4 ماۋسىم, 13:49 679 0 اتاجۇرت Túrkistan Gazeti

دۇكەن ءماسىمحانۇلى: قانداستار وتانعا، وتان قانداستارعا مۇقتاج

ەلىمىزگە تانىمال شى­عىس­تانۋشى، قىتايتانۋ­شى عالىم دۇكەن ءماسىم­حانۇ­لى شىعىستانۋ  ينستيتۋتىنا ديرەكتور بولىپ تاعايىن­دال­دى. بۇعان دەيىن ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ جانىن­داعى قىتايتانۋ ينستيتۋتى­نىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارىپ كەلگەن عالىمنىڭ وتاندىق عىلىمعا قوس­قان ۇلەسى قوماقتى. دۇكەن ءماسىم­حانۇلى قىتاي حالىق رەسپۋبلي­كا­سىن­داعى قازاق­تار مەكەن ەتەتىن شىڭجاڭ ولكەسىندە ومىرگە كەلگەن. ول قازاق­ستان تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى تاريحي وتانىنا ورالعان. ءبىز عالىم­عا حابارلاسىپ تاريحي كوشتىڭ ءمان-ماڭىزى جانە شىعىستانۋ، قىتاي­تانۋ سالاسىنا قاتىستى اڭگىمە وربىتكەن ەدىك. 

– قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان سوڭ قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەم قازاقتارىن اتاجۇرت­قا شاقىردى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلگە ەل قوسىلدى. جالپى، نازارباەۆتىڭ الەم قازاقتارىن بىرىكتىرۋدەگى ءرولى قان­داي؟

– وتكەن وتىز جىلدا تاۋەلسىز قازاق ەلىن قۇرۋ، قالىپتاستىرۋ جانە نىعايتۋ جولىندا  تۇڭعىش پرەزيدەنت، ەلباسى ن.نازارباەۆ تابىستى اتقارىپ شىققان اسا اۋقىمدى ىستەرىنىڭ قاتارىنان ءبىز مىنا ءۇش ماسەلەنى ەرەكشە ءبولىپ اتاعان بولار ەدىك. ونىڭ ءبىرىنشىسى – كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن شەكارا شەبىمىزدى بەيبىت جاعدايدا، ديپلوماتيالىق جولمەن شەگەندەپ بەرۋى بولسا، ەكىنشىسى – ەلوردامىزدى الماتىدان ارقا توسىندەگى اقمولاعا اۋىستىرىپ، از جىلدا ايشىقتى قالا تۇرعىزۋمەن بىرگە، ەلى­مىز­دىڭ سولتۇستىك وڭىرىنە ۇلتتىق رۋح دارىتۋى. ال ءۇشىنشىسى – الىس-جاقىن شەتەلدەردەن ءبىر ميل­ليوننان استام قانداس باۋىرلارىمىزدى اتامەكەننىڭ قۇشاعىنا ورالتۋى.

ارينە، تاۋەلسىز ەلدى قالىپتاستىرۋدىڭ قات-قابات قيىندىقتارىمەن ارپالىسا ءجۇرىپ جۇزەگە اسىرىلعان وسىناۋ ءۇش يگىلىكتىڭ قاي-قايسىسى دا حالقىمىزدىڭ «عاسىرلىق جەتىس­تى­گى» دەپ ايتۋعا لايىقتى. الايدا تاعدىردىڭ تەپەرىشىمەن الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە تارىداي شاشىلىپ كەتكەن قانداستارىمىزدى قازاق­ستانعا جيناي باستاۋىمىز ساياسي-سترا­تەگيالىق تۇرعىدان دا، پاتريوتتىق تۇرعىدان دا ەش­قاشان ماڭىزىن جويمايتىن تاريحي ۇلى ىستەردىڭ ءبىرى بولىپ قالاتىنى – باسى اشىق اقي­قات.

1991 جىلعى 16 جەلتوقسان كۇنى الاش بالا­سىنىڭ عاسىرلار بويى اڭساعان اسقاق ارمانى ورىندالىپ، تاۋەلسىز ەل اتاندىق. ول كەزدە رەسپۋبليكامىزدا مەملەكەت اتىن يەلەنىپ وتىرعان تيتۋلدى حالىقتىڭ ۇلەس سال­ماعى نەبارى 40 پايىزدىڭ ماڭايىندا عانا ەدى. وسىنداي جاعدايدا «الەمدىك قاۋىم­داس­تىق» اتتى ۇلى ايدىنعا جاڭا شىققان قازاق ەلى كە­مەسىن اق جال تولقىندار قايدا اپارىپ سوعۋى مۇمكىن، توسىن سوققان داۋىل­دارعا توتەپ بەرە الار ما ەكەن دەگەن سۇراقتار قاي-قايسى­مىزدى دا مازالاعانى راس.

ەلدىڭ تاعدىرى مەن بولاشاعىنا قاتىستى وسىناۋ كۇرمەۋى كۇردەلى ماسەلەنى جەدەل شەشۋ­دىڭ ءبىر جولى شەتەلدەردە تۇراتىن قانداس باۋىرلارىمىزدى مۇمكىندىگىنشە ەلگە ورالتىپ، سول ارقىلى ورتامىزدى تولتىرىپ، جىرتىعى­مىزدى بۇتىندەۋ ەدى. ن.نازارباەۆ وسىنى ەرتە اڭعارىپ قانا قويعان جوق، ىسكە دە جەدەل كىرىستى. ءتىپتى، ەلباسىنىڭ بۇل باعىتتاعى قادامى رەسپۋبليكامىز تاۋەلسىزدىك الماي تۇرىپ-اق باستالىپ كەتكەنى دە جۇرتشىلىقتىڭ جادىنان شىعا قويماعان بولار.

نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1991 جىلدىڭ قىر­كۇيەك ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكا­سىنىڭ پرەزيدەنتى رەتىندە تۇركياعا رەسمي ساپارمەن باردى. ساپار بارىسىندا ستامبۇل قالاسىندا قازاق دياسپوراسىنىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ، ولاردى ەلگە كوشىرىپ الۋعا ۋادە بەردى. بۇل وقيعا سول كەزدە تەك تۇركياداعى عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە شەتتە جۇرگەن كۇللى قازاق دياس­پوراسى وكىلدەرىنىڭ جۇرەگىنە ءۇمىت وتىن جاعىپ، بولاشاققا دەگەن سەنىمىن وياتتى.

وسى كەزدەسۋدە قازاق دياسپوراسىنىڭ وكىلدەرى ەلباسىعا كەزىندە اۋعانستاننان اۋىپ بارىپ، پاكىستان، يران، ساۋد ارابياسى جانە تۇركيادا بوسقىن رەتىندە تۇرىپ جاتقان قازاق باۋىرلارىمىزدى ءبىرىنشى كەزەكتە ەلگە قاي­تارۋعا قول ۇشىن بەرۋ تۋرالى ءوتىنىش بىلدىرگەن بولاتىن. پرەزيدەنت وسى ءوتىنىشتى بىردەن قابىل الىپ، تاۋەلسىزدىگىمىز جاريا بول­عاننان كەيىنگى از ۋاقىت ىشىندە قازاق­ستاننان ارنايى اۋە كولىگىن جىبەرىپ، اتالعان مەملەكەتتەردە بوسقىن  دەگەن ستاتۋسپەن جۇرگەن باۋىرلارىمىزدى اتامەكەنگە الدىرتتى.

ءبىر كەزدەرى تاعدىر تالكەگىنە ءتۇسىپ، اۋعان­ستاننان پانا تاپپاي، بوتەن ەل، جات جۇرت ارا­سىندا ازىپ-توزىپ جۇرگەن سول باۋىرلارىمىز بۇگىندە قازاقستاننىڭ ءار-ءار جەرىندە ءوسىپ-ءونىپ، ەڭبەك ەتىپ، تۋعان حالقىمەن بىرگە باقىت­تى بولاشاعىنىڭ بەسىگىن تەربەتۋدە.

1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا قازاقستان ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى. سودان تۋرا 15 كۇننەن كەيىن ەلباسىمىز شەتەلدەرگە حابار تاراتاتىن «شالقار» راديوسى ارقىلى ءسوز ءسوي­لەپ، الىستا جۇرگەن اعايىندارعا اق تىلەگىن جولدادى. ازات ەل، تاۋەلسىز مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ ءۇنى قانداي اسقاق، سوزدەرى قانداي جالىندى ەدى دەسەڭىزشى! اۋە تولقىنىنان ساڭ­قىل­داي شىققان بۇل تىلەكتى ءوز قۇلاعىمەن ەستىگەن قازاق بالاسىنىڭ قۋانىشىندا شەك بولمادى. پرەزيدەنتتىڭ اسىرەسە: «قىمباتتى وتانداستار! ەجەلگى اتامەكەنىنەن جىراقتاپ قالعان سىزدەردى كەشەگى كۇنگە دەيىن «اتا-بابا جەرىنە قايتىپ كەلە الامىز با؟» دەگەن سۇراق­تىڭ الاڭداتىپ كەلگەنىن مەن جاقسى بىلەمىن. «تۋعان جەردىڭ ءتۇتىنى دە ىستىق» دەيدى حالقىمىز. قانداس باۋىرلارىمىزدى بايىرعى اتا قونىسىنا تارتۋ ماقساتىندا قازاقستان ۇكىمەتى ارنايى قاۋلى قابىلدادى. سوندىقتان اتامەكەنگە كەلەمىن دەۋشى اعايىندارعا جول اشىق. اتا-بابا ارۋاعى الدارىڭىزدان جارىلقاسىن!»، – دەگەن سوزدەرىن تولقىماي تىڭداۋ مۇمكىن ەمەس ەدى.

ارينە، ايتىلعان ءسوز اقيقاتقا اينالسا عانا قۇندى. ەلباسىمىزدىڭ سويلەگەن سوزدەرى مەن ايتىلعان ويلارىنىڭ ءبارى بىرتىندەپ جۇزەگە اسا باستادى. 1992 جىلعى قىركۇيەكتە سول كەزدەگى استانامىز الماتى قالاسىندا تۇڭ­عىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ  ءبىرىنشى قۇرىلتايى شا­قىرىلدى. عاسىرلار بويى جات جەردە ءجۇر­گەن قازاق دياسپوراسى وكىلدەرىنىڭ باستارى اتامەكەندە قوسىلىپ، ءبىر-بىرىمەن جىلاپ كو­رىس­تى. مۇنداعى جەرگىلىكتى جۇرت تا جەتى اتا­سى ءتىرىلىپ كەلگەندەي قۋاندى. شەتەلدەن كەلگەن باۋىرلاردىڭ ۇشاقتان تۇسە سالىسىمەن اۋە­جاي­دىڭ توپىراعىنا اۋناپ، قارا جەردى قۇ­شىرلانا سۇيگەنىن كورگەندە جۇرەگى تەبىرەنبەگەن جان قالمادى. وسى قۇرىلتايدا دۇنيە­جۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى قۇرىلدى. ونىڭ توراعاسى بولىپ ەلباسىمىز ن.نازارباەۆ ءبىر-
اۋىزدان سايلاندى.

دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ تۇڭعىش قۇرىل­تايى وتكەن سوڭ، كوپ ۇزاماي، قازاقستان پرەزيدەنتى 1992 جىلعى قاراشادا يران پرەزي­دەنتى­نىڭ ارنايى شاقىرۋىمەن وسى ەلگە تۇڭ­عىش رەت رەسمي ساپارمەن باردى. ساپار كەزىندە نۇرسۇلتان ءابىشۇلى يراننىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى ءالي اكبار حاشەمي رافسانجاني مىر­زامەن سونداعى قازاقتاردىڭ تاعدىرى تۋ­رالى ارنايى اڭگىمەلەسىپ، اعايىننىڭ ءوز قا­لاۋى بويىنشا اتاجۇرتىنا ەركىن كوشۋى تۋ­رالى كەلىسىمگە كەلدى. بۇل دا، اسىرەسە جاستارى پار­سىلانىپ كەتۋگە بەيىم تۇرعان يرانداعى قا­زاق دياسپوراسى ءۇشىن تەڭدەسى جوق قۋانىش ەدى.

باسقانى بىلاي قويعاندا، بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان رەسەي، وزبەك­ستان، قاراقالپاقستان، تۇركىمەنستان، تاجىك­ستان، قىرعىز رەسپۋبليكاسى ت.ب. رەسپۋبليكا­لار­داعى قازاقتاردى اتامەكەنگە ورالتۋدىڭ زاڭدىق تەتىكتەرىن جاساۋدىڭ ءوزى وڭايعا تۇسكەن جوق. دەگەنمەن ەلباسى بۇل ەلدەردە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان اعايىنداردى ەلگە ورالتۋ ماسەلەسىن تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا اتالعان مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارىمەن جەكە-جەكە سويلەسىپ، كەلىسىمگە كەلۋ ارقىلى وڭتايلى شەشىپ بەردى. سونىڭ ارقاسىندا، اسىرەسە وزبەك­ستانداعى قانداستار وتانعا كەدەرگىسىز ورالۋعا تولىق مۇمكىندىك الدى.

ازاتتىقتىڭ العاشقى كەزەڭىندە الىستاعى اعايىنداردى ەلگە ورالتۋ ءۇشىن قىتاي ەلىمەن كەلىسىمگە كەلۋدىڭ قيىندىعى كوپتىڭ كوڭىلىن كۇپتى قىلعان كۇردەلى ماسەلەنىڭ ءبىرى بولعانى جاسىرىن ەمەس. الايدا ەلباسى قحر-دىڭ سول كەزدەگى توراعاسى تسزيان تسزەمينمەن اۋىزەكى كەلىسىپ، «ءبولىنىپ-جارىلعان وتباسىلاردىڭ قونىس اۋدارۋىنا» رۇقساتىن الدى. قىتاي ەلىنە جاساعان كەزەكتى ءبىر ساپارىندا نۇرسۇلتان ءابىشۇلى ونداعى اعايىنداردىڭ حال-جاع­دايىن ءبىلۋ ماقساتىمەن قۇلجا قالا­سىنا دەيىن بارىپ، قانداستارمەن كەزدەسىپ، تۇر­مىس-تىرشىلىكتەرىن كوزىمەن كورىپ قايتقان بولاتىن. وسىنداي قادامداردىڭ ارقاسىندا قىتايدا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قانداستار اراسىن­داعى اتاجۇرتقا ورالامىن دەۋشىلەردىڭ كوشىنە كەڭ جول اشىلدى.

قازىرگە دەيىن قازاق ەلىندە دۇنيەجۇزى قا­زاق­تارىنىڭ بەس قۇرىلتايى ءوتتى. ناقتىراق ايتقاندا، بۇل بەس-التى جىل سايىن ءبىر قۇرىل­تاي ءوتىپ تۇردى دەگەن ءسوز. سونىڭ بارىنە دە ەلباسىنىڭ ءوزى قاتىسىپ، شەتەلدەردەگى قازاق دياسپوراسىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن، كوشى-قونعا قاتىستى تۇيتكىلدى ماسەلەلەرىن مۇقيات تىڭ­داپ، قۇزىرلى سالا باسشىلارىنا ماسەلەنى تەزدەتىپ شەشۋ جونىندە ناقتى تاپسىرما بەرىپ وتىردى.

 –شەتتە تۇراتىن وتانداستارىن كوشى­رىپ الىپ جاتقان ساناۋلى ەلدىڭ ءبىرى – قا­زاق­ستان. وسى ۋاقىتقا دەيىن تاريحي وتانىنا 1 ميلليوننىڭ ۇستىندەگى قازاق كو­شىپ كەلىپتى. شەتەلدەن كەلگەن قازاق رە­تىن­دە كوشى-قون ىستەرىنە كوڭىلىڭىز تولا ما؟

– ءيا، بۇگىندە قازاق ەلى – قوماقتى قاراجات ءبولىپ، قانداستارىن ەلىنە شاقىرىپ وتىرعان ساناۋلى عانا مەملەكەتتىڭ ءبىرى. سونىڭ ارقا­سىن­دا وتكەن شيرەك عاسىر ىشىندە 300 مىڭعا جۋىق وتباسى اتاجۇرتقا ورالدى. بۇل – بۇرىن­نان كەرەگەسى كەڭ، بۇگىندە وزگەلەرمەن تەرەزەسى تەڭ تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ حالقى 1 ميلليوننان استام جاڭا قانداستارىمىزبەن تولىقتى دەگەن ءسوز. ايتقانعا از سەكىلدى كورىنگەنىمەن، بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن ۇلكەن ءبىر وبلىستىڭ نەمەسە ونشاقتى اۋداننىڭ حالقىنا شامالاس كەلەتىن قوماقتى سان ەكەنى ءسوزسىز.

«ەلگە ەل قوسىلسا – قۇت!» دەيدى قازاق دانا­لى­عى. شەتتەن كەلگەن باۋىرلارىمىزبەن بىرگە ەلگە مادەني-رۋحاني قۇندىلىقتارىمىز دا ورالىپ، ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ دامۋىندا تىڭ تىنىس، جاڭا ءورىس پايدا بولعانىن ماقتا­نىش­پەن ايتۋعا ءتيىسپىز. سول ارقىلى قايماعى بۇزىلماعان شۇرايلى ءتىلىمىز مەن باي ادەبي مۇرا­مىز، ءدىني سەنىم-نانىمىمىز بەن حالىق­تىق سالت-داستۇرلەرىمىز، ۇلتتىق قولونەر تۋىن­دى­لارىمىز، اتامەكەندە ۇمىت قالىپ بارا جاتقان كوپتەگەن ءان-كۇيلەرىمىز بەن بيلەرىمىز سوڭعى جيىرما بەس جىلدىڭ اۋقىمىندا وتان­دىق مادەنيەتىمىزگە جاڭا قازىنا بولىپ قوسىلىپ، ودان ءارى باي ءتۇستى.

اتاجۇرتقا ورالعان اعايىنداردىڭ اراسىندا بۇگىندە ەلىمىزدە كاسىپكەرلىكپەن تابىستى اي­نالىسىپ، عىلىمىمىز بەن ءبىلىمىمىزدى، مادەنيەتىمىز بەن ونەرىمىزدى دامىتۋعا بەلسەنە اتسالىسىپ جۇرگەن ايتۋلى تۇلعالارىمىز قانشاما؟!

ءبىر عانا ادەبيەت سالاسىن الساق، كوشى-قون ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قازاق قالامگەرلەرىنىڭ قاتارى جۇزدەگەن تالانتتى اقىن-جازۋشى­لار­مەن تولىقتى. ەلگە ورالعان قانداس قالامگەرلەر ادەبيەتىمىزگە تىڭ تىنىس، جاڭا لەپ الا كەلدى. ولاردىڭ قالامىنان تۋعان شىعارمالار وتان­دىق وقىرماننىڭ جۇرەگىنە جول تاۋىپ، ءسۇيىس­پەن­شىلىگىنە بولەنىپ ۇلگەردى.

سونداي-اق قازاق قيسسا-داستاندارىنىڭ ونداعان تومى، اعارتۋشى اقىندار – اقىت قاجى ءۇلىمجىۇلىنىڭ، كودەك مارالبايۇلىنىڭ، اسەت نايمانبايۇلىنىڭ، تاڭجارىق جولدى­ۇلى­­نىڭ شىعارمالارى، XV عاسىردا ءومىر ءسۇر­گەن ايگىلى قازاق شيپاگەرى وتەيبويداق تىلەۋقا­بىلۇلىنىڭ «شيپاگەرلىك بايان» اتتى مە­ديتسينالىق ەڭبەگى، قاجىعۇمار شابدانۇ­لى­نىڭ 6 تومدىق «قىلمىس» رومانى اتاجۇرتتا جارىق كورىپ، رۋحانياتىمىزدىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتە ءتۇستى.

بۇل ارادا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ەلگە ورالىپ جاتقان بۇلبۇل كومەي، جەزتاڭداي انشىلەردىڭ ءبارىن تىزبەلەپ جاتپاي-اق قويالىق. ءبىر عانا مايرا مۇحامەدقىزىنىڭ ءوزى قازاق­ستان­نىڭ ءان ونەرى مەن مۋزىكا مادەنيە­تىن الەمدىك جاڭا بەلەسكە كوتەرۋگە قانشالىقتى ۇلەس قوسىپ جۇرگەنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى.

ۇلتتىق بي ونەرىمىز دە تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءوزىنىڭ جاڭاشا دامۋ ارناسىن تاپتى. بۇل سالادا شۇعىلا ساپارعاليقىزى الىپ كەلگەن بي مەكتەبىنىڭ وزىندىك ورنى بار ەكەنى امبەگە ايان. ال ۇلتتىق ءداستۇرلى بي ونەرىنىڭ جاۋھارى بولىپ سانالاتىن «قارا جورعا»  بۇگىندە توي-جيىنداردا حالقىمىزدىڭ جانىنا شاتتىق نۇرىن سىيلايتىن ورتاق يگىلىگىمىزگە اينالدى.

تاەكۆوندو – بۇگىندە ەلىمىزدە قاناتىن كەڭگە جايىپ، تەز وركەندەپ كەلە جاتقان سپورت­تىڭ ءبىر ءتۇرى. ونىڭ قازاق توپىراعىندا تامىر جايۋى مۇستافا وزتۇرىكتىڭ ەسىمىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ال بوكسشىلارىمىز باقىت ءسار­سەك­باەۆ پەن قانات يسلام الەمدىك ەڭ مارتە­بەلى بوكس باسەكەلەرىندە ەل ابىرويىن اسقاق­تا­تىپ، كوك تۋىمىزدى بيىكتە جەلبىرەتتى.

تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا الەمنىڭ ءار تۇك­پى­رىنەن ەلىمىزدىڭ ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنا كەلىپ قوسىلعان ۇلاعاتتى ۇستاز، بىلىكتى عالىم باۋىرلارىمىز دا ەمەس. وسىناۋ ىسكە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان حاليفا التاي، زاردىحان قينايات­ۇ­لى، ءمىنىس ءابىلتاي، قارجاۋباي سارتقوجا، ءنابي­جان مۇحامەتحان، يسلام جەمەنەي، دۇكەن ءماسىمحانۇلى، ءناپىل ءبازىلحانۇلى، جانىمحان وشان ت.ب. عالىمداردىڭ ەسىمدەرىن قۇرمەتپەن ايتۋ ءلازىم.

تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باس­تاپ بۇلاردىڭ ارقايسىسى ءوز سالاسى بويىنشا جاس ماماندار دايارلاۋ مەن عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءىسىن قاتار ورىستەتىپ، وتاندىق شىعىس­تانۋ جانە تاريح عىلىمدارىن جاڭا بەلەسكە كوتەرۋگە لايىقتى ۇلەس قوستى. ولاردىڭ قاتارىندا قازىرگى جانە ەجەلگى موڭعول، قىتاي، پارسى جانە شاعاتاي تىلدەرىن جاقسى مەڭگەرگەن بىلىكتى ماماندار بار. وسىنداي عالىمدار مەن پەداگوگتاردىڭ ەلگە ورالۋىنىڭ ارقاسىندا وتاندىق عىلىمنىڭ كوكجيەگى كەڭي ءتۇستى.

ەلگە ورالعان قانداستارىمىز «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا شىعىستىڭ كونە مۇراعاتتارىنداعى قازاق حالقى مەن قازاقستان تاريحىنا قاتىستى قۇن­دى دەرەكتەردى عىلىمي تۇرعىدان جۇيەلەپ، انا تىلىمىزگە اۋدارۋعا اتسالىستى. سونداي-اق ولار­دىڭ قازاق تاريحىنىڭ اقتاڭداق بەتتەرىن اشۋعا ىقپال ەتەتىن عىلىمي ەڭبەكتەرى وقىر­مان­­مەن تابىسىپ، ەلىمىزدە ازات وي-سانا مەن جاڭا تاريحي كوزقاراستىڭ قالىپتاسۋىنا سەپ­تىگىن تيگىزۋدە. بۇعان ءىستىڭ كوزىن بىلەتىن مىڭ­داعان تاجىريبەلى مالشىلار مەن ديقان­داردى، جاراتىلىستانۋ سالاسىنىڭ عالىمدارى مەن ءدارى­گەر­لەردى، اسكەري قىزمەتشىلەر مەن ينجەنەر-قۇرىلىسشىلاردى، ءىت جانە ساندىق-تەح­نولوگيا ماماندارىن، تاعى باسقالاردى قوس­ساڭىز، ۇلت رەتىندەگى ورتاق ولجامىزدىڭ قان­شالىقتى قوماقتى ەكەنىنە كوزىمىز ايقىن جەتەدى.

ەلگە ەلدىڭ قوسىلىپ، قۇتقا اينالعانىنىڭ كو­رىنىسى وسى بولسا كەرەك. ەلباسىمىزدىڭ كوشى-قون جانە دەموگرافيا سالاسىنداعى ساليقالى ساياساتىنىڭ، شەتەلدەردەگى قازاق دياسپوراسىنا قاتىستى ەرەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا وسىلايشا ولگەنىمىز ءتىرىلدى، وشكەنىمىز جاندى، ورتامىز تولدى، ويداعىمىز بولدى دەپ نىق سەنىم­مەن ايتا الامىز.

– الەمنىڭ 40-قا جۋىق ەلىندە شاشىلىپ جاتقان تاعى دا 5 ميلليوننان ارتىق قا­زاق بار كورىنەدى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، ولار­دى كوشىرىپ الۋ مۇمكىن بە؟ بولماسا شەت­تەگى قازاقتى تاريحي وتانىنا شاقى­رۋ­دىڭ جەڭىل جولى قايسى؟

– شامامەن قازاق بالاسىنىڭ ۇشتەن ءبىرى ءالى دە بولسا جات ەلدەردە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. ولاردىڭ ءبىر بولىگى يررەدەنتا، ال ەكىنشى بولىگى دياسپورا بولىپ سانالادى. يررە­دەنتا دەپ وزدەرىنىڭ ەجەلگى اتامەكەنىندە تاريحي ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان، بىراق ءبىرتۇتاس ۇلتتان اتا قونىسىمەن بىرگە ءبولىنىپ قالعان بولىگىن ايتادى. تاريحتان بەلگىلى بولعانىنداي، قازاقتاردىڭ بىرقاتار جەرلەرى شەكارالاردىڭ وزگەرۋى، وتارشىل باسقىنشىلىق سياقتى وقي­عا­لاردىڭ سالدارىنان وزگە ەلدەردىڭ قۇرامىنا ەنىپ كەتكەنى بەلگىلى. ال دياسپورالار ءبىر ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءوز ەلىنەن ەكىنشى ءبىر ەلگە ەرىكتى-ەرىكسىز قونىس اۋدارىپ، وزگە حالىقپەن بىرگە تۇرۋى بولىپ تابىلادى.

وسى تۇرعىدان كەلگەندە قىتايداعى، رەسەيدەگى، وزبەكستانداعى، موڭعولياداعى قانداس­تا­رى­مىز تۇتاستاي يررەدەنتا بولىپ سانالادى. ونىڭ ۇستىنە شەتەلدەگى قانداستارىمىزدىڭ شامامەن 90 پايىزدان استامى وسى اتالعان ءتورت مەملەكەتتە ءومىر ءسۇرىپ وتىر. قالعاندارى تۇركيا، يران جانە ەۋروپا ەلدەرىندە تىرشىلىك ەتۋدە. ال ەندى شەتەلدەگى اعايىنداردىڭ كوشى-قون ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق، قازاقستانعا بۇعان دەيىن كوشىپ كەلگەندەردىڭ باسىم بولىگىن سول يررەدەنتالار قۇراپ وتىر. بۇدان بىلاي دا اتامەكەنگە كوشكىسى كەلەتىندەر نەگىزىنەن سول يررەدەنتالاردىڭ اراسىنان تابىلادى. ال تۇركيا، يران جانە ەۋروپا ەلدەرىندەگى اعايىن­داردىڭ وتانعا ورالعىسى كەلەتىندەرى تاۋەل­سىز­دىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا-اق كەلىپ الدى. ال قالعاندارى قوزعالا قويمايدى-اۋ. ويتكەنى «سانانى تۇرمىس بيلەيدى» دەيتىن جوسىق بار عوي، سول ءسوزدىڭ جانى بار. ەۋروپا­داعى جانعا جايلى تۇرمىستى، وركەنيەتتى ءومىردى كوبىسى قي­مايدى. ونى ايتاسىز، ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى تۇر­عى­لىقتى اعايىنداردىڭ ءوزى قازاقستاندى تاس­تاپ باتىس جانە ەۋروپا ەلدەرىنە كوشىپ كەتىپ جاتقان جوق پا؟! سوندىقتان ول جاقتاعى اعا­يىنداردى «نەگە كوشىپ كەلمەيسىڭ؟» دەپ كىنا­لاۋعا بولمايدى.

ال ەندى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا قانداستار كوشى نەگىزىنەن وزبەكستان، قىتاي، موڭعوليا ەلدەرىنەن اعىلىپ كەلىپ ەدى. وكىنىشكە قاراي، 2010 جىلداردان كەيىن شەتتەن كەلەتىن اعايىندار كوشى مۇلدە سايابىرلاپ قال­دى. وعان سەبەپ سول جىلداردا قازاقستان ۇكى­مەتى كوشى-قونعا ماراتوري جاريالادى، ودان كەيىن كوشى-قون زاڭىنا وزگەرىستەر ەنگىزىپ، بە­رىلەتىن كۆوتانى قىسقارتتى، ازاماتتىق الۋ­دى قيىنداتتى. تەك 2014 جىلعى ۋكراينا­داعى «قىرىم وقيعاسىنان» كەيىن عانا قازاق بيلىگى دەرەۋ ىسكە كىرىسىپ، شەتەلدەن كەلەتىن اعايىندار كوشىن جانداندىرۋعا ۇمتىلعانى­مەن، ونىڭ كە­شەندى مەحانيزمدەرى ۋاقىتىلى جاساق­تال­ماي، كوش جاندانباعان كۇيى توقى­راۋ­عا ۇشى­­رادى.

ال ەندى سىرتتان كەلەتىن قازاق كوشى قايتسە جاندانادى دەگەن ماسەلەگە كەلەتىن بولساق، «وتانداستار قورى» بەرگەن رەسمي مالىمەتتەرگە قاراعاندا، ءدال قازىردىڭ وزىندە شەتەلدەردە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان اعايىنداردىڭ اراسىنان 1,5 ميلليون قانداسىمىز وتانعا ورالۋعا نيەت ءبىلدىرىپ وتىرعان كورىنەدى. الايدا ءبىز وسى اعايىنداردى ەلگە اكەلىپ، باۋىرىمىزعا باسۋعا دايىنبىز با؟! ماسەلە وسىندا. ولاردى ەلگە اكەلەمىز دەيدى ەكەنبىز، ەندەشە ولاردىڭ ءومىر سۇرۋىنە قاجەتتى تىرشىلىكتىڭ ەڭ قاراپايىم شارت-جاعدايىن جاساپ بەرۋىمىز كەرەك. ول قانداي شارت-جاعداي؟ ءبىرىنشى، قۇجاتتاندىرۋ­دى (ىقتيارحات، ازاماتتىق) جەڭىلدەتۋ كەرەك. ەكىنشى، قانداستار اراسىنداعى قاراپايىم ەگىنشى-مالشىلاردى مەملەكەت ەلىمىزدىڭ سول­تۇس­تىك وڭىرلەرىنە اكەلىپ ەگىستىك جانە جايى­لىم­دىق جەرمەن تەگىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. ءۇشىنشى، زيالى قاۋىم وكىلدەرىنە، ونەر، مادە­نيەت قايراتكەرلەرىنە قالا-قالاشىقتار­دان سالىنىپ جاتقان «ارەندالىق تۇرعىن ۇيلەر­دەن» جارتىلاي نەسيەمەن بولسا دا باسپانا بەرۋ كەرەك. تورتىنشىدەن، زەينەت جاسىنداعى قانداستاردىڭ ەڭبەك وتىلىنە قاراي لايىقتى زەينەتاقى تاعايىنداۋ كەرەك. بەسىنشىدەن، كوشىپ كەلگەن اعايىندارعا تەك قازاقستان ازا­مات­تىعىن العاننان كەيىن عانا كىسى باسىنا جەت­كىلىكتى مولشەردە ءبىر رەتتىك جاردەماقى بەرۋ كەرەك. مىنە، وسى بەس ءتۇرلى تارماق بويىنشا ۇكىمەت كەشەندى باعدارلاما دايىنداپ ىسكە كىرىسسە، سىرتتان كەلەتىن قازاق كوشى قايتا جان­دانادى دەپ تولىق سەنىممەن ايتا الامىن. اسىرەسە، قحر بيلىگىنىڭ سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدان بەرگى شىنجاڭدا جۇرگىزگەن ساياساتى سالدارىنان ونداعى اعايىنداردىڭ ىشىندەگى قازاقستان­عا كوشكىسى كەلەتىندەر سانىنىڭ كۇرت وسكەنى جاسىرىن ەمەس.

شەتتەن كەلەتىن قازاق كوشى تۋرالى ايتا باستاساڭ بولدى، كەيبىر كەرىتارتپا اعايىندار «سونىڭ نە قاجەتى بار؟!» دەپ كىرپىشە جيىرىلا قالادى. مەن جوعارىدا ۋكرايناداعى «قىرىم وقيعاسىن» جايدان-جاي ەسكە الىپ وتىرعان جوقپىن. ءدال قازىر شەتەلدەگى قانداستار ۇر­پاق­تارىنىڭ تاعدىرى مەن بولاشاعى ءۇشىن قازاق­ستان­عا مۇقتاج، ال قازاقستان بولسا تاۋەل­سىز­دىك­تىڭ تاعدىرى مەن بولاشاعى ءۇشىن دەمو­گرا­­فيا­لىق وسىمگە، ەلدە قانداستاردىڭ كوبەيۋى­نە مۇقتاج. زامانا بەتالىسى، ۋاقىت تىنىسى، ەلىمىزدىڭ تاعدىرى مەن بولاشاعى بىزدەن وسىنى تالاپ ەتىپ وتىر. مۇنى ەل بولىپ  تۇسىنەتىن ۋاقىت جەتتى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ­­تىڭ: «دۇنيەجۇزىندەگى قانداستارىمىز­دىڭ باسىن تۋعان جەردە بىرىكتىرۋ – ءبىزدىڭ قا­سيەت­­­تى پارىزىمىز»، – دەگەن ءسوزىنىڭ استارىندا وسىن­داي ۇلى ماقساتتار جاتقانى انىق.

مەن الاشتىڭ اسپانىنا ازاتتىق تاڭى اتقان كۇننىڭ ەرتەڭىندە-اق وتانىما الىپ-ۇشىپ جەتكەن قازاقپىن! وتانداعى وتكەن وسى  وتىز جىلىم تۇتاستاي تۋعان حالقىمنىڭ كوز الدىندا ءوتىپ كەلەدى.

1993-2000 جىلدار ارالىعىندا كورمەگەن قيىندىعىمىز قالمادى.  بىراق «كوپپەن كور­گەن ۇلى توي»، قانداي قيىندىق بولسا دا وسىن­داعى اعايىندارمەن بىرگە كوردىك.  وتىز جىل بويى تابان اۋدارماي ەلىمىزدىڭ جەتەكشى جوو-دا ۇستازدىق ەتىپ، قىتايتانۋشى ماماندار دايار­لاۋ جۇمىسىمەن اينالىسا ءجۇرىپ، ەلىمىزدەگى قى­تايتانۋ عىلىمىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا ءبىر كىسىلىك ۇلەسىمىزدى قوسىپ كەلەمىز.  سونى­مەن بىرگە، ەلگە ورالعان كۇننەن بۇگىنگە دەيىن ەلىمىزدىڭ بيلىك بۇتاقتارىن، قاراپايىم حا­لىقتى، زيالى قاۋىمدى قىتاي تۋرالى عى­لى­مي-تانىمدىق اقپاراتتارمەن قامتاما­سىز ەتىپ، قىتايدىڭ ەكونوميكالىق جانە دەمو­گرا­فيا­لىق ەكسپانسياسىنان ساقتانۋ تۋرالى تىنباي ايتىپ تا، جازىپ تا كەلەمىز.  بۇل سالا­داعى ازدى-كوپتى ەڭبەگىمىزدى وسىنداعى ەل-جۇرت، زيالى قاۋىم، بيلىك باسىنداعى ازاماتتار وتە جاقسى بىلەدى ءارى لايىقتى باعالاپ تا جاتىر. وتانعا ورالعان وتىز جىلدا ادەبيى بار، عى­لىمي-زەرتتەۋى بار، كوركەم اۋدارماسى بار، وقۋ­لىقتارى بار، جالپى وتىزدان استام كىتابى­مىز جارىق كوردى.  ونىڭ ءبارى قالىڭ قازاق جۇرتىنىڭ، جاس ۇرپاقتىڭ ءبىلىم-بىلىگى ءۇشىن، پايىم-پاراساتى ءۇشىن لايىقتى قىزمەت ەتىپ كەلەدى.

– وتكەن جىلى ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ جانىنان «قىتايتانۋ عىلىمي ينستيتۋتى» اشىلعان ەكەن. وسى ۋاقىتقا دەيىن سول ينستيتۋتتىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقار­دىڭىز. وسى اپتادا شىعىستانۋ ينس­تيتۋتىنا ديرەكتور بولىپ تاعايىن­دال­عانىڭىزدى ەستىپ وتىرمىز. جاڭا قىز­مەت­تە دە ەلگە بەرەرىڭىز مول بولسىن. وسى وراي­دا قىتايتانۋ سالاسىندا اتقارىلىپ جات­قان جۇمىستار جايلى اڭگىمەلەپ بەر­سە­ڭىز.   

– جالپى، ءبىر مەملەكەتتىڭ وزگە مەملەكەتتەردى زەرتتەپ وتىرۋى – وركەنيەتتى ەلدەردە ەجەلدەن قالىپتاسقان ءۇردىس. بىراق بۇل ءۇردىستىڭ ماقساتى مەن مىندەتى زاماننىڭ اۋىسىپ، ۋا­قىت­تىڭ جاڭالانۋىمەن وزگەرىپ وتىراتىنى دا جاسىرىن ەمەس. قازاقستان ءۇشىن، قىتايتانۋ عىلىمى ساياسي-ستراتەگيالىق تۇرعىدان دا، ەل­تانۋ عىلىمى رەتىندە دە قاجەت. قاجەت بول­عان­دا جاي قاجەت ەمەس، وتە قاجەت. سەبەبى بۇگىنگى قحر ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق بايلا­نىس­تا­عى سەنىمدى ارىپتەسى، دوس ەل، تاتۋ كورشىسى دەي­­مىز. ەندەشە كورشىمەن، دوسپەن تاتۋ بولۋ ءۇشىن دە ونى ابدەن، جان-جاقتى تانىپ-ءبىلۋىمىز كەرەك. ەگەر قىتاي حالقىنىڭ مەنتاليتەتىن، رەس­مي پەكيننىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتىن، ەل ءىشىن­دەگى بارلىق جاعدايدى جاقسى بىلەتىن بولساق، قىتاي بيلىگىنىڭ كۇندەلىكتى تىرلىگىن قالت جىبەرمەي نازار اۋدارىپ وتىراتىن بولساق، جالپى وزىمىزگە كەلەر كەز كەلگەن زيان مەن قاۋىپ-قاتەرگە، سىيلاسىپ وتىرىپ-اق جول بەرمەۋگە بولادى. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن، قازاق پەن قىتاي – جەر جارالىپ، سۋ اققاننان بەرى ازيا قۇرلىعىنىڭ شىعىسى مەن كىندىك تۇسىن قا­تار مەكەندەپ كەلە جاتقان حالىقتار. تاريح­تاعى اۋمالى-توكپەلى زامانداردىڭ كەسىرىنەن تاريحىمىز بەن مادەنيەتىمىزگە قاتىستى جاز­با­لار وزىمىزدە ساقتالماي قالدى. وسى اقتاڭ­داق­تاردىڭ ورنىن دا قىتايتانۋ عىلىمىنىڭ كو­مەگى­مەن تولتىرۋعا بولادى. قىسقاسى، ءبىز «قىتايدىڭ جان سانى كوپ ەكەن، ەكونوميكاسى مەن اسكەري قۋاتى وتە مىقتى ەكەن، بىزگە كۇن­دەر­دىڭ كۇنىندە وسى ەلدەن قاۋىپ ءتونۋى ءمۇم­كىن» دەپ باسقا ءبىر جاققا كوشىپ كەتە المايمىز عوي. ەندەشە، ءبىز ءارى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىز ءۇشىن، ءارى ول ەلمەن تاتۋ كورشىلىك، سەنىمدى دوس­تىق قارىم-قاتىناستى ساقتاۋ ءۇشىن قىتايتانۋ عى­لى­مىن جانداندىرۋىمىز كەرەك.

قىتايدىڭ 22 ولكە، 5 اۆتونوميالىق ولكە­سى­نىڭ بارىندە گۋمانيتارلىق عىلىمدار اكادەمياسى بار. سول اكادەميالاردىڭ بارىندە ورتا ازيا ەلدەرىن زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى جۇ­مىس ءىس­تەيدى. بۇعان كوپتەگەن ولكە-قالالار­دا­عى مەم­­لە­كەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ، سونداي-اق جوو جانىنداعى ورتا ازيا ەلدەرىن زەرت­تەي­تىن اقپاراتتىق-تالداۋ ورتالىقتارىن قو­سى­­ڭىز. ولاردىڭ كەيبىرەۋى قحر قۇرىلعان كەزدە بىرگە قۇرىلعان. ونداعى ءاربىر ينستيتۋت پەن ور­تالىقتا كەم دەگەندە 10-20 قىزمەتكەر جۇ­مىس ىستەيدى.

پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ جول-جورىعىمەن، ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى، اكادەميك ە.سىدىقتىڭ قولداۋىمەن جاڭا اشىلىپ جاتقان قىتايتانۋ ينستيتۋتىنىڭ موينىنا جۇكتەلىپ وتىرعان ءمىن­دەتتەر مەن ماقساتتارىنىڭ اۋقىمىن وسى­دان-اق شامالاي بەرۋگە بولادى. اتام قازاق «ەش­تەن كەش جاقسى»، «جوقتان بار جاقسى» دەگەن عوي.

الداعى ۋاقىتتا ينستيتۋت قحر ىشكى-سىرت­قى ساياساتىنىڭ باستى باعىت-باعدارىن، رەسمي پە­كيننىڭ شىعىس جانە وڭتۇستىك ازيا ەلدەرىمەن، تايۆانمەن، باتىس الەمىمەن، تۇركى الە­مى­مەن، يسلام الەمىمەن، ورتا ازيا ەلدەرىمەن (ونىڭ ىشىندە، اسىرەسە قازاق ەلىمەن) قارىم-قا­تى­ناسىن زەرتتەۋگە كوبىرەك دەن قوياتىن بولادى.

سونىمەن بىرگە اتالعان ينستيتۋت قحر-نىڭ ءوز ىشىندەگى ەتنوسارالىق، دىنارالىق، ەكونو­مي­كا­لىق، ساياسي-الەۋمەتتىك ماسەلەلەرى مەن جالپى بەتالىسى تۋرالى دا عىلىمي بولجام جاساپ، ءوزىمىزدىڭ بيلىك بۇتاقتارى مەن جالپى وقىر­مانعا ۇسىنىپ وتىراتىن بولادى. بۇدان تىس، قىتاي مۇراعاتتارىنداعى ەجەلگى قازاق (تۇركى) تاريxى مەن مادەنيەتىنە قاتىستى دە­رەك­تەردى جيناقتاپ شىعارۋ، ايگىلى قىتاي عا­لىم­­دارىنىڭ ەجەلگى قازاق (تۇركى) تاريxى مەن مادەنيەتىنە قاتىستى زەرتتەۋلەرىن، سونىمەن بىرگە قىتاي xالقىنىڭ (xان زۋ) مەنتاليتەتى مەن تانىم-تالعامىن قازاق وقىرماندارىنا تانىستىرۋ ماقساتىندا قىتاي ادەبيەتىنىڭ تاڭداۋلى ۇلگى­لە­رىن قازاق تىلىنە اۋدارىپ شىعارۋ دا ينستيتۋت جۇمى­سىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى. سونداي-اق ينس­تيتۋت ەلى­مىز­دىڭ سالالىق مينيسترلىكتەرى مەن ۇلت­تىق كوم­پانيالارىنان جانە جەكە تۇلعالاردان ار­نايى تاپسىرىس قابىلداي وتىرىپ، ولاردى ۋا­قى­تىلى، ساپالى ورىنداپ بەرۋ دە جوسپارىمىزدا بار.

–  اڭگىمەڭىزگە راقمەت!

 

سۇحباتتاسقان

بەيبىت توقتارباي

سوڭعى جاڭالىقتار