28 مامىر, 16:54 597 0 ادەبيەت "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

اباي – ستراتەگ

قۇدiرەتتi اقىن تۇلعاسى قانداي دەگەندە م.گوركيدiڭ «بiر اقىن تۋرالى» دەيتiن وي تولعامىندا بىلايشا سيپاتتاما بەرiلگەن: «مەنiڭ سوزدەرiم كەسەك ءمارمار ءتارiزدi cاپ-سالقىن جانە ادەمi: تاڭدامالى اقىل مەن تالعامالى جۇرەككە ءنار بەرiپ راحاتتاندىراتىن ماڭگiلiكتiڭ مۇرالارى مىنا مەنiڭ سوزدەرiممەن جاسالادى، اسقان ادەمiلiكتi كiرشiكسiز تازا جۇرەكتەر عانا تۇسiنە الادى…». ءارi قاراي ويىن جالعاپ: «…قازiر ءاربiر ادام بiلەمiن دەيدi دە، وقىتىپ ۇيرەتەم، اقىل ايتام، جول كورسەتەم، كiنا تاعىپ، سىناپ، مiنەپ سوگە الام دەپ ويلايدى، وسىلاي ويلايدى دا ءومiردi بىلىقتىرادى. ال ونىڭ كومەگiنسiز دە ءومiر ءوزi بىلىق قوي. ەندەشە، ەگەر ول ءومiردi قوردا-قوقىستان تازارتام دەسە، ەڭ اۋەلi اتاققۇمارلىقتان ءوز جانىن تازارتسىن، … ول ءوز جۇرەگiن وسى ناجicتەن ارشىسىن، ول ءوزiن ءتۇسiنسiن جانە ءوزiنiڭ جولىن بiلسiن، مiنە سوندا عانا سىباعالى ءسوزiن باتىل ايتۋعا كiرicciن. ول ءسوزi كەلتە دە قاراپايىم، ءادiل دە وتتاي ىستىق بولسىن!» دەپ، اقىندىقتىڭ نەگiزگi شارتتارىن كورسەتەدi. تەگiندە، ابايدىڭ اقىندىعىن ءسوز ەتكەندە، ونىڭ جاڭاشىل­دىعىنىڭ تۇپكi سەبەبi دە، ءتانi مەن جانى مەرۋەرتتەن جارالعاندىعىندا، رۋحى مەن كوزقاراسىنىڭ بiرەگەي تۋما قاسيەتiندە، بiلiمi مەن تاجiريبەسiنiڭ مولدىعىندا، تەرەڭدiگiندە، نەگiزiندە، ادامي جاراتىلى­سىنىڭ ۇزدiك كەمەلدiگiندە. كەڭ ءورicتi cتراتەگيالىق ويلاۋ جۇيەسiندە، شىنىندا دا، ول –  ءوز زامانىڭ لاعىل-گاۋhارى.

ابايتانۋ iلiمiنiڭ نەگiزiن قالاۋشى م.اۋەزوۆ «اباي ەڭبەكتەرiنiڭ بيiك نىسانا­سىن» بiلگiرلiكپەن ايقىنداي وتىرىپ، «اقىندىقتىڭ ءابiلحايات سۋىن iشكەن، ءولiمدi جەڭگەن، ماڭگi تiرلiك تاپقان ابايداي دانا داڭعىل اقىن تاريحتاعى ءوز مۇشەلiن ءجۇز جىلدان قايىرماق …زامانداردىڭ تالايى­نان اسپانداپ وتە بەرمەك»، – دەپ جازادى. ءيا، ابايدىڭ دانالىق ويلارى ادامزاتتىڭ ورتاق رۋحاني يگiلiگi قاي زامان، قاي قوعام بولماسىن ولاردىڭ اسا قىمبات كوركەمدiك مۇلiگi بوپ ەسەپتەلمەك.

بۇل رەتتە اباي كەمەل كەلەشەكتiڭ كەڭەسشiسi, رۋحاني كوسەمi, حالىق قىز­مەتكەرi, زامانا سىنشىسى ءhام تامىرشىسى، قارا داۋىلعا قاسقايىپ قارسى ۇشاتىن «نارتاۋەكەلگە» بەكiنگەن ەرجۇرەك، زامانا­نىڭ شىتىرمان-شىرعالاڭ قايشىلىقتارى مەن كۇردەلi قۇبىلىس­تارىنىڭ استارىن تارىداي اقتارىپ، بۋىرقانعان جiگەرمەن، وتتاي نامىسپەن جىرلاۋعا قۇلاش سەرمەگەن قايراتكەر، تاريحي ساناسىن، iزگiلiك، دانا­لىق قاعيداتتارىن ينتەللەكتۋالدىق الەۋە­تiن، ادەت-عۇرىپ، تiلiن، ءداستۇرiن، شارۋا-كاسiبiن، ءومiر ءسۇرۋ، تiرشiلiك جاساۋ داعدى-ماشىعىن، تىڭداۋ، سويلەۋ، وقۋ، جازۋ ونەرiن كوركەيتۋگە قايرات جۇمساعان ساناتكەر، كونە دە كورەشەك-داۋiرلەردi اقىل تەزiنە سالعان كۇڭiرەنگەن ابىز، قاۋىمىن جاقسى، دۇرىس، ءتۇزۋ جولعا باستاعان ۇيىم­داستىرۋ­شى، زامانىنان دا، ورتاسىنان دا، قوعامى­نان دا وزىپ تۋعان تابانى جالپاق تارلان­بوز، «ۇلى-ۇلى بيلەر بار، ۇلى سۋعا قونادى» دەگەندەي، زامان مۇحيتىن، وي مۇحيتىن ءتۇپسiز تۇڭعيىق اقىلىنا، دانالىعىنا، تاپقىرلىعىنا، كوسەمدiك بiتiم-تۇلعاسىنا سەنگەن اباي، انىعىندا، «قازاقتىڭ جالقى­سى» ء(اليحان بوكەحان), بەينە بiر «كەلەشەك زامان ءۇشiن دە تاريح اسپانىنداعى بiر تۇراقتى نۇرى» (م.اۋەزوۆ) ەدi. تۋمىسى دا، تۇلعاسى دا بولەكشە جالقى ەدi.

ابايدىڭ:

جۇرەگiڭنiڭ تۇبiنە تەرەڭ بويلا،

مەن ءبىر جۇمباق اداممىن – ونى دا ويلا!

سوقتىقپالى، سوقپاقسىز جەردە ءوستىم،

مىڭمەن جالعىز الىستىم، كiنا قويما!

 

نە بولماسا:

اعايىن بەك كوپ،

ايتامىن  ەپتەپ،

ءسوزiمدi ۇعار ەلiم جوق.

مولاسىنداي باقسىنىڭ

جالعىز قالدىم – تاپ شىنىم!

 

نەمەسە:

وكiنiشتi كوپ ءومiر كەتكەن ءوتiپ،

وتكiزدiك بiر نارسەگە بولماي جەتiك.

ويشىلدىڭ مەن دە ساندى بiرiمiن دەپ،

تالاپ، ويسىز، ماقتاندى قالدىم كۇتiپ – دەگەنiن دە جالعىزدىق، ورەن ويشىلدىق سارىندارى بار.

اباي تۋما تابيعي قاسيەتتەرگە، ينديۆي­دۋال­دىق-پسيحولوگيالىق ۇزدiك وزگەشە­لiك­تەر مەن ارتىقشىلىقتارعا باي. بۇلار اقىل، بiلiم، عىلىم، ار، مiنەز، تاجiريبە، سەزiمتالدىق، ەموتسيا، ينتۋيتسيا، لوگيكا، شەشiمپازدىق، سوكەت قيمىل-ارەكەت، ەسكە ساقتاۋ، شەشەندiك، وتكiرلiك اڭگiمەشiلدiك جاعىنان. سوندىقتان دا اباي – كورەگەن ستراتەگ. مۇنداي كەرەمەت قاسيەتتەرiن قوعامدىق-الەۋمەتتiك تەگەۋرiندi icتەرiنەن دە، پوەزياسى مەن قارا سوزدەرiنەن دە مولىنان تابىلادى. ول بايتاق تا بايسالدى الەۋمەتتiك وي-پiكiرلەرiن، ۇستانىمدارىن، قاعيداتتارىن بەرەكەلi, كوركەم icتەرiندە شەبەرلiكپەن، جالىندى قايراتپەن قولدانا بiلگەن، اقىلى مەن تاجiريبەلەرiن قورعاي بiلگەن قوعام قايراتكەرi. ول ەل iشiندە الپىس شاقتى داۋ-شارلارعا بيلiك ايتقان، ادiلەتتi بۇيرىعىن جەرiنە جەتكiزە ورىنداتقان. بولىستىق قىزمەتتە دە سولاي ەتكەن.

ارعى-بەرگiنi cالماقتاپ-سارالاپ، كەڭ قۇلاشتى كەمەلدiكپەن تەرەڭ، تولىق تۇبەگەيلi ويلاۋ، ەل بiرلiگiن، حالىق تاعدى­رىن جانە الەۋمەتتiك تۇرمىسىن، ءوزi جiكتەپ، ءتۇيiپ ايتقانداي، «ەل باعۋ»، «مال باعۋ»، «عىلىم باعۋ»، «دiن باعۋ»، «بالالاردى باعۋ» تۋراسىندا اسىل ويلار ءوربiتتi.

اباي شىعارماشىلىعىندا ونىڭ ستراتەگتiك، ماقساتكەرلiك تۇلعاسىنا ءتان تالiمگەرلiك، ونەگەلiلiك قىرلارى اسا مول.

ماقسۇتىم –  ءتىل ۇستارتىپ، ونەر شاشپاق،

ناداننىڭ كوزىن قويىپ، كوڭىلىن اشپاق.

ۇلگى السىن دەيمىن ويلى جاس جىگىتتەر،

دۋمان –  ساۋىق ويدا جوق اۋەل باستا-اق.

(«بiرەۋدiڭ كiسiسi ولسە، قارالى – ول»)

مەنسىنبەۋشى ەم ناداندى،

اقىلسىز دەپ قور تۇتىپ.

تۇزەتپەك ەدىم زاماندى،

ءوزىمدى تىم-اق زور تۇتىپ.

تاپپادىم كومەك وزىمە،

كوپ نادانمەن الىسىپ.

كونبەدى ەشكىم سوزىمە،

ادەتىنە قارىسىپ.

(«مەنسىنبەۋشى ەم ناداندى»)

ستراتەگ، كوشباسشى، تۋما ءارi ەڭبەكپەن، تاجىريبەمەن جيناقتالعان، جۇيەلەنگەن قاسيەتتەرگە باي اباي تابيعاتىنان تاۋەكەل­شiل دە. تاۋەكەلشiل بولماسا جاڭاشا كوزقاراس، جاڭاشا پايىم، جاڭالىق اتاۋلى بولماس ەدi. 1886 جىلى جازىلعان «ينتەر­نات­تا وقىپ ءجۇر» اتتى ولەڭi تۇتاستاي ابزالدىق الiپپەسiندەي، اقىل-كەڭەستiڭ ەرەسەن بiر ارناسىنداي دەۋ لايىق.

«يجديhاتسىز، ميحناتسىز، تابىلماس عىلىم ساراسى»، «پايدا ويلاما، ار ويلا، تالاپ قىل ارتىق بiلۋگە. ارتىق عىلىم كiتاپتا، ەرiنبەي وقىپ كورۋگە»، «ونەرسiزدiڭ قىلىعى، تۋرا ءسوزiن ايتا الماي، قيت ەتۋگە باتا الماي، قورلىقپەنەن شiرۋگە» دەپ ويىن ءارi قاراي ساباقتاستىرىپ:

قيسىق بولسا، زاكون بار

سۋدياعا بەرۋگە.

ول دا ويازنوي ەمەس قوي،

الۋعا تەڭدiك سەنۋگە

ءوز بەتiڭمەن تاۋەكەل

زانيمايسيا پرياموتوي – دەپ، تەڭدiك پەن تاۋەكەلگە جۇگiنەدi.

اقىلدىڭ قارا ساباسىنداي كەمەل بiلiم يەسi ءابدiراحماننىڭ (1869-1895) ولشەۋسiز بiرەگەي كiciلiك قاسيەتتەرىنىڭ بiرiن (ياعني تاۋەكەلشiلدiگiن) اتاعاندا بىلايشا ورنەك­تەيدi:

تاۋەكەلگە نار ەدiڭ،

تالاپپەن تەرەڭ بويلاعان.

(«ءابدiراحمان ولگەندە»)

تاۋەكەل زور، اقىل مول،

قورىقپاي توسقان تاعدىرىن.

(«ءابدiراحمان ولiمiنە»)

«تاتىمدى تولىق بيلiكتi» ارمانداعان، «ورىندى حارەكەتتi» ارداقتاعان، ەگiن، ساۋدا، ونەر، عىلىمدى جانى سۇيگەن، ويشىلدىڭ ءوز ءسوزiن وزiنە قاراتا ايتساق، «تولىمدى-بiلiمدi» ابايدىڭ: «تەگiندە، ادام بالاسى ادام بالاسىنان اقىل، عىلىم، ار، مىنەز دەگەن نارسەلەرمەن وزباق. ونان باسقا نارسەمەنەن وزدىم عوي دەمەكتiڭ ءبارi دە – اقىماقتىق» دەپ پايىمداۋىندا اقىلدىڭ دارەجەسi, دەڭگەيi جوعارى ەكەنiن ۇعىناسىز.

سوندا اقىل –  ابايداي دانا ستراتەگتiڭ باستى كورسەتكiشى، قۇبىلا- ناماسى، قارۋى، اسىل قاسيەتتەردiڭ قاي-قايسىسى بولماسىن سولاردىڭ قاينار كوزi, گۋمانيزمنiڭ شىڭى. اباي زاماندى ساۋلەتتەندiرۋ، قوعامدىق رۋحاني قۇندىلىقتارمەن iزگiلەندiرۋ، ic-ارەكەت قىزمەتiندە – ونەردiڭ ەڭ جوعارى ءتۇرi – ديپلوماتيانى دا ۇتىمدى پايدالان­عان. مىسالى:

قايتسە جەڭىل بولادى جۇرت بيلەمەك؟

جۇرتى سۇيگەن نارسەنى ول دا سۇيمەك.

ءىشىڭ بەرىك بوپ، ناپسىگە تىيۋلىسىپ،

پاڭسىماي، جايداقسىماي، ءىرى جۇرمەك.

 ساسقانىڭدى كورسەتپە ەشكىمگە ءبىر،

سۇيتسە دە ىرىسىمەن كەڭەسىپ ءجۇر.

كەيبىرىن حاۋىپتەندىر، ءمىنىن تاۋىپ،

كەيبىرىن جىلى سوزبەن كوڭىلدەندىر.

كورىنبە ەل كوزىنە استە قورقاق،

جاندى جان دەمەيتۇعىن جان شىعىپ باق،

اندا-ساندا قۇتىرعان جامان ەمەس،

ونىڭدى ءجيى قىلماي جانە بول ساق.

كىسىمسى قايدا جۇرسەڭ ولجاعا توق،

شوقىما حالىق كوزىنشە قارعاشا بوق.

جۇرت – جاس بالا، ەشنارسەسىن تارتىپ الما،

بىلدىرتپەي ەپتەپ الساڭ زالالى جوق.

جات ەلگە جاداعايدا سويلە شارگەز،

تار جەردە تايپالۋدان تانبا ءار كەز.

جاتتى جاۋ دەپ ەلىڭدى ءۇرپيتىپ اپ،

جاۋعا جابدىق دەپ جيىپ، پايدا قىل تەز.

 

ەل باسقارۋ، دۇرىس، جاقسى جولعا ءتۇسiرۋ، جيناقتالعان، جۇيەگە تۇسكەن دۇنيەتا­نىم­دىق ەرەكشەلiكتەرiن ايرىقشا ەسكەرۋ قاجەت. بۇل ولەڭ ابايدىڭ ەل بيلەۋدەگi ونەرi مەن ونەگەسiن، ادامداردىڭ الۋان-الۋان كۇردەلi مiنەزدەر مەن داعدى-ماشىق­تارىن قالاي تۇزەۋدiڭ، قالايشا جاراستى­رۋدىڭ، قالايشا وزiڭە بويۇسىن­دىرۋدىڭ، تابىندىرۋدىڭ جانە ءوزiڭدi قارا جۇرتتىڭ ورتاسىندا قالاي ۇستاۋدىڭ تاسiلدەرiن سونشالىقتى سۋرەتكەرلiك قابiلەتiمەن ناق-ناعىمەن، تاقتا-تاقتاسى­مەن جەتiك ءتۇسiن­دiرەدi, سۋرەتتەپ قىزىق­تىرادى.

اباي پوەزياسىنىڭ تۇڭعيىعىنا بويلاۋ ءۇشiن – زيالى وقىرماننىڭ باي ومiرلiك تاجىريبەسi, بiلiم-پاراساتى، وي ورەسi, كور­كەمدiكتi cەزiنۋ قابiلەتi, حالقىنىڭ تۇر­مىس-تiرشiلiگiن، ادەت-سالتىن، مورال­دىق-ەتيكالىق كوزقاراسىن، كوركەم شە­جiرە­سiن، تاريحىن، الەمدiك مادەنيەتتiڭ جاۋھار ۇلگiلەرiن (مىسالى، «مىڭ بiر ءتۇن»، «توتى­ناما» جانە ت.س.س.) جەتiك مەڭگەرۋگە تيiس.

اباي – اقىل-ويى مەيلiنشە تەرەڭ، تۇيسiگi وتكiر، ادام جانىنىڭ ديالەكتي­كاسىن بiلگiرلiكپەن قاپىسىز تانىعان، قۇبىلىستار ءمانiسiن قىراعى تانىپ، ءمۇلت جiبەرمەي باعامدايتىن، ينتۋيتسياسى، قيالى، ساناسى، شەبەرلiگi ارتىقشا جارال­عان فەنومەنولوگيالىق جانە مەتافورالىق ويلاۋدىڭ مايتالمانى. شىندىعىندا، قوپارا-اقتارا تەكسەرۋ، زەردەلەپ زەرتتەۋ، بايىپتى باقىلاۋ، اقىل قۋاتىمەن، جان قۇمارىمەن عايىپتى بولجاۋ، نازiك سا­لىستىرۋ – ابايدىڭ اقىندىق كەمەڭ­گەر­لiگiنiڭ كورسەتكiشتەرi. اباي قۇدiرەتi دەگەنiمiز – ۇلت بولمىسىنىڭ قۇدiرەتi.

سول سەبەپتi اباي پوەزياسىنىڭ تاڭعا­جايىپ كوركەمدiك ناقىشتارى، سۇلۋلىق سىرلارى، ادەبي-ەستەتيكالىق دۇنيەتانۋ دارالىعى، وبرازدىق-سيمۆولي­كالىق استار-قاباتتارى تەلەگەي. اباي شىعارماشىلىعى – زاماندار مەن داۋiرلەر بويى جاساعان حالىق تiلiنiڭ ايناسى، حالىقتىڭ ايدىن شالقار ومiرلiك تاجىريبەسi, اقىل-وي قازى­ناسى.

ءسوز جاراتىلىسىنان پاك، تازا، ساۋلەلi. ۇلى جۇرەگi مەن ۇلى دەنەسi ۇلى ۇيلەسiم تاپقان، ادامزات دۇنيەسiنە دۇرلەر سىيلاعان اباي ونى سونشالىقتى ار، مiنەز، بiلiم، كوڭiل بايلىعىمەن، كوركەمدiك تاجريبەسi­مەن ءوزiنiڭ كوزقاراسىنا، ساناسىنا، وي مادەنيەتiنە ورايلاستىرا باعىندىرىپ، بارىنشا ادالدىقپەن قولدانادى.

ابايدىڭ ينديۆيدۋالدىق-تۇلعالىق، كوشباسشىلىق قىزمەتiندە «تەرەكتiڭ سىيى» اتتى ولەڭiنiڭ كوركەمدiك، ينتەل­لەكتۋالدىق-پسيحولوگيالىق مازمۇنى مەن پافوسى، تۇيدەك-تۇيدەگiمەن جوسىلعان وي سارىندارى، شىنايى ستراتەگيالىق كوزقاراسى، ماقسات-مۇراتى ايقىن تاڭبا­لان­عان. ياكي وي ساپاسى، قاسيەتi, ءمانi, بەينەلiلiك-سۋرەتتiلiك سيپاتى شالكيiز جىراۋدىڭ «مەن يەمنiڭ ءبورلi الا تاسى ەدiم»، «جۇرەگiنiڭ باسى ەدiم»، «كوز ۇستiندە قاسى ەدiم» دەگەنiن ەسكە تۇسiرگەندەي جانە دە تولقىن اتقان، سىڭعىر قاققان سىرلى تولعاۋدىڭ ارحيتەكتونيكاسى، ستي­ليس­تيكاسى، فيلوسوفياسى بiر-بiرلەرiمەن جiگi بiلiنبەي جىمداسىپ كەتكەن.

ولەڭ شۋ دەگەندە ويىڭدى وياتىپ، قۇشتارلىعىڭدى مازداتاتىن وت ەكپiندi توتەنشە تەگەۋرiندi سەرپiندi ەتicتiكتەرمەن (دولدانىپ، بۋىرقانىپ، تاۋدى بۇزىپ، تاستى جارىپ) جانە اجارلى تەڭەۋلەرمەن («ارىستاننىڭ جالىنداي»، «ايداhارداي بۇكتەلiپ») باستالادى.

تەرەكتiڭ سىيى

اساۋ تەرەك دولدانىپ، بۋىرقانىپ،

تاۋدى بۇزىپ جول سالعان، تاستى جارىپ.

ارىستاننىڭ جالىنداي بۇيرا تولقىن

ايداھارداي بۇكتەلىپ، ءجۇز تولعانىپ.

 كاۆكازدان شىقتى جايناپ، قىلىپ ۋ-شۋ،

ءتۇزۋ جەردەن جول كەرنەپ ۇلعايدى سۋ.

قالىڭ قايرات بويىندا، بەتى كۇلىپ،

مومىنسىنعان پىشىنمەن اعادى قۋ.

كاۆكازداي قۇزدا تۋعان پەرزەنتتەنمىن،

بۇلتتىڭ ءسۇتىن ەمىپ ەرجەتكەنمىن.

قازىبەكتەن، اعام، سەنى كوكسەپ شىعىپ،

كىم قاقتىقسا جولىمدا كۇيرەتكەنمىن.

زور كەۋدە ادامزاتتىڭ ايلاسىنا

كونبەي، بۇگىن كۇشىمدى كورسەتكەنمىن.

ەكى ەزۋىم كوپىرىپ، ايعايلاسام،

شىن قۇتىرسام شىڭ تاستى تەربەتكەن­مىن.

اپتىعىپ اساۋ ءىنىڭ كەلدى، اقساقال!

تاۋ، تاسقا، ادامزاتقا سالىپ جانجال.

دەم الايىن دەپ كەلدىم، اش قوينىڭدى،

سالەم-ساۋقات اكەلدىم، قوش كورىپ ال.

اكەلگەن بۇعى مەنەن مارالىم بار،

  ادامنان تارتىپ العان كوپ مالىم بار.

ەر-توقىمى، اتىمەن، قارۋىمەن

ەر شەركەستى اكەلگەن امالىم بار.

مۇنىڭ ءبارى – تارتۋىم سىزگە، – دەيدى،

  اقىلىڭدى ايت، اقساقال، بىزگە، – دەيدى.

باقشا، زاۋات، جايلاردى قىلدىم تالقان،

ءاربىر باي جالداپ جاتىر ءجۇز كەدەيدى…

 

كوكiرەگi گاۋhار ابايدىڭ وسىناۋ پوە­زيالىق ويلاۋ ستيلiنە –مەتافورالىق مانەرلiلiك پەن سۋرەتتiلiك ءتان ەكەنiن ءارi ديالوگقا (وزەن مەن تەڭiزدiڭ تiلدەسۋi) شەبەر­لiگiن كورۋگە بولادى. بۇل ولەڭ بiر قاراعاندا تابيعات ليريكاسى iسپەتتi. جوق، بۇلاي ەمەس. ىجداhاتتىلىقتان تولقىنداپ، جارقىلداپ، كۇندەي كۇركiرەتiپ تۋدىرعان ولەڭدە ابايدىڭ ستراتەگيالىق تۇلعاسى، جاڭاشىلدىق بولمىسى جارقىن تۇردە كورiنiس تاپقان. «تاۋ، تاسقا، ادامزاتقا سالىپ جانجال!» دەگەنiندە ابايدىڭ ۇلت ادەبيەتiنە ەنگiزگەن جاڭالىقتارى مەن قازاق قوعامىنىڭ رۋحاني تiرشiلiگiندەگi كەسەك iستەرiنەن حابار بەرگەندەي اسسوتسيا­تسيالىق ويى مەن  ءسوزiنiڭ قۇپيا ماعىناسى وسى. سونداي-اق ساي ءماتiننiڭ ءاربiر ءسوزi, فرازەولوگيالىق ورالىمدارى، سويلەمدەرi قاhارماندىق رۋحقا، قيمىل-ارەكەتكە يە. جوعارىدا كەلتiرگەن تەڭەۋلەرگە قوسا، «كاۆكازداي قۇزدا تۋعان پەرزەنتتەنمىن، بۇلتتىڭ ءسۇتىن ەمىپ ەرجەتكەنمىن» دەگەن ۇشقىر، تاپقىر تەڭەۋگە سەزiم كەرنەگەن مەتافورا قوسىلىپ كەلiستi cۋرەت تۋدىرعان.

اساۋ تەرەكتiڭ جويقىن الاپات اعىسىن «مومىنسىنعان پiشiنمەن اعادى قۋ» (كەيiپتەۋ), «زور كەۋدە ادامزاتتىڭ ايلا­سىنا، كونبەي، بۇگىن كۇشىمدى كورسەتكەنمىن». ەكi ەزۋiم كوپiرiپ، ايعايلاسام، شىن قۇتىرسام، شىڭ تاستى تەربەتكەنمىن» (اسىرەلەۋ), «كارى كاسپي قارا كوك كوزىن اشتى» (مەتافورا), «تاۋدى بۇزىپ جول سال­عان، تاستى جارىپ»، «ءجۇز تولعانىپ»، «بەتى كۇلىپ»، «كوكسەپ شىعىپ»، «جىبىر قاعىپ»، «سىلق-cىلق كۇلىپ» –تاڭعاجايىپ جىردىڭ التىن ارقاۋلارى.

«تەرەكتiڭ سىيى» ولەڭىنىڭ وبرازدىلىق-سيمۆوليكالىق، مادەني-تiلدiك جاعىنان قىمبات قۇندىلىقتارىن ايقىندايتىن شىنايى دا شىنشىل، تولىق، دايەكتi, سىرلى، مايەكتi, جاندى مىسالدار ەرەسەن مول. بۇلار ابايدىڭ كوركەمدiك ويلاۋ تەرەڭدiگiن، رۋحىن، حاراكتەرiن، ستراتەگتiك، كوشباسشىلىق قالپىن كورسەتەدi.

باس بiلمەيتىن، جۇگەن-قۇرىق كورمەگەن سايىپقىران مىنەزدى تەنتەك تەرەك قۇشتار، ادۋىن مىنەزبەن قارتاڭ كاسپيگە وتتاي لاۋلاپ «تاۋ، تاسقا، ادامزاتقا جانجال جا­ساپ» كەلە جاتىپ، كىلت موماقانسىعان كۇيگە تۇسەدi. «سالەم-ساۋقاتىم»، «بۇعى مە­نەن مارالىم»، بەس قارۋىن اسىنعان «ەر شەر­كە­سiم» بار  دەيدi. وقىعان باي مەن كە­دەي جا­يىنداعى الەۋمەتتiك ويىن دا ايتىپ سالا­دى. وعان قوسا بايلاردىڭ دا «باقشا، زاۋىت، جايلارىن دا»  تالقان ەتكەنiن دە جەتكiزەدi. سويدەسە دە، قارتاڭ كاسپي سەلت ەتپەيدi, ءمىز باقپايدى. تەرەك تۇيىققا قامالادى دا، ديپلوماتياعا كوشەدى دە سويلەپ كەتەدى.

مىنەكي، اڭگىمەشىلدىك ونەر، ديپلو­ما­تيا­لىق شەبەرلىك، پوەزيالىق سۋرەتتەۋ («كارi كاسپي قارا كوك كوزiن اشتى»), ۇلت­تىق دۇنيەتانىم (اقساقالدىقتىڭ مارتە­بەسi), پەيiشتiڭ شىنارىنداي قاس سۇلۋعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك.

«تەرەكتiڭ سىيى» ولەڭىنىڭ iشكi مازمۇن تۇ­تاستىعى، كوركەمدىك لوگيكاسى، لۇعاتتىق-تiل­دiك  قۇرىلىمى – ابايدىڭ اقىندىق داۋ­سىن، سۋرەتكەرلiك كوزقاراسىن، شەبەرلiك مادەنيەتiن انىقتايدى.

ەرەسەن كوركەمدiك اۋەزدiلiك، تاپقىرلىق قا­سيەتتەرگە يە سيقىرلى بiر اعىن iسپەتتi بۇل ولەڭگە اباي ءان شىعارعان. 1984 جىلى ءاندى زەرتتەۋشى، ونەرتانۋ عىلىمىنىڭ كانديداتى قايروللا ءجۇزباسوۆ(1941-1945) ماكەن تۇراعۇلقىزى­نان تىڭداپ، نوتاعا تۇسىرگەن.

تۇتاس ءبىر تاريحي ءداۋىردىڭ قايراتكەرى، ويشىلى. ستراتەگ ابايدىڭ فيلوسوفيالىق، ەتيكالىق كوزقاراسى –  ءوزىنىڭ ۇلى مۇرا­تى­نا جەتۋدە كەسەك، كوركەم ءىس-ارەكەت­تەر ۇيىم­داستى­رۋ، جوعارى ادىلەتتىلىك پەن ۇلت­تىق رۋحتى  نەگىزگى ۇستانىم ەتۋ، شەشىم­پاز­دىق­قا جۇگىنۋ، سيتۋاتسيانى تەز سارالاۋ ءارى شىنايى باعالاۋ، پاراسات پەن ورەلىلىك تانىتۋ.

سەرiك نەگيموۆ،

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى،

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار