۋگە ءمۇم­كىندىك بەرسە، ەكىنشىدەن، ۇعك-ءنىڭ ءوتىنىم­دەردى قارجىلاندىرۋدى ءوز بەتىنشە قىسقارتۋىنا شەك قويادى. مىسالى، ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنشە، قويىلعان ءمىن­دەتتەردى شەشۋ ءۇشىن عالىمدار 50 ملن تەڭگە قاراجات سۇراسا، ۇعك 3 ميلليونعا دەيىن قىسقارتقان جاعدايلار بولعان. سالدارىنان عىلىمي جۇمىستاردىڭ تاقىرىبى نەمەسە باعىتى قاراجات كولەمىنە ساي اۋىستىرىلىپ، اقشا جۇمسالىپ كەتىپ، زەرتتەۋلەر ناتيجەسىز اياقتالعان كورىنەدى. مينيسترلىك بۇدان بىلاي مۇنداي جۇگەنسىزدىككە جول بەرىلمەيدى دەپ سەندىرىپ وتىر.

قازاقستاندا عالىمدار سانى نەگە ازايدى؟

ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك، قازىرگى ۋاقىتتا ەلى­مىزدە 386 عىلىمي ۇيىم بار. وندا شامامەن 22 مىڭ مامان جۇمىس ىستەيدى. قىزمەتكەرلەردىڭ 33 پايىزىندا عىلىمي دارەجە بار. ناقتىراق ايتساق، 1 703 عىلىم دوكتورى، 4 240 عىلىم كانديداتى، 1 045 PhD دوكتورى مەن ءوز سالاسى بويىنشا 317 دوك­تور. ورتا ەسەپپەن العاندا، بۇل 1 ملن حالىق­قا 930 عالىمنان كەلەدى دەگەن ءسوز. سالىس­تىرا­تىن بولساق، قىتايدا بۇل كورسەتكىش – 1 235-كە، گرۋزيادا – 1 340-قا، بولگاريادا – 2 130-عا، رەسەيدە – 2 851-گە، ال اقش-تا 4 256-عا تەڭ.

ءسال شەگىنىس جاساساق، 1980 جىلى بىزدە 37 390 عالىم، 1990 جىلى 50 627 عا­لىم بولعان ەكەن نەمەسە 1 ملن ادامعا 2 166 عالىمنان كەلگەن. كورىپ وتىرعانىمىزداي، عالىمدارىمىزدىڭ سانى وسىدان 30-40 جىل بۇرىنعى كورسەتكىشتەن 2 ەسە ازايعان. ماسەلەن، سقو-دا اۋىل شارۋاشىلىعى سالا­سىنىڭ فلاگمانى – استىق شارۋاشىلىعىندا 3 سەلەكتسيونەر قالعان. قاراعاندى وب­لى­سىنداعى وسىمدىك شارۋاشىلىعى ينستي­تۋ­تىندا دا 1 سەلەكتسيونەر عانا بار. ونىڭ ءوزى 75 جاستاعى زەينەتكەر ەكەن.

اقپاندا ءماجىلىستىڭ اگرارلىق ماسە­لەلەر كوميتەتىنىڭ اگرارلىق عىلىم­دى، ءبىلىمدى جانە ءوندىرىستى ينتەگراتسيالاۋ ءما­سەلەلەرىنە ارنالعان تاقىرىپتىق وتى­رى­سىندا س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى اقىلبەك كۇرىشباەۆ اگروونەركاسىپتىك عى­لىم­نىڭ دامۋىن تەجەپ وتىرعان بىردەن-ءبىر فاكتور – بىلىكتى مامانداردىڭ تاپشىلىعى ەكەنىن العا تارتقان ەدى.

«سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى ءتا­جىريبەلىك ستانتسيادا سەلەكتسيونەرلەر جوق. ءبارى كەتىپ قالدى. ءبىز قازىر بۇل تۇرعىدا قۇر­دىمعا تاياپ قالدىق. بۇلاي جالعاسا بەرسە، اي­ماقتا 10 ملن گەكتار اۋماققا سۇرىپ دايىن­دايتىن مامان قالمايدى. ەگىن ءتۇسىم­دىلىگىنىڭ 40 پايىزى دانگە بايلانىستى. كا­نادادا، ماسەلەن، 15 جىلدىڭ ىشىندە ەگىننىڭ ءتۇسىمى – 29 پايىزعا، رەسەيدە – 31 پايىزعا، اۋستراليادا 38 پايىزعا ارتسا، بىزدە 14 پايىزعا عانا وسكەن. ونىڭ ءوزى ءبىزدىڭ جەتەك­شى شارۋا قوجالىقتاردىڭ ارقاسى»، – دەي­دى ا.كۇرىشباەۆ.

الەم ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىنەن مىسال كەلتىرگەن رەكتوردىڭ ايتۋىنشا، ءتۇيت­كىلدى جاڭا فورماتسياداعى عالىمداردى دايارلاۋ ارقىلى شەشۋ قاجەت.

«سەلەكتسيالىق عالىمداردى ىرىكتەۋ جۇ­مىسى ستۋدەنتتىك كەزەڭنەن باستالۋى ءتيىس. زەرت­تەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە اۋديتوريا مەن زەرت­حانا، ەگىس الاڭى – ءبارى ءبىر قۇرىلىمعا شو­عىرلانعان. ياعني ستۋدەنتتىك كەزەڭنەن باس­تاپ مامانداردى عىلىمعا تارتۋ كەرەك. ول جۇيە بىزدە جوق. شەتەلدىك ارىپتەستەر ءبىز­گە «رەفورما كوپ جاسايسىزدار، بىراق باس­قارۋ فورماسىن وزگەرتە بەرگەندىكتەن، جۇ­مىستارىڭىز ناتيجەلى بولمايدى» دەگەندى اي­تادى. ياعني، بىزدەگى عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تيتۋتتارى ءبىر مينيسترلىكتەن ەكىنشىسىنە اۋى­سا بەرەدى. شەت مەملەكەتتەردەگى عىلىمي-زەرت­تەۋ ينستيتۋتتارى مەن جوعارى وقۋ ورىن­دارىندا نەگىزگى تۇلعا بىزدەگىدەي وقى­تۋشى ەمەس، عالىم. ولار ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ دە، ءوندىرىستىڭ دە جاي-جاپسارىن بەس ساۋساقتاي بىلەدى. وسىدان بارىپ ءار عىلىمي جوبا ءساتتى جۇزەگە اسىپ، ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى-نىڭ ەۆوليۋتسياسى ءجۇرىپ جاتادى»، – دەيدى عالىم.

 

مۇرات جۇرىنوۆ،  ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى، اكادەميك:

عىلىمدى عالىمدار باسقارۋى كەرەك

– كەڭەس وداعى قۇرامىندا بول­عان ۋاقىتتا قازاقستان عا­لىم­دارى­نىڭ ەڭبەگى كوپتىڭ اۋزىندا ءجۇردى. تاۋەلسىزدىك ال­­عان سوڭ وتاندىق عى­لىم­نىڭ تىرلىگى كەرى كەتكەندەي. بۇ­عان نە سەبەپ؟

– تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى ءبىز عى­لىمدى ءبىراز تومەندەتىپ الدىق. ويتكەنى قارجىلاندىرۋ كۇرت ازايدى. قارجى جەت­كىلىكتى بولماسا، عىلىم العا باسپايتىنى و باستان بەلگىلى. كەزىندە كەڭەس وداعى عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى ا.الەكساندروۆ «رەسەي مەن ۋكراينادان كەيىنگى ءۇشىنشى ورىندا قازاقستاننىڭ عىلىمى تۇر» دەپ ايت­قان. ول ۋاقىتتا كەڭەس وداعىنىڭ عىلى­مى الەم بويىنشا ءبىرىنشى ورىندا بولدى. ال وداقتىڭ قۇرامىنداعى 15 رەسپۋبلي­كا­نىڭ اراسىندا ءۇشىنشى ورىندى يەمدەنۋ – ۇلكەن جەتىستىك.

الايدا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىل­دارىنداعى اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە ءبىز بۇل كورسەتكىشتى جوعالتتىق. پوستكەڭەس­تىك ەلدەردىڭ اراسىندا قازاقستان عىلىمعا ەڭ از قارجى بولگەن مەملەكەت بولدى. ءتىپتى، كورشىلەس قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ءوزى عىلىمنىڭ دامۋىنا بىزگە قاراعاندا كوبىرەك قاراجات جۇمسادى. قارجىلىق قيىندىق­تارعا قاراماستان، ارمەنيا عىلىم اكادە­مياسىن ساقتاپ قالدى، عىلىمعا بولىنەتىن قارجىنى جالپى ىشكى ءونىمنىڭ 0,25 پايىزى دەڭگەيىندە ۇستاپ تۇردى. ال بىزدە 0,12 پايىز شاماسىندا عانا بولدى.

پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ەلىمىزدە 2025 جىلعا دەيىن عىلىمعا بولىنەتىن قارجى جالپى ىشكى ءونىمنىڭ 1 پايى­زىنا جەتپەك. بۇل مەجەگە جەتۋ ءۇشىن جىل سايىن قارجىلاندىرۋدى بىرتىندەپ ۇل­عايتۋ قاجەت. ماسەلەن، كەلەسى جىلى 0,3 پايىز­عا، 2024 جىلى 0,7 پايىزعا جەتۋى كە­رەك. اقشانى كەزەڭ-كەزەڭىمەن يگەرگەندە عانا ناتيجە بولادى. ءبىر جىل قالعاندا قار­جىنى ءۇيىپ-توككەننەن عىلىم كوگەر­مەيدى. عىلىم – ينەرتسيالى كۇش. ايتالىق، بيىل ءبىر تيىن بولمەي، قارجىلاندىرۋدى توق­تاتىپ تاستاساڭىز، عىلىم ءوزىنىڭ ينەرتسيا­سىمەن 2-3 جىل جىلجۋى مۇمكىن. سودان كەيىن توقتايدى. ال توقتاعان عى­لىم­دى قايتا جىلجىتۋ ءۇشىن قىرۋار قارجى، كوپ كۇش كەرەك.

– قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى شە­شىلدى دەلىك. كادر ماسەلەسى شە؟ وتان­دىق عىلىمدى كوگەرتۋگە عا­لىم­دارىمىز قاۋقارلى ما؟

–تاۋەلسىز قازاقستان عىلىمىنىڭ نە­گىزىن قالاعان عالىمداردىڭ كوبى ورتامىزدا ءالى ەڭبەكتەنىپ ءجۇر. ولاردىڭ شاكىرتتەرى ءوسىپ-ءونىپ، عىلىمنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسۋدا. ەگەر ولاردىڭ جاعدايىن جاساپ، قۇرال-جاب­دىقتارىن تۇگەندەپ، اسپاپتارىن جاڭالاپ بەرسە، ەلىمىزدىڭ عانا ەمەس، الەمنىڭ كادەسىنە جارايتىن عىلىمي جاڭالىقتار اشۋعا قاۋ­قارلى. عىلىمي جاڭالىق دەگەنىمىز – تابيعاتتىڭ، ماتەريالدى الەمنىڭ ادامزاتقا وسى ۋاقىتقا دەيىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن جا­سىرىن قۇبىلىستارىن، زاڭدىلىقتارىن اشۋ. عىلىمي جاڭالىق دەپ تانۋ ءۇشىن ونى الەم مويىنداۋى قاجەت. ماسەلەن، وتكەن جىلى مەنىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىممەن قازاقستاندىق عالىمدار توبى عىلىمي جاڭا­لىق اشىپ، تيتاننىڭ سۋلى ەرىتىندىدەگى بۇعان دەيىن بەلگىسىز بولعان پوستەلەكترو­ليزدىك حيميالىق ەرۋ قۇبىلىسىن انىقتادى. ياعني تيتاندى بەيستاتسيونارلىق توكتارمەن الدىن الا پوليارلاعان كەزدە ونىڭ بەتكى قاباتىنداعى قابىرشىعى جويىلىپ، سونىڭ سال­دارىنان ەلەكترودتىق الەۋەتىنىڭ ءمول­شەرى وزگەرگەندىكتەن، قىشقىلدى ەرى­تىندى­لەردە حيميالىق تۇرعىدا ەرىپ كەتەدى.  بۇل – وسى ۋاقىتقا دەيىن ادامزاتقا بەيمالىم بولىپ كەلگەن قۇبىلىس، سونىمەن قاتار حي­ميا سالاسى بويىنشا قازاقستاندا اشىلعان تۇڭعىش عىلىمي جاڭالىق. ەڭبەگىمىزدى اۋەلى حالىقارالىق عىلىمي اكادەمياعا جىبەردىك. ولار سول سالادا جۇمىس ىستەيتىن دۇنيە جۇزىندەگى بارلىق عىلىمي ورتالىقتارعا جولداپ، پىكىر بىلدىرۋلەرىن، باعا بەرۋلەرىن ءوتىندى. ءار ەلدىڭ عالىمدارى پىكىر ءبىلدىرىپ، مۇن­داي قۇبىلىستى بۇرىن-سوڭدى ەشكىم انىقتاماعانىن ايتقان سوڭ عانا جۇمىسى­مىزدى عىلىمي جاڭالىق دەپ تانۋ تۋرالى شەشىم شىعارىلدى. بۇل قازاقستاندىق عى­لىمنىڭ قارجىلىق قيىندىقتارعا قارا­ماس­تان العا جىلجىپ جاتقانىن كورسەتەدى.

– بيىلدان باستاپ ۇلتتىق عى­لىمي كەڭەستىڭ مۇشەلەرىن ىرىكتەۋ تا­­لاپتارى كۇشەيتىلدى. سىزدىڭشە، بۇل ورگاننان كىمدەرگە ورىن بەرىلۋى كەرەك؟

– قاراجاتتى عىلىمنان حابارى بار ادامدار ءبولۋى كەرەك. ۇلتتىق عىلىمي كەڭەس قۇرامىنىڭ جارتىسى – بيزنەسمەندەر. عى­لىمنىڭ نە ەكەنىن بىلمەيتىن ادامدار عا­لىمداردىڭ ەڭبەگىنە قالاي ساراپشى بولا الادى؟ عىلىمي جاڭالىقتىڭ تاعدىرىن سول سالانىڭ جىلىگىن شاعىپ، مايىن ىشكەن ما­ماندار شەشۋى قاجەت. ۇلتتىق كەڭەس قۇرا­مىنا جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءدارىس وقىپ جۇرگەن پروفەسسورلاردى، اكادەميكتەردى، ءبىر عانا سالامەن شەكتەلمەي، عىلىممەن كەڭ اۋقىمدا اينالىسىپ جۇرگەن عالىمداردى تارت­ۋ كەرەك. ماسەلەن، حيميانىڭ ون سالاسى بار. ونىڭ تەك بىرەۋىن ىندەتە زەرتتەپ جۇرگەن عا­لىم باسقا سالالاردىڭ جاڭالىعىن ءبىل­مەيدى.

تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى، بۇرىنىراقتا قولدانىستا بولعان حيرش يندەكسىنە سۇيەنۋدى توقتاتۋ كەرەك. بۇل كورسەتكىش في­زيكا تەورياسىمەن، ماتەماتيكامەن شۇ­عىلداناتىن عالىمدارعا قولايلى، ال حيميا، بيولوگيا، تەحنيكالىق سالالارعا ءتىپتى ساي كەلمەيدى. حيرش يندەكسى –ابسوليۋت­تى كورسەتكىش ەمەس. ماسەلەن، ءسىز «بەس جىلدان كەيىن ارال تەڭىزى كاسپي تەڭىزىنە قوسىلىپ كەتەدى» دەپ جازدىڭىز دەلىك. سىزگە جۇرتتىڭ ءبارى «بۇل قايدان شىققان يدەيا، قانداي ەسەپكە سۇيەندىڭ، مۇنىڭ اقىلعا سىيمايدى» دەپ جازا باستايدى. ءسىزدى اقىماق، ەسالاڭ دەپ اتاۋى مۇمكىن، بىراق سىزگە حيرش يندەكسىنىڭ جوعارى بولۋى، ياعني جۇرتتىڭ اۋزىنا كو­بىرەك ءىلىنۋ ماڭىزدى. ەۋروپا ەلدەرى ءۇش جىلدان بەرى عالىمداردىڭ ەڭبەگىن باعا­لاۋدىڭ بۇل ادىسىنەن تۇبەگەيلى باس تارتتى. ال قازاقستان ءالى كۇنگە دەيىن قولدانىپ كەلەدى. الەم عالىمدارى بۇل قازاقستاندىق­تارعا نە بولعان دەپ كۇلەتىن شىعار.

يدەيادان باستالىپ، تەوريامەن جال­عاسقان، تاجىريبەمەن ۇشتاسىپ، ءون­دىرىسكە ەنگىزىلگەن جاعدايدا عانا عىلىمي ىزدەنىستەردىڭ ءمانى بولادى. عىلىمدى عا­لىمدار باسقارۋى قاجەت. بۇرىن ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى باسقاراتىن. قازىر ءبىزدى شەتتەتىپ تاستادى. مەملەكەتتىك ورگان ەمەس، قوعامدىق بىرلەستىك بولدىق. بىزدەن باسقا تمد ەلدەرىنىڭ بارلىعىندا عىلىم اكادە­ميا­سى مەملەكەتتىك ورگان. عىلىمعا قاتىستى ماسەلەلەردىڭ ءبارىن سول ورگان شەشەدى.

عىلىم سالاسىن جەمقورلىق دەندەگەنى دە جاسىرىن ەمەس. جەمقورلىق جويىلۋى ءۇشىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستي­تۋت­تارىنىڭ باسشىلارىن سول ينستيتۋتتاردىڭ ۇجىمى جابىق داۋىس بەرۋ ارقىلى سايلاۋى قاجەت. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ديرەكتورلارىن اكادەميا­نىڭ جينالىسىندا سايلايتىن. 200-گە جۋىق ادام داۋىس بەرەتىن. قازىرگىدەي كولدەنەڭ كوك اتتىنى تاعايىنداۋ دەگەن بولماۋشى ەدى.

– بۇدان بىلاي گرانتتىق جانە باعدارلامالىق-نىسانالى قارجى­لاندىرۋ 3 جىلدا ءبىر رەت ەمەس، جىل سايىن جۇرگىزىلەتىن بولدى. قارجى عى­لىمنىڭ قاي سالالارىنا كوبى­رەك ءبولىنۋى قاجەت؟

– ەڭ اۋەلى حيميا ونەركاسىبى سالاسىنداعى عى­لىمي ىزدەنىستەردى قارجىلاندىرۋدى ارتتىرۋ كەرەك. مۇناي ءوندىرىسى، رۋدالاردان مە­تالل ءبولىپ الۋ – مۇنىڭ ءبارى حيميا. ەكىن­شىدەن، مەتاللۋرگيا سالاسىنان اقشا اياماۋ قاجەت. بىزدە 6 مەتاللۋرگيا زاۋىتى بار. سول زاۋىتتاردىڭ قىزمەتىن عىلىمي ىزدەنىس­تەر­مەن سۇيەمەلدەسە، عالىمداردىڭ اشقان جاڭا­لىعىن وندىرىسكە ەنگىزسە، وتاندىق مە­تاللۋرگيانىڭ جۇمىسى جاندانا تۇسەرى انىق. ۇشىنشىدەن، اۋىل شارۋاشىلىعى عى­لىمدارىن قارجىلاندىرۋعا باسا كوڭىل بولگەن ءجون. اگرونوميا، زووتەحنيكا، اگرو­حيميا، تۇقىمتانۋ، وسىمدىك ءوسىرۋ – بۇل سا­لالار­دىڭ قاي-قايسىسى دا تۇپتەپ كەلگەندە ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەرى ءسوزسىز.

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار