4 ماۋسىم, 10:57 597 0 نۇر وتان انار لەپەسوۆا

Nur Otan: پرايمەريز حالىقتىڭ پارتياعا دەگەن سەنىمىن نىعايتادى

وتكەن جىلدىڭ 21 تامىزىندا Nur Otan پارتياسى ساياسي كەڭەسىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ەلباسى، پارتيا توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن «سەنىم. ديالوگ. بولاشاققا نىق قادام – «Nur Otan» پارتياسىنىڭ 7 سەرپىنى» اتتى پارتيانى قايتا جاڭعىرتۋ پروتسەسى باستالدى.

ساياسي كەڭەس وتىرىسىندا ەلباسى پارتياىشىلىك ىرىكتەۋ وتكىزۋ قاجەتتىلىگىنە توقتالدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ حالىقارالىق تاجىريبەدە كەڭىنەن قولدانىس تاپقان ىرىكتەۋ مەحانيزمى – پرايمەريزدىڭ تيىمدىلىگىن اتاپ ءوتتى.

بيىلعى جىلدىڭ 5 ناۋرىزىندا Nur Otan  پارتياسى ساياسي كەڭەس بيۋروسىنىڭ وتىرىسىندا  پرايمەريز وتكىزۋ ەرەجەلەرىنىڭ جوباسى ماقۇلداندى.

پارتيا ليدەرى اتاپ وتكەندەي، پرايمەريز پارتيا اتىنان كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشەتىن ەڭ بەلسەندى جانە ەڭ سەنىمدى مۇشەلەردى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. تاڭداۋلى ازاماتتاردىڭ حالىق الدىندا بەدەلى جوعارى بولۋى ءتيىس. ولار ساياسي الاڭدا ەركىن جۇمىس ىستەي الۋى قاجەت. كوپتىڭ الدىندا توسىلماي سويلەپ، ءىستى باتىل باستايتىنداردىڭ  باسى باسىم بولماق.

         حالىقارالىق تاجىريبە

«پرايمەريز» تەرمينى اعىلشىننىڭ primary election تىركەسىنىڭ قۇبىلۋىنان شىققان، «الدىن الا، باستاپقى سايلاۋ» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ياعني، پرايمەريز دەگەنىمىز – جاقتاستارىنىڭ اراسىندا الدىن-الا پارتياىشىلىك سايلاۋ وتكىزۋ ارقىلى پارتيا اتىنان نەگىزگى سايلاۋعا تۇسەتىن كوشباسشىلاردى ىرىكتەۋ.  بۇل ءتاسىل پارتيانىڭ ءوز ىشىندەگى مىقتىلارىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ قانا قويماي، پىكىرى، ۇستانىمى پارتيامەن ۇندەس ازاماتتاردى پارتيا قاتارىنا تارتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. الدىن الا سايلاۋلار ءار ەلدە ءار ءتۇرلى اتاۋعا يە. ماسەلەن، اۋستراليادا «pre-selection» دەپ اتالسا، اقش-تا «primary election»، كانادادا «nomination contests» دەگەن اتپەن بەلگىلى.

پرايمەريز العاش رەت XIX عاسىردىڭ 40 جىلدارى اقش-تا وتكىزىلدى. بۇگىندە بۇل مەحانيزم ەۋروپانىڭ، ازيا مەن امەريكانىڭ كوپتەگەن مەملەكەتىندە قولدانىلادى. اتاپ ايتقاندا، اقش-تىڭ رەسپۋبليكالىق جانە دەموكراتيالىق پارتيالارى، گەرمانيانىڭ حريستيان-دەموكراتيالىق وداعى، ۇلىبريتانيانىڭ كونسەرۆاتيۆتىك جانە لەيبوريستىك پارتيالارى، مەكسيكانىڭ ينستيتۋتسيونالدىق رەۆوليۋتسيالىق پارتياسى، كانادانىڭ ليبەرالدى پارتياسى پرايمەريز وتكىزۋدى داستۇرگە اينالدىرعان.

 پرايمەريزدىڭ تۇرلەرى

پرايمەريزدىڭ بەس ءتۇرى بەلگىلى:

  1. اشىق پرايمەريز. ساياسي پارتيانىڭ پرايمەريزىنە سول ايماقتا تىركەلگەن بارلىق داۋىس بەرۋشىلەر قاتىسا الادى. وزگە پارتيالارعا مۇشە ازاماتتار دا تاڭداۋ جاساۋعا قۇقىلى (اقش، رەسەي، فرانتسيا، يتاليا، ارگەنتينا، ۋرۋگۆاي).
  2. جابىق پرايمەريز. پارتياىشىلىك ىرىكتەۋدە تەك سول پارتيانىڭ ءوز مۇشەلەرى عانا تاڭداۋ جاسايدى (كانادا، گەرمانيا، تۇركيا، يرلانديا).
  3. ارالاس پرايمەريز. ۇلىبريتانيادا پارتيا بيۋدجەتىنە ارنايى جارنا تولەگەن كەز كەلگەن ازامات داۋىس بەرە الادى. وڭتۇستىك كورەيادا پارتيا مۇشەلەرى مەن جاقتاستارى الدىن الا تىركەۋدەن وتكەننەن كەيىن ءوز تاڭداۋىن جاسايدى.
  4. پروپورتسيونالدى جۇيە بويىنشا سايلاۋ وتكىزۋ كەزىندەگى پرايمەريز. فينليانديادا پارلامەنت اشىق پارتيالىق تىزىمدەردىڭ پروپورتسيونالدى جۇيەسى بويىنشا سايلانادى. وكرۋگتەردە پرايمەريز وتكىزىلىپ، پارتيا مۇشەلەرى ۇمىتكەرلەردىڭ سوڭعى تىزىمىنە كىمدەر ەنەتىنىن انىقتايدى.
  5. پارتيا سەزدەرىندەگى الدىن الا سايلاۋلار. كەيبىر پارتيالار مۇشەلەرىنىڭ نەگىزگى جيىندارىن الدىن الا سايلاۋلار وتكىزۋگە پايدالانادى. بۇل ءتاسىلدىڭ ەكى ءتۇرى بار: ۇمىتكەرلەر سەزد دەلەگاتتارىنىڭ داۋىس بەرۋى ارقىلى سايلاناتىن تىكەلەي سايلاۋلار جانە جەرگىلىكتى پارتيا فيليالدارىنان تاڭدالعان دەلەگاتتارعا داۋىس بەرۋ قۇقىعى بەرىلەتىن جاناما سايلاۋلار.

 Nur Otan پارتياسى قولعا العان پرايمەريزدىڭ جاڭا فورماتىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى

1. كانديداتتار حالىق اراسىندا ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزەدى:

‒ بۇل بۇقارالىق ساياساتتىڭ دامۋىنا جول اشادى;

‒ ازاماتتار ءوز داۋىستارىن كىمگە بەرەتىنىن بىلەتىن بولادى;

‒ ۇمىتكەرلەر جارىس جولىن جوعارى لەگيتيمدىلىكپەن جانە تانىمالدىقپەن باستايتىن بولادى.

2. پارتيالىق تىزىمدەگى ايەلدەردىڭ ۇلەسى 30 پايىزدان كەم بولماۋى ءتيىس:

‒ ەل تۇرعىندارىنىڭ 50 پايىزدان استامى – ايەلدەر. سوندىقتان ولار پارتيالىق تىزىمنەن لايىقتى ورىن الۋى قاجەت;

‒ ەلىمىزدە سايلاۋشىلاردىڭ 30 پايىزىن مۇعالىمدەر قۇرايدى. ۇستازدار اراسىندا نازىك جاندىلاردىڭ سانى باسىم ەكەنى بەلگىلى;

‒ ءماسليحاتتار قۇرامىندا ايەلدەر قاتارىنىڭ ارتۋى ءبىلىم، دەنساۋلىق ساقتاۋ، الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ سەكىلدى سالالاردىڭ

3. پارتيالىق تىزىمدە جاستاردىڭ ۇلەسى 20 پايىزعا جەتەدى:

‒  پرايمەريز جاستارعا اشىق پارتياىشىلىك جارىستا ءوز پوتەنتسيالىن كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى;

‒ بۇل كۆوتانى جاستاردى ىنتالاندىرۋ دەپ قابىلداۋعا بولادى، پرايمەريزگە قاتىسا وتىرىپ ولار شىن مانىندە پارتيالىق تىزىمگە ەنۋ مۇمكىندىگى بار ەكەنىن بىلەتىن بولادى.

4. ماسليحاتتارعا ارنالعان پارتيالىق ءتىزىمنىڭ 70 پايىزى پرايمەريزدەن وتكەن ۇمىتكەرلەردەن قۇرالاتىن بولادى:

‒ تىزىمگە پارتيالىق ىرىكتەۋدەن وتكەن ازاماتتاردىڭ ەنۋى قازاقستاننىڭ ساياسي تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاعداي;

‒ سونداي-اق، تىزىمدە قازاقستاننىڭ زاڭ شىعارۋ ورگانىندا مول تاجىريبەسى بار جانە ەلدىڭ قالىپتاسۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسقان ازاماتتاردىڭ تىزىمدە مىندەتتى تۇردە بولۋىنا باسا ءمان بەرىلەدى.

پرايمەريز كەزەڭدەرى:

1)  ۇمىتكەرلەردى ۇسىنۋ جانە تىركەۋ;

2)  ۇمىتكەرلەردى ۇگىت-ناسيحات شارالارىنا دايىنداۋ;

3)  ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارى;

4)  داۋىس بەرۋ;

5)  تىزىمدەردى دايىنداۋ.

سوڭعى جاڭالىقتار