4 ماۋسىم, 17:16 626 0 تاريح "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

سولاقاي ساياساتتىڭ اقيقاتىن ايگىلەگەن ەڭبەك

مۇستافا شوقاي شىعارما­لا­رى­نىڭ نەگىزگى تاقىرىبى سىن سادا­عىنا الىنعانى كەڭەس شىندىعى بولا­تىن. «كەڭەستەر قول استىنداعى تۇركىستان. (پرو­لەتاريات ديكتاتۋراسىنا مىنەزدە­مە)» اتتى ەڭبەك تۇركىستان ايماعىنداعى كەڭەستىك بيلىكتىڭ 20-30-جىلدارعى ساياسي-ەكو­نوميكالىق، الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق جاع­دايىن بارىنشا  اشىپ بەردى. ەڭبەك­تىڭ ءبىرىنشى ءبولىمى 1928 جىلى Les Sovievts en Asie Cenirale («ورتا ازيا كەڭەستەر قولاستىندا») دەگەن اتپەن جارىق كوردى. وعان العىسوزدى 1920 جىلى تيفليستە مۇستافا شوقايمەن كەزدەسىپ، ىقىلاستى سۇحبات قۇرعان، فرانتسۋز عالىمى پەر رەنودەل جازدى. ونىڭ پىكىرىنشە، مۇس­تافا شوقاي سول كەزدىڭ وزىندە-اق ءوز ەلى­ن­ىڭ اسا زيالى توبىنا جاتاتىن ادام رەتىندە ورتا ازيادا بولىپ جاتقان وقي­عا­لاردى جاقسى ءبىلىپ، ماسەلەنى تەرەڭ ءتۇسى­نىستىكپەن تولقي وتىرىپ بايانداعان. 

كىتاپتىڭ «اۆتوردان» دەگەن بولىگىندە جەتى جىلدان كەيىن، ورىس تىلىندە قايتا جارىق كورگەنى ايتىلعان. سوۆەتتىك قۇرىلىستىڭ 18 جىلدىق مەرەيتويى مەن سالتاناتىنا وراي شىققان بۇل كىتاپتا تۇركىستان اۋماعىنداعى لەنيندىك ۇلت ساياساتتىڭ شىنايى شىندىعىن كورسەتۋگە، سوڭعى كەزدەردە بولشەۆيكتەردىڭ «تۇركىستاندىق قازان» دەپ شىندىقتى اسىرە بويامالاپ جازعاندارىنا نەگىز بولعان قۇ­جاتتىق ماتەريالدار ۇسىنىلادى. ولار بول­شەۆيك گەورگي سافاروۆتىڭ ءوزىنىڭ جەكە كورىپ-وقىعاندار نەگىزىندە 1921 جىلى جا­زىل­عان «وتارلاۋشىلىق رەۆوليۋتسيا. ءتۇر­كىستان ساباقتارى»، سول كەزدە رسفسر حالىق كوميسسارياتىنىڭ ورىنباسارى جوعا­رى لاۋازى­مىنداعى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ «رەۆو­ليۋ­تسيا جانە تۇركىستاننىڭ جەرگىلىكتى حالىق­تارى»، س.براينين مەن ش.شافيرونىڭ 1934 جىلى شىققان «سوۆەتتەردىڭ جەتىسۋداعى العاشقى كادامدارى» جانە 1935 جىلى شىق­قان «الاشوردا تاريحىنىڭ وچەركتەرى». بىراق شىقپاي جاتىپ كونتررەۆوليۋتسيالىق زياندى دەپ ايدار تاعىلعان كىتاپتار بولاتىن.

قازىرگە دەيىن بۇل ەڭبەك الەمنىڭ بىرنەشە تىلدەرىنە اۋدارىلدى. الايدا ازاتتىعىن اڭساعان مۇستافا شوقايدىڭ وتانىنا تاۋەل­سىزدىك جىلدارى عانا ورالۋىنا بايلا­نىستى بۇل قازاق تىلىنە دە اۋدارىلىپ، 1998 جانە 2007 جىلدارعى شىعارمالارىنىڭ ەكى جانە ءۇش تومدىقتارىنا كىردى. الايدا بۇل با­سى­لىمداردا 1928 جىلعى فرانتسۋز تىلىندەگى ەڭ­بەك­پەن شەكتەلدى، ەكىنشى ءبولىمى قازاق تىلىنە اۋدارىلماي، ولارعا ەنبەي دە قالدى.

مۇستافا شوقايدىڭ بۇل ەڭبەكتى جازۋىنا نەگىزگى تۇرتكى بولعان باستى سەبەپ قازان رەۆو­ليۋ­­تسياسىنىڭ X جىلدىعىنا وراي ماسكەۋگە ارنايى كەلگەن فرانتسۋز جۇمىسشى­لارى دەلەگاتسياسىنىڭ ءبىر توبىنىڭ تۇركىستانعا ساپارى ەدى. ولار وزدەرىنىڭ كوزبەن كورىپ كۋا بولعاندارىمەن دە، ءتىپتى كورمەگەندەرىمەن دە تاشكەنتتە شىعاتىن «پراۆدا ۆوستوكا» گازەتى­نىڭ قىزمەتكەرلەرىمەن ەرەكشە ىقىلاسپەن ءبولىسىپ، وسى كورگەندەرىن ەلگە قايتار الدا­رىن­دا دا ايرىقشا جاريالانىمدارمەن ءمالىم ەتكەن. وزدەرى قالاعان جەردىڭ بارىندە بولىپ، وزدەرىنە ەمىن-ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋدىڭ بارلىق مۇمكىندىكتەرى جاسالعانىن، تۇركىس­تان­داعى ۇلت ساياساتىنداعى شىندىقتى كور­گەن­دەرىنە ريزالىق تانىتىپ، ءتىپتى بۇعان كۋالىك بەرۋگە دايىن ەكەندىكتەرىن جازعان.

مۇستافا شوقاي جەرگىلىكتى ەلدىڭ تىلىنەن ەشبىر حابارى جوق فرانتسۋز دەلەگاتتارىنىڭ وزدەرىنە كورسەتىلگەن ەمىن-ەركىندىكتى قالاي پايدالانا قويدى دەپ سۇراق قويا دا، وزدەرىنىڭ ەشقانداي ۇعىمىندا جوق ەلدىڭ وكىلدەرىمەن تەك اۋدارماشى ارقىلى عانا سويلەسكەنىن، ال ماسكەۋلىك اۋدارماشىلار ۇكىمەتكە ءتيىمسىز شىندىقتىڭ ءبارىن جاسىرىپ قالىپ وتىر­عانىن اتاپ كورسەتەدى. فرانتسۋز بەن جەرگىلىكتى ۇلتتاردىڭ اراسىندا اۋدارماشىلىقتى جۇزە­گە اسىراتىن بىردە-ءبىر وزبەكتى، تۇرىك­مەن­دى، تاجىكتى، قازاق نەمەسە قىرعىزدى بۇكىل تۇركىس­تان­نان تابا المايتىندىقتارىن، سول سەبەپتى فرانتسۋز دەلەگاتتارى جەرگىلىكتى وكىلدەرمەن ەشقانداي تىكەلەي بايلانىسقا بارا الماعا­نىن، ءار قادام جاساعان سايىن ولاردىڭ ورتا­سىندا ماسكەۋلىك تىڭشى جۇرەتىنىن جازادى.

فرانتسۋز دەلەگاتتارىنىڭ تاشكەنتتە، قوقاندا، سامارقاندا، بۇقارادا جانە اشحا­باد­­تا العان اسەرلەرىنىڭ نەگىزگى تۇيىندەرى قىسقاشا ايتقاندا مىناداي: ءبىرىنشى، سوۆەتتىك جاس وزبەكستاندا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ وزدە­رىن-وزدەرى باسقاراتىندىقتارىن انىق كورۋگە مۇمكىندىك بولعان. ەكىنشىدەن، جيناعان انىق­تامالاردان مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ باسىم كوپشىلىگىندەگى باسشىلار قۇرامىنىڭ نەگىزگى بولىگى جەرگىلىكتى حالىقتاردىڭ وكىلدەرى ەكەنىن بىلگەن. ۇشىنشىدەن، سوۆەت مەملەكەتىندە، بارلىق ۇلتتاردىڭ تەڭ قۇقىلى ەكەنى شىنى­مەن-اق جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن كورگەن. ولار ءتىپتى سوۆەتتەر ەلىندەگىلەر كاپيتال بيلەگەن ءوز ەلدەرىندەگىلەرمەن سالىستىرعاندا باقىتتى ەكەنىن كوزبەن كورگەنىن مالىمدەگەن. مۇستافا شوقاي ءدال وسىنداي پىكىرلەردى فرانتسيادا وتىرىپ-اق ايتۋعا دا، جازۋعا دا بولاتىن، قاجەتتى انىقتامالاردى ەۋروپاداعى سوۆەت­تىك وكىلدىكتىڭ كەز كەلگەنى جەتكىزىپ بەرە­تىن ەدى عوي دەيدى.

مۇستافا شوقاي كىتاپتا فرانتسۋز دەلەگات­تارى­نىڭ ءتۇيىندى دەگەن ماسەلەلەرىنە تۇركىس­تان ومىرىنەن ناقتى مىسالدار كەلتىرە­دى. جەرگىلىكتى حالىقتىڭ بيلىككە قاتىسۋىنا بايلانىستى 1917 جىلدىن 19 كاراشاسىندا وتكەن سوۆەتتەردىڭ تۇركىستاندىق 3-سەزى ءوزىنىڭ قارارىندا باتىل ءارى قاتاڭ تۇردە: «تاپ قازىرگى كەزەڭدە ولكەلىك رەۆوليۋتسيالىق جوعارعى باسشىلىققا مۇسىلمانداردى قوسۋ­عا ەشقانداي بولمايدى» دەگەنىن مىسال ەتەدى. ونان ءارى ءستاليننىڭ تۇركىستانداعى باس­شىلىقتى «ۇلتتىق شارۋالار سوۆەتىنە» جات­قى­زعانىنا سايكەس 1919 جىلدىڭ 5 ماۋسى­مىن­دا تاشكەنتتە وتكەن تۇركىستان كوممۋ­نيستەر پارتياسىنىڭ ولكەلىك 3-سەزىنىڭ وتىرىسىندا «مۇسىلمان-كەدەيدىڭ» اعىنان جارىلا ايتقان مىنا ءسوزىن دالەلگە كەلتىرەدى: «بىزدەر، مۇسىلمان سورلىلار، نيكولايدىڭ كەزىندە دە مال سوڭىندا زار ەڭىرەدىك، قازىرگى پرولەتارلىق ۇكىمەتتە دە تاپ سول قالپىمىز، ءتىپتى ودان دا جامانبىز...». سونان سوڭ جوعا­رىدا اتالعان تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ «رەۆوليۋتسيا جانە تۇركىستاننىڭ جەرگىلىكتى حالقى» دەپ اتالاتىن كىتابىنىڭ (وزبەكتىڭ مەملەكەتتىك باسپاسىنان 1925 جىلى، تاشكەنت) 101-بە­تىنەن كەلەسى مىسال كەلتىرىلگەن: «باسشى­­لىقتىڭ وكىلدەرى وزدەرىنىڭ ورىستارىن عانا قورعاشتادى، ولاردىڭ تاماقتارى توق، كيىم­دەرى ءبۇتىن، باسقالاردىڭ تورقاسىمەن، قىمبات جيھازدارىمەن ۇيلەرىن جابدىقتادى. ال بىزدەرگە، مۇسىلماندارعا، نە جاقسىلىق ىستەي قويدى؟ تاماق بەردى مە؟ جوق! كيىندىردى مە؟ جوق. ...ەگەر تاماق بەرسە، 1 000-داپ، 10 000-داپ اشتان قىرىلار ما ەدى؟». سونداي-اق سوۆەت وكى­مەتى تۇركىستاندا اشتىقتى ۇيىمداس­تى­رىپ، كەدەيلەردىڭ ميلليونداپ قىرىلۋىنا كوپە-كورنەۋ سەبەپشى بولعان كىنالىلەردى جازالاۋدىڭ ورنىنا «ولاردىڭ كوپشىلىگىن پارتيالىق تارتىپكە شاقىرىپ»، رەسەيدىڭ ىشكى گۋبەرنيالارىنا اۋىستىرعانى سياقتى ناقتى مىسالدار دا كەلتىرىلگەن.

مۇستافا شوقاي تۇركىستانداعى سوۆەتتىك بيلەۋشىلىكتىڭ نەگىزگى ءتۇپ-تامىرى، مىنە، وسىنداي دەگەن قورىتىندى جاسايدى دا، مۇنىڭ بارلىعىن بولشەۆيك باسشىلارى بىلمەدى ەمەس، وتە جاقسى ءبىلدى دەيدى. بۇعان ركپ تسك-سىنىڭ 1920 جىلعى 29 ماۋسىمداعى قارا­رىندا جازىلعان: «ەۋروپادان كەلگەن قونىس­تانۋشىلار مەن جەرگىلىكتى حالىقتار­دىڭ (تۇركىستاندىقتار) اراقاتىناستارى وتار­شىل­دىق داعدىعا ابدەن ۋلانعان (تۇركىس­تان­داعى سوۆەت وكىمەتىنىڭ لەنيندىك پارتياسى تسك-نىڭ ءوزى بەرگەن وسى باعانى ارقاشان ەسىڭىزدە ۇستاڭىز) ورىس جۇمىسشىلارىنىڭ قولىنداعى سوۆەت وكىمەتىنىڭ ەكى جارىم جىل ىشىندە وڭ وزگەرىسكە جول باستاعانى بىلاي تۇرسىن، ولاردى وزگەشە سىپاتتى «كوممۋ­نيستىك» ءىس-ارەكەتتەردىڭ سالدارىنان ودان ارى اسقىندىرا ءتۇستى»، – دەگەندى مىسال ەتەدى.

كەڭەس وكىمەتىنىڭ شەت ايماقتارداعى العاش­قى ۇراندارىنىڭ ءبىرى مەملەكەتتىك باس­قارۋ اپپاراتتارىن مىندەتتى تۇردە «ۇلت­تان­دىرۋ»، جالپى العاندا، قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالالارىن «ۇلتتاندىرۋ» بولعانى بەلگىلى. مۇنىڭ ءمانى باسقارۋ ورگاندارىنا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ وكىلدەرىن مولىراق تارتۋ ەدى. سوناۋ 1919 جىلى (12 شىلدە) تسك ركپ تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق كوميسسارلار سوۆەتىنە «حالىقتىڭ سان ءمول­شە­رىنە تەپە-تەڭدىك دارەجەدە تۇركىستان­دىق دالا­لىقتاردى مەملەكەتتىك قىزمەتكە تارتۋ­دى» مىندەتتەدى. بىراق ودان ەشتەڭە شىعا قويمايدى. سودان بولشەۆيكتەر ەندى باسقارۋ اپپاراتىن «ۇلتتاندىرۋ» دەگەننىڭ مازمۇنىنا كەلەسى وزگەرىستەردى ەنگىزىپ، مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا قاراي بەتىن بۇرىپ، ولاردىڭ ءتىلىن جاتتىقتىرۋ ماقسا­تىندا قىسقامەرزىمدى كۋرستار ۇيىمداس­تى­رىپ، سودان وتكەن ورىستارمەن مەملەكەتتىك اپپا­راتتىڭ قىزمەتكەرلەرى تولىقتىرىلادى.

«ماركستىك كوزقاراسپەن قاراعاندا، ەكونو­مي­كالىق جاعىنان ءالسىز ەلەمەنتتەر» دەپ اشتان قىرىلىپ جاتقان تۇركىستاندىقتارعا جاردەم بەرۋدەن باس تارتقان تۇركىستانداعى «قازان توڭكەرىسىنىڭ كورنەكتى باسشىسى يۆان توبولين، تۇركىستانداعى بارلىق تاپ وكىل­دەرىن ءوز ەلىندەگى ۇكىمەت باسشىلىعىن ۇيىم­داستىرۋعا قاتىستىرماي قويعان توبو­لين سوۆەتتىك ورتالىققا: «مەملەكەتتىك اۆتونوميا قۇرۋ جولىمەن تۇركىستاندا ۇلتتىق ءوزىن-ءوزى بيلەۋشىلىك تولىق جۇزەگە استى...» دەسە، ءماس­كەۋ­دەن كەلگەن شالۋا ەلياۆا، گەورگي سافاروۆ جانە باسقا بولشەۆيكتەر تۇركىس­تاندا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى وتارلاۋ­شى­لىق جولىمەن قاناۋدىڭ ەڭ اسقىنعان ءتۇرى قولدا­نىلعانىن انىقتاعان. ال جەرگىلىكتى تۇر­عىندار مەملەكەتتىك ىسكە قالاي تارتىلىپ جات­قانىنا گ.سافاروۆتىڭ «وتارلاۋشى رەۆو­ليۋ­تسيا. تۇركىستان تاجىريبەسى» دەگەن كىتا­بىنان مىنانداي مىسال كەلتىرىلەدى: «وتار­شىلدارعا دالالىق كەدەيلەردەن شىق­قان، وزدەرىمەن تەڭ تۇسەتىن ناعىز باس­شىلاردىڭ قاجەتى بولماعان. ولارعا اۋدار­ما­شىلار مەن ورىنداۋشى پوليتسەيلەر قاجەت».

مۇستافا شوقاي ەڭبەگىندە سوۆەت وكى­مەتى­نىڭ تۇركىستاندا جەرگىلىكتى حالىق ءۇشىن ما­ڭىزدى بولعان ەكى رەفورماعا توقتالعان. ونىڭ ءبىرى، جۇرگىزىلگەنىنە ءۇش جىل وتكەندە «پومەششيكتەردىڭ جەرى جارتىلاي جەرسىز جانە مۇلدە جەرى جوق كەدەيلەرگە» بەرىلدى دەگەن، ەكىنشىسى – ايەلدەردىڭ بەتپەردەلەرىنە باي­لا­نىستى رەفورما. الايدا قايشىلىقتى ءجۇر­گى­زىلگەن بۇل رەفورمالارعا ءباسپاسوز ءمالى­مەتتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ ناقتى دالەل­دەر كەلتىرىلگەن. مىسالى، «اسا ساقتىقپەن ىستەلىپ جاتقان ىسكەرلىك» دەپ فرانتسۋز دەلە­گات­تارىن سەندىرگەن، ال شىن مانىسىندە اكىمشىلىكتىڭ دورەكى قىسىمشىلىعىمەن ەمەس، وتە مۇقيات دايىندىقپەن جۇرگىزىلۋى ءتيىس سوڭعى رەفورما ءباسپاسوز بەتىندە سىنعا الىنعان ەدى. «قىزىل وزبەكستان» گازەتى (6.1.1928ج.) «باسقالارعا ۇلگى كورسەتۋگە ءتيىستى پارتيا جانە كومسومول مۇشەلەرى ايەلدەردىڭ بەتتەرى اشىق ءجۇرۋى جونىندە داۋىس كوتەرە ءسوز ءجۇزىن­دە كوپ ايتادى دا، ال ءىس جۇزىندە بەتتە­رىنىڭ اشىق جۇرگەنىنە قارسى بولادى».

مۇستافا شوقاي تاشكەنتتە فرانتسۋز كوممۋنيستەرى وزدەرى كورگەن ەل باسشىلارىنا قاتىستى قولدارىنا تيگەن انىقتامالار بويىنشا، تۇركىستان ۇلتتىق رەسپۋبليكاسىن ۇستاپ تۇرعان ناعىز جانە شىنايى رەۆوليۋ­تسيو­نەر-ينتەرناتسيونالدىق كادرلاردىڭ «رەۆوليۋتسيالىق پورترەتتەرىن كەسكىندەي الادى دەيدى. سونداي كادرلارمەن تانىستىرۋ ماقساتىندا وقىرماندار نازارىنا گەورگي سافاروۆتىڭ «وتارشىل رەۆوليۋتسيا». تۇركى­س­تان تاجىريبەسى» دەگەن كىتابىنىڭ 109-6ەتىنەن مىناداي جولداردى ۇسىنادى: «پارتيانىڭ (بولشەۆيكتىك) ۇراندارىنىڭ سوڭىنان ەرەر وزگە پارتيا بولماعاندىقتان، وزبەكتەردىڭ كارىسى دە، جاسى دا ەرە جونەلەدى، ال ولاردىڭ پارتيا تۋرالى ەشقانداي ۇعىم­دارى دا جوق». اۆتور تەكتىك ءتۇبىرى وسىنداي تامىردان قازىرگى تۇركىستان «ۇلتتىق رەسپۋبليكاسىنىڭ» پارتيالىق جانە ۇكىمەتتىك باسقارۋشىلارى قۇرالعان دەگەن قورىتىندى جاساپ، وزبەكستان كوممۋنيستىك پارتيا قۇرامىنان ناقتى مىسالدار كەلتىرگەن.

كىتاپشادا فرانتسۋز دەلەگاتتارىنىڭ سوۆەتتىك قازاقستانعا ساپارى تۋرالى دا ءبىراز مالىمەتتەر بەرىلگەن. ولار ساپار بارىسىندا تاشكەنت تەمىرجولى بويىنداعى قىزىلورداعا ءتۇن ورتاسىندا كەلەدى. پويىزدىڭ 7 مينۋتتىق ايالداماسىندا ولاردى «قازاق پرولەتاريا­تىنىڭ» توراعاسى گولوششەكيننىڭ ءوزى قارسى الىپ، قۇتتىقتاپ، ءسوزىنىڭ سوڭىندا سوۆەتتىك قازاقستان ازاماتتارىنىڭ عاجايىپ جەتىستىك­تە­رىن تانىتاتىن ەسكەرتكىش البوم سىيلاي­دى. بۇل البومدا قازاقستاندىقتاردىڭ تۇر­مى­سى پەن ەڭبەگىنىڭ باقىتتى جاعدايلارى، سوۆەت وكىمەتىنىڭ ۇلت ساياساتىنىڭ باسقا دا يگىلىكتەرى كورسەتىلگەن. وسىلاردىڭ ءبارىنىڭ ارتىندا سوۆەتتىك قازاقستاننىڭ جۇرگەن جولىمەن ءجۇرىپ، «قاھارمان كوممۋنيستىك پارتيانىڭ» باسشىلىعىنىڭ ارقاسىندا قازاق پرولەتارياتىنىڭ جەتكەن جەتىستىكتەر­مەن ماقتانسا، فرانتسۋز پرولەتارياتىنىڭ دا سونداي جەتىستىكتەرگە جەتۋلەرىنە تىلەكتەستىك تۇردى. بۇدان ارى كىتاپشادا «قازاقتىڭ باقىتتى پرولەتارياتىنىڭ قاھارمان كوممۋنيستىك پارتياسى» ومىرىنەن بىرنەشە مىسال ۇسىنىپ، پارتيا مۇشەسىندەگى جالپى قازاقتار جونىندە گولوششەكيننىڭ: «ءبىزدىڭ كوممۋنيستەردىڭ كوپشىلىگى ساۋاتسىز. ولار، ەڭ بولماسا، از-ماز ساۋاتتى بولسا، ازداپ ساياسي ساۋاتتارى اشىلسا، پارتيانىڭ نۇسقاۋلارى ورىندالىپ جاتار ەدى، ولاردىڭ وزدەرى رۋلىق قالدىقتاردىڭ شىرماۋىنان ارىلار ەدى» دەگەن ءسوزى كەلتىرىلگەن («ەڭبەكشى قازاق»، 21.11.1927 ج.). بۇل فرانتسۋز دەلەگاتتارىن سونشا­لىقتى سۇيسىندىرگەن قازاق كوممۋنيس­تە­رىنىڭ بەت بەينەسى بولاتىن.

قازاقستان پرولەتارياتىنىڭ جاعدايى تۋرالى وسى ايتىلعان ازداعان مالىمەتتەر، بولشەۆيكتەر سوزىمەن ايتقاندا، «وكتيابر ارقىلى وزدەرىنىڭ ۇلتتىق تاۋەلسىزدىگىن جانە ۇلتتىق ەركىندىگىن العاندىعىمەن» قوسا، قازاق اۆتو­نوميالىق سوۆەتتىك سوتسياليستىك رەسپۋب­ليكاسىنىڭ دا مەملەكەتتىك قۇرىلى­سىن كوز الدىڭىزعا وڭاي كەلتىرەدى دەي وتىرىپ، مۇستافا شوقاي ءوزىنىڭ كوكەيىن­دەگىسىن ەگەر قا­زاقستان ءوزىن ءوزى باسقاراتىن دەربەس ۇلتتىق بىرلىك بولسا، مەملەكەتتىڭ بارلىق باسقارۋ مەحانيزم­دەرىنىڭ باستى بولىكتەرىن شىنىمەن ۇلتتىق كادرلارى باسقارىپ وتىرسا، سول جاع­دايدا باسقارۋ جۇيەسىنە ۇلتتىق پرولە­تا­ريا­­تى قاتىناسسا، وندا شىنايى قازاقستان تۋرا­لى ايتۋعا بولار ەدى دەگەن پىكىر بىلدىرەدى.

بولشەۆيكتەردىڭ كەڭەستىك وكىمەت جۇيە­سىن قۇرۋداعى نەگىزگى يدەياسى پرولەتاريات ديكتاتۋراسىن ورناتۋ بولعانى بەلگىلى. الايدا ونداي پرولەتاريات تابى قازاقستاندا جوق دەۋگە بولاتىن نەمەسە ءتىپتى ازشىلىق ەدى. كىتاپشادا سول كەزدەگى قازاقستانداعى 148 مىڭ كاسىپوداق مۇشەلەرىنىڭ ىشىندەگى قازاقتاردىڭ سانى 34 مىڭ، ياعني 25% («زا پارتيۋ» جۋرنالى، №3). وندىرىستەگى جۇمىس­شىلاردىڭ جالپى سانىنا شاققاندا جۇمىسشى قازاقتار – 2,2 پايىز. ال جوعارىدا كورسەتىلگەن 34 مىڭ جۇمىسشى قازاقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى كاسىپتىك قوزعالىسى جاعىنان ەشقانداي ءرول اتقارمايتىن مالشىلار مەن مەرزىمدىك اۋىل شارۋاشىلىعى جۇمىسشى­لارىنان تۇرادى. بۇدان ارى كىتاپشادا وسى جۇمىسشىلاردىڭ جۇمىس، تۇرمىس جاعدايى ارنايى ءسوز بولادى. وسىنداي جاعداي كەڭەستىك قازاقستان جاعدايىندا شارۋاشىلىقتى «سوتسياليستىك جولمەن قۇرۋدىڭ» ەڭ باستى نىساناسى سانالىپ وتىرعان تۇتىنۋشىلار كووپەراتسياسىندا دا قالىپتاسىپ وتىرعان­دىعى، كووپەراتسيانىڭ 1 078 بولىمشەلەرىنىڭ قازاقتار تۇراتىن جەرلەرگە قىزمەت كورسە­تە­تىندەرى 29,6% ەكەندىگىن ايتالادى.

مۇستافا شوقاي سوۆەت وكىمەتىنىڭ قازاق جۇرتشىلىعىنا دەگەن ساياساتىنىڭ بەتپەر­دەسىن انىق كورسەتەتىن سالا مەكتەپ جۇمىسى دەيدى. وسى سالاداعى «ۇلى جەتىستىكتەرىن» كورسەتۋ ءۇشىن «زا پارتيۋ» جۋرنالىندا كەلتىرگەن مىنانداي مالىمەتتەرگە سۇيەنەدى. وندا قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانى رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى 560-تىڭ ورنىنا 1 600-گە جەتكەن. بىراق «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ 1927 جىلعى 14 ماۋسىمداعى سانىندا وسى كورسەتىلگەن مەكتەپتەردىڭ ىشىندە ءۇي جايمەن قامتاماسىز ەتىلگەنى 40-قا دا جەتپەيدى دەپ جازىلعان.

بۇدان ارى مۇستافا شوقاي «زا پارتيۋ» جۋرنالىندا ماقالا اۆتورىنىڭ دالەلدەگىسى كەلەتىن «قازاق ەڭبەكشىلەرىنىڭ تاعدىرى ولاردىڭ ءوز قولدارىندا» دەگەن تۇجىرىمىنا توقتالادى. ونىڭ دالەلىنە ول «ستاتيستيكادان ازداعان مالىمەتتەر» كەلتىرەدى: قازاقستان واك پرەزيديۋمىنداعى 21 ادامنىڭ 12-ءسى قازاقتار، واك-ءتىڭ 151 پلەنۋم مۇشەلەرىنىڭ 81-ءى، سوۆناركومنىڭ 16 مۇشەسىنىڭ 11-ءى قازاق­تار، ۋەزدىك اتقارۋ كوميتەتتەرى توراعا­لارى­نىڭ جالپى سانى 32 بولسا، ونىڭ 19-ى قازاق­تار... ت.س.س.

مۇستافا شوقاي سوۆەت وكىمەتىنىڭ قازاق كەدەيلەرىنىڭ جاساپ وتىرعان قىساستىقتارىن انىق ۇعىنۋ ءۇشىن پاتشالىق رەجيم كەزىندە قازاق حالقىنىڭ ەڭ قۇنارلى 40 ملن دەسياتينا جەرىن ورىس قونىستانۋشىلارىنا الىپ بەرگەنىن، كەيىن «دۇنيەجۇزىلىك رەۆوليۋتسيالىق پرولەتارياتتىڭ» اتىنان انت بەرىپ، ول جەر ۇلەسىنە بايلانىستى جۇرگىزىلگەن ادىلەتسىزدىكتى جونگە كەلتىرەتىندىكتەرىن، قازاقتاردان تار­تىپ الىنعان جەرلەرىن وزدەرىنە قايتارا­تىن­­دىقتارىن ايتىپ ۋادە بەرگەندەرىن فران­تسۋز كوممۋنيست مىرزالار جانە سيريالىق رەۆو­ليۋ­تسيونەرلەر بىلگەنى دۇرىس بولار ەدى دەيدى. ولاردىڭ وسىلاردى كورمەي، بىلمەي، الەمگە جار سالىپ، قازىرگى قازاقستان تۋرالى ەشقان­داي ۇعىم تۇسىنىكسىز، «قازاق ەڭبەكشى­لە­رىنىڭ باقىتتى تۇرمىسىن ءوز كوزىمىزبەن كوردىك» دەپ جار سالعاندار تاڭدانىس بىلدىرەدى.

مۇستافا شوقاي جوعارىدا ايتىلعاننىڭ ءبارى حالىقتاردىڭ اراسىندا ەشقانداي دا قويان-قولتىق «باۋىرلاستىقتىڭ» جوقتىعىنا ايقىن دالەل بولادى دەپ سوۆەتتىك قازاق­ستانداعى ۇلتارالىق قارىم-قاتىناسقا توق­تاپ، بۇعان ەڭ سوڭعى مالىمەتتەردى كەلتى­رەدى. «ەڭبەكشى قازاقتىڭ» 1928 جىلعى 1 جانە 3 قاڭتاردا شىققان جاڭا جىلدىق ساندارىندا «ۇلتارالىق الاۋىزدىق» دەگەن ۇزاق فەلەتون­دار باسىلعان. سونىڭ بىرەۋى بىلاي باستالادى: «ۇلتارالىق ارازدىقتىڭ بار ەكەنى ءبىزدىڭ بارىمىزگە دە بەلگىلى. بۇل جاڭالىق كورىنىس ەمەس، ەسكى قۇبىلىس، ول تۋراسىندا ءبىزدىڭ بارلىق سەزدەرىمىز بەن كونفەرەنتسيالارىمىزدا ايتىلىپ كەلەدى.... ورىستىڭ ۇلى دەرجاۆالىق ەسكى ساياساتىنىڭ تۋرا جانە زاڭدى ۇرپاعىنىڭ جالعاسى وتارلاۋشى كۋلاكتار ءالى كۇنگە دەيىن قازاقتارعا، وزبەكتەرگە، تاعى باسقا ەزىلگەن حالىقتارعا ۇستەمدىگىن جۇرگىزىپ كەلەدى...»

كىتاپشادا كەلتىرگەن فاكتىلەرى مەن انىقتامالارىنىڭ ءبارى تۇگەلدەي رەسمي قۇجاتتاردان الىنعان شىندىق ەكەنىنە قاراماستان مۇستافا شوقاي فرانتسۋز كوممۋنيستەرىن ءوز سەنىمدەرىنەن ايىرا المايتىنىن، ويتكەنى ونىڭ ءبارىن كوممۋنيست ەمەس ادامنىڭ، ءوزىنىڭ ايتىپ وتىرعانىن ەسكەرتەدى. سونىمەن بىرگە ءوزىنىڭ كەلتىرگەن انىقتامالارىنىڭ بىرەۋى جالعان بولسا، ءوز كىناسىن جازباشا تۇردە مويىنداۋعا دايىن ەكەنىن، جارىققا شىعار الدىندا كىتاپشانىڭ ءماتىنىن مۇقيات تاعى قاراپ شىققانىن، وندا كەلتىرىلگەن فاكتىلەرگە اسا ۇقىپتىلىقپەن زەر سالعانىن ەسكەرتەدى.

ءبىرىنشى ءبولىمنىڭ «ءسوز سوڭىندا» اۆتور كىتاپشاسىن جازىپ جاتقاندا قولىندا ۇزىك ۇزىك مالىمەتتەر بولعانىن، باسپاسوزدە جاريا­لانعان ماتەريالدارعا جۇگىنۋ ازدىق ەتكەن­ىن ايتىپ، كىتاپشانىڭ قازاقشاعا اۋدا­رىل­ماي قالعان ەكىنشى ءبولىمىن «قوسىم­شا» دەپ اتاۋى جايدان جاي بولماسا كەرەك. وكىنىشكە قاراي، بەلگىسىز جاعدايلارمەن ەكىنشى ءبولىم وسى كۇيىندە قالعان. مۇندا ءوزىنىڭ «پوسلەدنيە نوۆوستي» (1928. 25, 26 قىركۇيەك) گازەتىندە جاريالانعان ورتا ازيا سۋ شارۋاشىلىعى باسشىلارىنىڭ قىلمىستىق ىستەرى تۋرالى جازعان «تاشكەنتتىك مىرزالار» دەگەن ماقالاسى عانا بار.

ءسوزىمىزدىڭ قورىتىندىسى ەسەبىندە كىتاپشانىڭ قوسىمشاسىنداعى «كەڭەستەر ورتا ازيادا» دەگەن (ورىس جانە فرانتسۋز تىلدەرىندە) ماتەريالدان مىنانداي ءبىر دەرەكسوز كەلتىرە كەتەيىك: «مۇستافا شوقاي تازا عىلىمي دالدىكپەن ءبىزدىڭ الدىمىزدا بۇركەمەلەنگەن شىندىقتى اشىپ بەرۋگە تالپىنعان. ونىڭ دالەلى كەڭەستىك دەرەكتەرگە سۇيەنۋىمەن نانىمدى». شىنىندا دا، وتكەن عاسىردىڭ 20-30-جىلدارىنداعى كوممۋ­نيستىك پارتيانىڭ تۇركىستانداعى ۇلتتىق ساياساتىن وسىلايشا ايقىن اشىپ بەرگەن مۇنداي باعا جەتپەس ەڭبەكتى تابا قويۋ وڭاي بولا قويماس.

ابدىجالەل باكىر،

ساياسي عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار