4 ماۋسىم, 12:34 460 0 قاۋىپسىزدىك احمەت ومىرزاق

شەكاراڭ شەگەندەلمەسە...

كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ مەملەكەتتىگى شەكارادان باستالاتىنى – اكسيوما. سوندىقتان ءوزارا شەكاراسى شەگەندەلمەگەن مەملەكەتتەر اراسىندا داۋ تۋماي تۇرمايدى. كوكتەمنىڭ سوڭعى كۇنىندە باۋىرلاس ءارى شەكارالاس ەلدەر – قىرعىز رەسپۋبليكاسى مەن وزبەكستاننىڭ اراسىندا بولعان قاقتىعىس مىنە وسىنىڭ ايقىن مىسالى.

جالپى، وزبەكستان مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى مەملەكەتتىك شەكارا 1 379 شاقىرىمعا سوزىلعان. مىنە، وسى شەكارانىڭ 5 پايىزى ءالى كۇنگە داۋلى. ياعني ەكى ەل  مەملەكەتتىك شەكارا ماسەلەسىندە ءالى تولىق كەلىسىمگە كەلمەگەن. وسىنىڭ كەسىرىنەن سۋدا دا، جەر ۇستىندە دە قىرعىز بەن وزبەك اراسىنداعى جانجال توقتاماي كەلەدى.

بۇل جولعى جانجال وزبەكستاننىڭ فەرعانا وبلىسى، سوح اۋدانى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ باتكەن وبلىسى شەكاراسىنداعى چاشما اۋىلىندا بولدى. سۋعا تالاسىپ قالعان ەكى تاراپ شەكارانىڭ ەكى جاعىنا توپتاسىپ، ونىڭ سوڭى شەكارانىڭ ەكى جاعىنداعى ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە تاس لاقتىرۋى­نا ۇلاسقان. وسىنىڭ ناتيجەسىندە دۇربەلەڭ باستالىپ، شەكاراداعى تىكەنەكتى سىمدار بۇزىلعان. شەكاراعا وتە جاقىن تۇرعان وزبەكستان تاراپىن­داعى ەكى ءۇي، قىرعىز رەسپۋبليكاسى تاراپىنداعى ءبىر ءۇي وتقا ورانعان.

 قازىرگى كەزدە وزبەكستان مەملەكەت­تىك قاۋىپ­سىزدىك قىزمەتىنىڭ شەكارا اسكەر­لەرى شەكا­راداعى جاعدايدى تو­لىق باقىلاۋعا العان. سونداي-اق قىر­عىز تاراپى دا شەكارا­دا­عى قاۋىپسىزدىك شارالارىن كۇشەيتىپ جاتىر.

ارينە، كورشى ەلدەر قاشاندا ءوزارا جانجالدى قالامايدى. وزبەك-قىرعىز ەلدەرى باسشىلارى ماسەلەنىڭ نەدەن تۋىنداعانىن انىقتاپ، جاعدايدى تەز رەتكە كەلتىرۋگە كىرى­سىپ كەتتى. وزبەكستان پرەمەر-ءمينيسترى ابدۋل­لا اريپوۆ پەن قىرعىز رەسپۋبليكا­سى­نىڭ باس ءۋازىرى ورىنباسارى كۋباتبەك بورونوۆ كەزدەسۋ ءۇشىن باتكەن وبلىسىنداعى قادامجاي قالاسىنا بارعان. قوس تاراپ شەكاراداعى جاعدايدى قالىپقا كەلتىرۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى جانە ەكى ەلدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارى ارا­س­ىندا ىنتىماقتاستىق جوسپا­رىن جاسادى.  بۇل تۋرالى 1 ماۋسىمدا قىر­عىز رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى ءمالىم­دەمە جاساسا، وزبەكستان ۇكىمەتى ءالى رەسمي تۇردە حابار تاراتپادى.

ارينە، قاقتىعىس بولعان جەردە دۇنيە-مۇلىك ءبۇلىنىپ، ادامدار زارداپ شەكپەي تۇر­ماي­دى. چاشماداعى قاقتى­عىستىڭ سالدا­رى جايىندا ەكى ەلدىڭ جەرگىلىكتى بيلىگى كەزدەس­كەن­دە ايتىلدى. قىرعىز رەسپۋبليكاسى دەن­ساۋ­ل­ىق ساقتاۋ ۋازىرلىگىنىڭ مالىمدەۋىن­شە، شەكا­راداعى جانجالدان كەيىن 25 قىر­عىز ازاماتى ايداركەن قالاسىنىڭ اۋرۋحاناسىنا اكەلىنگەن. ولاردىڭ تورتەۋى ەمحاناعا جات­قى­زىلسا، ەكەۋى­نىڭ جاعدايى اۋىر ەكەن. قال­عاندارى مەديتسينالىق كومەك كورسەتىل­گەن­نەن كەيىن ۇيلەرىنە قايتارىلعان.

ال وزبەك جاعىنان 16 ادام ءتۇرلى جاراقات­پەن اۋرۋحاناعا ءتۇستى دەگەن دەرەك بار، بىراق رەسمي بيلىك ءالى ونى راس­تاعان جوق.

شىنىنا كەلسەك، وزبەك-قىرعىز شەكارا­سىن­داعى قاقتىعىس ءبىرىنشى رەت بولىپ تۇرعان جوق. وسىدان جەتى جا­رىم جىلداي بۇرىن دا قىرعىز رەسپۋب­ليكاسىنىڭ باتكەن وبلىسى­نىڭ وزبەكستانمەن شەكاراسىندا بۇگىنگىگە ۇقساس جاعداي بولعان-دى. اتاپ ايتقان­دا،  سوح انكلاۆىنىڭ (قىرعىز رەسپۋب­لي­كاسى شەكارا­سى قورشاپ تۇرعان وزبەك جەرى) تۇرعىندارى قىر­عىز شەكاراشىلارىنا شابۋىل جاساپ، 30 ادامدى كەپىلگە العان بولاتىن. ياعني، سوح اۋدانى حۋشيار اۋىلىنىڭ تۇر­عىن­دارى قىرعىزدىڭ چارباك اۋىلى تۇسىندا، سول كەزدە ەندى عانا اشىلىپ جاتقان شەكارا بەكەتىنە ەلەكتر جەلىسى باعاندارىن ورناتىپ جۇرگەن قىرعىز شەكاراشىلارىنا شابۋىل جاساعان. ولاردىڭ بەتىن قايتارۋ ءۇشىن قىرعىز شەكا­راشىلارى اسپانعا وق اتقان. كەيىن وزبەك جا­عى­نىڭ ادامدارى تاعى دا ءتارتىپسىز­دىك جا­­ساپ، شەكاراشىلار ورنات­قان باعانداردى قۇ­لات­قان. مۇنى­­­مەن تۇرماي، قىرعىزدىڭ چار­باك اۋىلىنىڭ 6 ادامىن كەپىلگە الىپ كەت­كەن. دۇربەلەڭ باستالعان كەزدە سوح اۋدا­نى ارقىلى قىرعىز رەسپۋب­لي­كا­سى شەكارا­سى­نا ءوتىپ بارا جات­قان جەتى ادام دا كەپىلگە الىن­عان. ودان كەيىن دە ءبىرتالاي قىرعىز ازا­­­­مات­­تارى كەپىلگە الىنىپ، كەيىن بوسا­تىل­عان.

سول كەزدە ەكى جاقتا دا ءبىر-ءبىرىن كىنا­لاۋ بول­دى. قىرعىز جاعى «وزبەك ازاماتتارى قىرعىز شەكاراشىلارى­نىڭ قارۋلارىن تار­تىپ الماق بولدى»، «قاقتىعىس كەزىندە ءبىر­نەشە قىرعىز شەكاراشىسى زارداپ شەكتى» دەسە، وزبەك جاعى «بۇل ىسكە قىرعىز شەكارا­شى­لا­رى ايىپتى، ولاردىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىن­دار­عا قاراتا اتقان وعىنان وزبەكستان­نىڭ بەس ازاماتى جارالان­عان» دەگەن سەكىلدى اقپا­رات تاراتقان-دى.

سول كەزدە سوحتاعى حۋشيار اۋىلى تۇر­عىن­دارى قىرعىز جاعىنا سۋ كەلىپ تۇرعان ارىق­تى بوگەپ، چارباكتىڭ 300-دەن اسا تۇر­عىنى سۋسىز قالعان ەدى. باتكەندەگى وزبەك جە­رىن­دە (تۇرعىن­دارى­نىڭ 80 پايىزدان ارتى­عى ەتنيكا­­لىق تاجىكتەر) قىرعىزدارمەن بۇرىن دا تالاي رەت ەرەگەس بولعان. ءتىپتى، وسى تۇستان 1999 جىلى وزبەك­ستان يسلام قوزعالى­سى ۇيىمى­نىڭ ەكسترەميستەر قىرعىز رەسپۋب­لي­­كا­سىنىڭ وڭتۇستىگىنە شابۋىل جاساعان. كەيىن وزبەكستان مەملەكەتى سوحتاعى شەكارا­شى­لارىن كوبەيتكەن جانە ولاردىڭ كوبى وزبەك ۇلتىنىڭ وكىلدەرى بولدى.

جالپى، بۇل ولكەدەگى قاقتىعىس­تار­دىڭ سەبەبى نە دەگەنگە كەلسەك، ول كەڭەستىك كەزەڭنىڭ قيت­ۇرقى ساياساتى­نىڭ جەمىسى. ماسەلەن، قىر­عىز رەسپۋب­لي­كاسى اۋماعىندا وزبەكستان­عا تيە­سىلى سوح، شاحيماردان، تاجىكستانعا تيە­سىلى ۆورۋح انكلاۆتارى بولسا، وزبەك­ستان­نىڭ ءاندىجان وبلىسىندا قىرعىز ەلىنە تيەسىلى باراك انكلاۆى ورنا­لاسقان. وسىلاي قولدان جاسالعان قيىندىقتار (ارينە، كەڭەستىك كەزەڭدە ءبىر مەملەكەت قۇرامىندا بولعان سوڭ ءبىر رەسپۋبليكانىڭ ادامدارى ەكىنشى ءبىر رەس­پۋب­ليكانىڭ اۋماعىنان ەشقان­داي توق­تاتۋ، تەكسەرۋسىز وتە بەرەتىن) بۇگىندە ورتا­لىق ازيا مەملەكەتتەرىن ءبىر-بىرىمەن قىرعي-قاباق قىلىپ قويدى. بۇل ەلدەر ءوزارا مەملەكەتتىك شەكاراسىن ايقىنداعان كەزدە باياعى قالىپ­پەن قالىپ، انكلاۆتاعى حالىق ءوز ەلىنە بارۋ ءۇشىن ۇزاق جول جۇرۋگە ءماجبۇر بولىپ قالدى. سونىڭ كەسىرى ىلعي شەكارا ماڭىنداعى ەلدەر­گە ءتيىپ جاتادى. ءبىر-بىرىنە الاكوز بول­عان حالىق شەكاراداعى وزەن سۋلارىن ءبىر-بىرىنە جىبەرمەي قالاتىن جاعدايلار ءجيى ۇشىراسىپ، كونفليكتكە سەبەپ بولىپ وتىر. ال شىن مانىندە، مۇنىڭ ءبارى كورشىلەس مەملەكەتتەر اراسىن­دا­عى شەكارا ماسەلەسىنىڭ ءالى كۇنگە لا­يىق­تى شەشىمىن تاپپاعانى­نىڭ بەلگىسى.

وسى تۇرعىدان العاندا، سولتۇستىكتە 7 591 شاقىرىم رەسەيمەن شەكاراسى بار، شىعىستا 1 782 شاقىرىمعا سوزى­لىپ جاتقان قىتاي حا­لىق رەسپۋبلي­كاسىمەن شەكاراسى بار، ءوڭتۇس­تىگىندە تۇركىمەن­ستانمەن (426 شاقى­رىم), وزبەكستانمەن (2 354 شاقىرىم) جانە قىر­عىز رەسپۋب­ليكاسىمەن (1 241 شاقى­رىم) شەك­تەسەتىن قازاقستاننىڭ بۇكىل شەكاراسىن شە­گەندەپ، قايتىپ داۋ بولماستاي قىلىپ بەكى­تىپ العانى الەمدىك تاريحتا اسا ماڭىزدى ديپ­­لو­ماتيالىق تابىستىڭ ءبىرى دەۋگە بولار ەدى.

 ەرلان سايروۆ، ساياساتتانۋشى:

قازاقستان­عا قاراعاندا كورشىلەرىمىز­دىڭ شەكارا ماسە­لە­سى ءالى كۇردەلى

– قىرعىز-وزبەك ەكەۋى دە باۋىرلاس ەلدەر، ەكەۋى دە ءومىر بويى ەگىن­شى­لىك­پەن اينالىسىپ كەلە جاتقان ەڭبەكقور حالىق. ءبىزدى ورتاق تاريح، ادەت-عۇرىپ، سالت-ءداس­تۇر بايلانىس­تى­را­دى. بول­مىس-بىتىمىمەن بىزگە تۋىس مەملەكەت­تەر­دىڭ جەر-سۋ داۋى ءۇشىن قاقتىعىسىپ جات­­قا­نىن كورىپ كوڭىلىڭ قۇلازيدى ەكەن. بۇگىنگى زاماننىڭ تراگەدياسى. بۇل ەكى ەل اراسىنداعى شەكارا ماسەلەسى كۇنى بۇگىنگە دەيىن رەتتەلگەن جوق. كەڭەس داۋىرىندە، باۋىرلاس مەملەكەت­تەر­­دىڭ شەكارالارى بەلگىلەنىپ جاتقان ۋاقىتتا، ءار رەسپۋبليكادا باسقا ۇلت وكىل­دەرى ءومىر سۇرەتىن اۋماقتار (انكلاۆ) قالىپ كەتتى. بۇدان ەتنيكا­ارا­لىق قاقتىعىستار تۋىنداپ وتىردى جانە ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسۋدا. قازاق­ستان شەكارالاس مەملەكەتتەردىڭ ەش­بى­رى­مەن قاقتى­عىس­قان جوق. ويتكەنى بار­لىق كورشىسى­مەن ش­ە­كارا ماسە­لەسى رەت­تەلگەن. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ سارا­­لانعان ءارى سارابدال سايا­سا­تى مەن ديپ­لو­ما­تيالىق دۇرىس قادامدا­رى­نىڭ ارقاسىندا ءبىز كورشىلەس ەلدەرمەن شەكارا ماسەلەسىن سانالى ءھام بەيبىت تۇردە شەشىپ الدىق. بارلىق قۇجاتتار راسىمدەلگەن جانە بۇۇ-نىڭ قورىندا (دەپوزيتاري) ساق­تاۋلى. بۇل ىستە وسكەلەڭ ۇرپاق ءۇشىن ەلباسى­نىڭ ءسىڭىر­گەن ەڭبەگى زور. ءبىز الەم كورىنىسى وزگەرىس تاۋىپ، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن جاھاندىق احۋال قۇلدىراپ جاتقان قيىن كەزەڭدە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. بۇل كەزەڭدە تاريحي ءھام ءداستۇرلى تەرريتوريالىق شەكارامىز­دى نەگىزدەپ الۋ اسا ماڭىزدى اسپەكت دەسەك، ءبىز بۇل ماسەلەنى ۋاقىتىلى شەشتىك، ەندى وركەنيەت دەڭگەيىندە بۇل باعىتىمىزدان تايماۋىمىز قاجەت.

 

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار