4 ماۋسىم, 20:03 512 0 بىلگەنگە مارجان Túrkistan Gazeti

تەمەكىگە تاۋەلدىلىكتەن قالاي قۇتىلۋعا بولادى؟

جاقسى ادەت قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ءبىراز ەڭبەك، كۇش-جىگەر قاجەت ەكەندىگى بەلگىلى. ال بويداعى جامان ادەتتەن اۋلاق بولۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ مىسالى، تەمەكى شەگەتىن جاندارعا 21 كۇندە ودان ارىلا الاسىز دەپ كەسىپ ايتۋ قيىن. بۇل جاڭا ادەتتىڭ قالىپتاسۋىنا جەتكىلىكتى ۋاقىت بولعانىمەن، شىلىم شەگۋگە بايلانىستى ايتىلماعان. ادامدار شىلىمنىڭ دەنساۋلىققا تيگىزەر زاردابىن بىلە تۇرا، ودان باس تارتۋعا اسىقپايدى. سونىمەن تەمەكىگە تاۋەلدىلىكتىڭ قانداي تەرىس اسەرى بار؟

الەمدە جىل سايىن 31 مامىردا تەمەكىگە قارسى كۇرەس كۇنى اتالىپ وتىلەدى. بۇل كۇندى دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى 1988 جىلى بەكىتكەن بولاتىن. كوپتەگەن مەملەكەتتە اتاۋلى كۇنگە وراي سپورتتىق جانە اقپاراتتىق-تانىمدىق ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلادى. نەگىزگى ماقسات – شىلىم شەگەتىندەرگە زياندى ادەتتەن باس تارتۋعا كومەكتەسۋ، تەمەكى ءتۇتىنىنىڭ زاردابىن ايتۋ. سونىمەن قاتار بۇل كۇن سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاۋدى دا ماقسات ەتەدى. وسى جىلى ايتۋلى داتا كەڭ كولەمدە اتالىپ وتپەيدى. سەبەبى پاندەميا  قاناتتى كەڭ جايۋعا مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. تەمەكىنىڭ اسەرىنەن كوپتەگەن سىرقات تۇرلەرى پايدا بولادى دەيمىز. ولاردىڭ نەگىزگىسىنە ماماندار توقتالسىن.

 «شىلىم شەگۋ تۋبەركۋلەزدى، وكپەنىڭ قاتەرلى ىسىگىن، وكپەنىڭ وبسترۋكتيۆتى سوزىلمالى اۋرۋىن، برونح دەمىكپەسىن تۋعىزادى. بۇل تىزىمگە ونكولوگيالىق اۋرۋلار دا كىرەدى. شىلىم شەگەتىن ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى قىسقارادى. بۇل ورتاشا ەسەپپەن العاندا 10-15 جىل. نيكوتيندى ۇزاق ۋاقىت بويى قولداناتىن پاتسيەنتتەر تەمەكىنى بىردەن تاستاي المايدى. تەمەكىگە دەگەن تاۋەلدىلىگى بار جاندارعا ونىڭ مولشەرىن بىرتىندەپ ازايتۋعا كەڭەس بەرەمىز. ياعني كۇنىنە 1 شىلىم داناسىنان قىسقارتىپ وتىرۋ كەرەك. ەگەر ەرىك-جىگەرى مىقتى بولسا، وندا زياندى ادەتتەن بىردەن قۇتىلۋعا بولادى» دەيدى تەراپەۆت دارىگەر جادىرا الماتوۆا.

كوبىنەسە ءبىز تەمەكى تارتاتىنداردىڭ دەنساۋلىعى تۋرالى عانا ايتامىز. ال زياندى ادەتى جوق جاندار قايتپەك كەرەك؟ تەمەكى ءتۇتىنى ولاردىڭ دا دەنساۋلىعىنا زاردابىن تيگىزەدى. ەگەر ءپاسسيۆتى، ياعني تەمەكى شەگۋ ۇردىسىنە جاناما قاتىساتىن جاندار شىلىم شەگەتىندەرمەن ءبىر بولمەدە وتىرسا، ءيىس كيىمگە سىڭەدى. كوپ ۇزاماي ادامداردا باس اينالۋ، قۇسۋ، جوتەل، اللەرگيا پايدا بولادى. بۇل اعزاعا ۋلى زاتتاردىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى جەتتى دەگەندى بىلدىرەدى. كىشكەنتاي بالالارىنىڭ قاسىندا تەمەكى تارتاتىن اتا-انالار زياندى ادەتتەرىنىڭ ۇرپاعىنا قانداي زارداپ اكەلەتىنىنىن ويلاي بەرمەيدى. بۇل شىلىمنىڭ قۇرامىنداعى ۋلى زاتتاردى ەسكەرمەگەننەن بولادى.

تەمەكىنىڭ قۇرامىندا نيكوتيننەن باسقا تسيانيد، مىشياك، سينيل قىشقىلى، ۋلى گاز بار. بۇدان بولەك باس ميىنىڭ جۇمىسىنا زيان تيگىزەتىن حيميالىق قوسىندىلار دا بولادى. تاۋلىگىنە ورتاشا العاندا 20 دانا تەمەكى تارتقان ادام 130 مگ نيكوتيندى اعزاعا سىڭىرەدى. جىلدار بويى تەمەكى شەگەتىن جاندار تىنىس الۋ جولدارى ارقىلى قانشا زياندى «قوقىستى» جينايتىنىن ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. وسىدان كەيىن دەنساۋلىق بىرتىندەپ سىر بەرەدى. ونىڭ ىشىندە جۇرەكتىڭ جۇمىسى كۇرت ناشارلايدى.

«نيكوتين اعزاعا زيان تيگىزەدى. سونىڭ ىشىندە ءبىز ونىڭ جۇرەك-قان تامىرلارى جۇيەسىنە اسەرىن قاراستىرامىز. ادام كوپ ۋاقىت بويى شىلىم شەگەتىن بولسا، ونىڭ قان تامىرلارى تارىلا باستايدى. ەڭ الدىمەن، جۇرەك تامىرلارى زاقىمدانادى. بۇل ارتەريالىق قىسىمنىڭ جوعارىلاۋىنا، جۇرەكتىڭ يشەميالىق اۋرۋىنا، ميوكارد ينفاركتىسىنە اكەلۋى مۇمكىن. شىلىمدى كوپ شەگۋدىڭ سالدارىنان جۇرەكتىڭ جۇمىسى ناشارلايدى. ونى تاس جولدىڭ مىسالىندا قاراستىرۋىمىزعا بولادى. ءتۇزۋ، اسفالت توسەلگەن جولدا كولىك جاقسى جۇرەدى. كولىك بۇرالاڭ، قيسىق جولدا جىلدامدىعىن باسەڭدەتەدى. سول سياقتى قاناينالىم باياۋلاعان جاعدايدا جۇرەك بۇلشىق ەتىنىڭ قىزمەتى ناشارلايدى. سونىمەن قاتار شىلىم شەگەتىن انادان تۋعان بالانىڭ جۇرەگى قاتتى سوعىپ، گيپوكسيا پايدا بولادى. ال گيپوكسيا دەگەنىمىز – وتتەگىنىڭ جەتىسپەۋى»، دەيدى كارديولوگ دارىگەر رايحان بايتۋروۆا.

تەمەكىدەن قالاي باس تارتۋعا بولادى؟ بىرىنشىدەن، تەمەكىنى تارتۋ تۋرالى وي قاي كەزدە پايدا بولاتىندىعىنا توقتالۋ كەرەك. زياندى ادەتىنە بىرنەشە جىل بولعان ادام اۆتوماتتى تۇردە ۋلى زاتتى قولعا الادى. اسىرەسە، ارتىق مينۋتى بار كەزدە نەمەسە قولى بوس بولسا، تەمەكىگە دەگەن تاۋەلدىلىگى ارتادى. سوندىقتان دا ماماندار بوس ۋاقىتتا پايدالى نارسەمەن اينالىسۋعا كەڭەس بەرەدى. مىسالى، سپورتپەن شۇعىلدانۋ، كىتاپ وقۋ، سەرۋەندەۋ. سونىڭ ىشىندە تىنىس الۋ جاتتىعۋلارىن ەرەكشە اتاپ وتىكىمىز كەلەدى. تەرەڭ تىنىس الۋ جاتتىعۋلارى ويدى تىنىشتاندىرۋعا، جامان ادەتتى ويلاماۋعا كومەكتەسەدى. ەكىنشىدەن، تەمەكى ءتۇتىنى بار ورتادان – تانىستاردان، دوستاردان ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن الىس جۇرگەن ءجون. ادامداردىڭ «كوڭىلى ءۇشىن» نيكوتيندى قايتا قولعا الۋدىڭ قاجەتى جوق. ەڭ باستى ورىندا دەنساۋلىق ەكەنىن ەستەن شىعارماعانىڭىز ءجون. ۇشىنشىدەن، بۇل تاۋەلدىلىك ەكەندىگىن مويىنداۋ كەرەك. ادامدار بۇل ۋاقىتشا «ەرمەك» دەپ ەسەپتەيدى دە، نيكوتيننىڭ زاردابىن ەسكەرە بەرمەيدى. سوندىقتان دا دارىگەردىڭ كومەگىنە جۇگىنگەن ارتىق بولمايدى. ەڭ سوڭعىسى، وسىعان دەيىن تەمەكىدەن باس تارتقان ادامداردىڭ بولعاندىعىن ەستەن شىعارماۋ قاجەت. دەمەك ءسىزدىڭ دە قولىڭىزدان كەلەدى. ەڭ باستىسى، تەمەكى شەگۋشىلەردىڭ زياندى ادەتتەن باس تارتامىن دەگەن نيەتى بولۋ كەرەك.

بالجان سمايلوۆا

 

سوڭعى جاڭالىقتار