28 مامىر, 13:24 717 0 اتاجۇرت باقىتبەك قادىر

اعايىن اتاجۇرتتان الىستاماسىن دەسەك...

سۋرەت ينتەرنەتتەن الىندى
سۋرەت ينتەرنەتتەن الىندى

تاۋەلسىز ەل رەتىندە ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ۇلتتىڭ باستى قورعا­نى – مەملەكەت جانە ونىڭ مىزعىماس شەكاراسى بولسا، ەتنيكالىق توپتار­دىڭ قورعانى – ءتىلى، سالت-ءداستۇرى، تاريحى، مادەنيەتى، دەموگرافياسى جانە تاريحي وتانى.

قازىر اتاجۇرتتان جىراق الەمنىڭ 40-قا جۋىق ەلىندە قانداستار ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ولاردىڭ باستى مۇراتى – جاھان­دانۋ داۋىرىندە جاتقا جۇتىلىپ كەتپەۋ، ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىن ساقتاپ قالۋ. وسى تۇرعىدان العاندا، وعان دانەكەر بولار نەگىزگى باسىمدىقتار – ءبىلىم، مادەنيەت، ادەبيەت جانە اقپارات سالاسى.

ءبلىم سالاسى بويىنشا «وتانداستار قورى» ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ، الىستاعى اعايىن ءۇشىن ونلاين كىتاپحانا جۇيەسىن ەنگىزۋدە. كەز كەلگەن ۋاقىتتا الەمنىڭ قاي تۇكپىرى­نەن بولسىن، قازاقشا ءبىلىم الۋعا مۇمكىن­دىك بار. رۋحاني-مادەني بايلانىستا ءوز دەڭگەيىندە جۇزەگە اسىپ جاتىر. دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى قانداستار تۇراتىن ەلدەردە ورتالىقتار اشىپ، تى­عىز بايلانىس جاساۋعا اتسالىسۋدا. ايتا كەتۋ كەرەك، كەيبىر ەلدىڭ ىشكى زاڭ­دارىنا بايلانىستى ونداي ورتالىق­تار اشۋعا مۇمكىندىك بولماي وتىر.

ال اقپارات سالاسىنا كەلسەك، قازىر الەمنىڭ ءبىراز ەلىندە قازاقشا حابار تاراتاتىن تەلەراديو، گازەت-جۋرنال جانە ينتەرنەت سايتتار بار. اتاپ ايتقاندا، رەسەيدىڭ استراحان، ورىنبور، قورعان، ومبى، تاۋلى التاي اۆتونوميالىق وبلىسى، قىتايدىڭ التاي، تارباعاتاي، ىلە ايماقتارى، مونعوليانىڭ بايان-ولگەي جانە قوبدا ايماعى، وزبەكستاننىڭ ناۋاي، سىرداريا، بۇحارا، تاشكەنت وبلىستارى مەن قاراقالپاقستاننىڭ نوكىس قالا­سى، يراننىڭ گورگان، بەردىتۇرىكمەن، دومبات قالالارى، تۇكىمەنستان، قىرعىز رەسپۋبليكاسى جانە ەۋروپا ەلدەرىندە قازاق تىلىندە شىعاتىن (بەيرەسمي دەرەكتەر بويىنشا), جيىنى 150-دەي اقپارات قۇرالى بار ەكەن.

شەتتەگى قازاقتىڭ ءتىلىن ساقتاۋ، تىعىز بايلانىس ورناتۋ، ولاردىڭ جاع­دايىن ءبىلۋ ءۇشىن باق قاجەتتى تەتىك. ال ءبو­تەن ەلدە قازاقشا اقپارات تاراتۋ دا وڭاي شارۋا ەمەس.

بۇل وي بىزدەن بۇرىن دا بيىك مىنبەردە ايتىلدى. وتكەن جىلى قاراشادا «وتانداستار قورى» مەن دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن قانداستاردىڭ تاريحي وتانىمەن مادەني-گۋمانيتارلىق جانە ىسكەرلىك ىنتىماق­تاس­تى­عىن ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ ماقساتىنداعى مەملەكەتتىك تاپسىرما اياسىندا «وتانداستار. بولاشاققا باعدار» دەگەن تاقىرىپتا حالىقارالىق باسقوسۋ ءوتتى. جيىنعا مەملەكەتتىك حاتشى قىرىمبەك كوشەرباەۆ جانە سول كەزدەگى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بەردىبەك ساپارباەۆپەن بىرگە «وتانداستار قورىنىڭ» پرەزيدەنتى نۇرتاي ابىقاەۆ جانە دۇنيەجۇزى قازاق­تا­رى قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسىرى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ قاتىس­قان بولاتىن.

سول جيىندا شەتەلدەگى قازاقتىلدى باسىلىمداردى جىل سايىن ماراپاتتاپ وتىرۋ جايى دا ءسوز بولعان ەدى. ايتىلعان ءسوز ايتىلعان جەرىندە قالعانداي بولدى ما، سودان كەيىن بۇل ماسەلە ۇمىت بولا باستاعانداي.

جىل سايىن ءبىر شەتەلدىك قانداسىمىز ماراپاتتالىپ قايتسا – ول شەتەلدە­گى قازاق تىلىنە جاسالعان قۇرمەت بولار ەدى.

شەتتەگى قازاق ادەبيەتى

شەتەلدە تۇرىپ تا قازاق ادەبيەتىمەن اينالىسىپ جاتقان قالامگەرلەر كوپ. ولاردىڭ تىپتەن كەيبىرىنىڭ اتاعى اتاجۇرتقا دا جەتىپ جاتادى. وسىنداعى باسىلىمدارعا شىعارمالارى جاريالانىپ، ەسىمى ەلگە بەلگىلى بولعاندارى قانشا­ما؟ ولار دا شەتتەگى اعايىننىڭ ءتىلىن، ءماد­ەنيەتىن ساقتاپ قالۋدا ۇلكەن ەڭبەك ءسىڭى­رىپ وتىرعانى راس.

قىتايدا قايتىس بولعان جازۋشى قاجىعۇمار شابدانۇلىنىڭ ەسىمى «قىلمىس» رومانىمەن ەلىمىزگە ەتەنە تانىس. اقىن ومارقازى ايتان، جازۋشى جاقسىلىق ءساميت شىعارمالارى قىتاي­داعى قازاقتاردىڭ رۋحاني-ادەبي قۋاتى ىسپەتتى. قىتايداعى مەملەكەتتىك  دەڭگەيدەگى سىيلىقتىڭ يەگە­رىلەرى، جازۋشى جۇماباي ءبىلال جانە  اقىن ەرلان نۇردىحان قاتارلى قالامگەرلەردىڭ ەسىمى عانا ەمەس، شىعار­مالارى دا ەلىمىزگە تانىس. سول سياقتى موڭعوليادا پارلامەنت دەپۋتاتى بولعان جازۋشى سۇلتان تاۋكەي، اقىن سۇراعان راحمەتۇلى، جانات بوقاش، بايىت قابان قاتارلى قالامگەرلەر بار. الەمنىڭ باسقا دا ەلدەرىندە ءبىز ءالى دە ەسىم-سويىن بىلە بەرمەيتىن اقىن-جازۋ­شىلار كوپ. ادەبيەت، ونەر ۇلتقا ءبولىن­بەي­دى. دەيتۇرعانمەن، ولار اۋەلى ءوز حالقى ءۇشىن جازادى. شىعارما قاي تىلدە جازىلسا، سول ۇلتتىڭ رۋحاني قازىناسى بولىپ قالادى.

اقىن ەسەنعالي راۋشانوۆ باسپاسوزگە بەرگەن ءبىر سۇحباتىندا: «حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعى مارقۇم قالداربەك نايمانباەۆ اعانىڭ يدەياسىمەن جۇزەگە اسىپ ەدi. ونداعى نەگiزگi ماقسات شەتتەگi 5 ميلليون قازاقتىڭ تiلiن، ادەبيەتiن، مادەنيەتiن قورعاۋ، قولپاشتاۋ بولاتىن. شەتتە دە قانشاما قازاق جازۋشىلارى ءجۇر. اناۋ تارباعاتايدا قاجىعۇمار شابدان دەگەن اعامىز ءوتتi دۇنيەدەن. مىقتى بولساق، سول اقساقالعا مەملەكەتتiك سىي­لىق بەرەر ەدiك. بiزدە قايتىس بولعان­نان كەيiن دە تالاي تۇلعالارىمىزعا مەملەكەتتiك سىيلىق بەرiلدi. بۇگiنگi قازاق كوركەم ادەبيەتiنiڭ دەڭگەيiمەن قاراعاندا قاجىعۇمار اقساقالدىڭ ەڭبەگi ودان تومەن بولۋى، تiپتi وقىلماۋى دا مۇمكiن. اڭگiمە وندا ەمەس. ءسوز قازاق دەگەن اتقا كەلiپ تۇمسىق سۇيەپ تۇر. سونى جۇيەلەسەك، ەل ەكەنiمiزدi, قازاقشالاپ ايتار بولساق، ءدوڭايباتىمىزدى شەتەلدiك ادەبي جۇرتقا بiر كورسەتiپ الار ەدiك»، – دەپ «الاش» سىيلىعىنىڭ اۋەلگى ماقساتى مەن كەيىنگى جاي-جاپسارىن دا تىلگە تيەك ەتكەن ەدى.

قازاق حالقى ءۇشىن «الاش» ءسوزى قاشاندا ارداقتى. قازاق ەلىنىڭ دەربەس ەل بولىپ قالىپتاسۋىنا حح عاسىرداعى الاش ارىستارىنىڭ ىقپالى زور بولدى. ولار تەك ساياسي قايراتكەر عانا ەمەس، ونەر، ادەبيەت، عىلىم بولسىن قاي سالانىڭ دا العاشقى تاعانىن قالادى. سول سەبەپتى دە حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعى ءاۋ باستا «نەگiزگi ماقسات شەتتەگi 5 ميلليون قازاقتىڭ تiلiن، ادەبيەتiن، مادەنيەتiن قورعاۋ، قولپاشتاۋ» دەگەنمەن «الاش» ۇعى­مى ءيسى قازاققا ورتاق بولعاندىقتان اۋ­قى­مى كەڭەيىپ، بارشا قازاقتىڭ وزىق ادەبي شىعارماسىنا بەرىلگەن بولۋى ءمۇم­كىن.

1992 جىلدان باستاپ، ۇزىن-ىرعاسى 176 ادامعا «الاش» سىيلىعى بەرىلىپتى. تۇركيا، رەسەي، وزبەكستان، ءازىربايجان، قىتاي جانە يسپانيا قاتارلى ەلدەردىڭ بىرقاتار قالامگەرلەرى (اۋدارماشىلار) «قازاق ادەبيەتىن ناسيحاتتاۋداعى ەڭبەگى ءۇشىن» لاۋرەات اتانىپتى.

ايتايىن دەگەنىمىز، قازىر شەتەلدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاقتىڭ ءتىلى، مادە­نيە­تى، ادەبيەتى قازاقتان باسقا حالىق­قا قاجە­تى شامالى. ال ولاردى قولداۋ، قورعاۋ، ىنتا­لاندىرۋ – قاراشاڭىراق قازاقستان­نىڭ، سونىڭ ىشىندە قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ كوتەرەر جۇگى دەپ بىلەمىز.

ءبىز اتالعان سىيلىقتىڭ ءمان-جايىن ءبىلۋ ماقساتىندا، بەلگىلى اقىن، مەم­لە­كەت­­­تىك سىيلىقتىڭ يەگەرى قازاق­ستان جازۋ­­شىلار وداعىنىڭ توراعاسى ۇلىق­بەك ەسداۋ­لەتكە حابارلاسىپ، حالىقا­رالىق «الاش» ادەبي سىيلىعى جايلى سۇراپ كوردىك.

 

«وتانداستار قورى» قولداسا

– حالىقارالىق «الاش» سىيلىعىنىڭ نەگىز­گى باعىتى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز.

– باعىتى – كوركەمدىك دەڭگەيى جوعارى ادەبي شىعارمالارعا بەرىلەدى. قارجىلىق جاعدايعا بايلانىستى كەيبىر جىلدارى بەرىلمەي قالادى. دەمەۋشىلەردىڭ قولدا­ۋىنا ساي جاقسى شىعارمالارعا «الاش» سىيلىعى بەرىلىپ، قالامگەرلەر ىنتالاندىرىلىپ وتىرادى. باسقا دا ادەبي سىي­لىقتار سەكىلدى ءوزىنىڭ تالابى بولادى.

– مۇنى سۇراپ وتىرعان سەبەبىمىز اقىن ەسەن­­عالي راۋشانوۆ ءبىر سۇح­با­تىن­دا «بۇل سىي­لىق شەتتەن كەلگەن جانە شەتتە ءجۇر­­گەن قانداستارعا باعىت­تالعان ەدى» دەپ­تى.

– ول سۇحباتتان كەيىن دە تالاي قالامگەر الدى. قىتايدا تۇرعان ءبىر قانداسىمىزعا بەرىلدى. حاليفا التايعا قۇران كارىمدى اۋدارىپ شىعارعان ەڭبەگى ءۇشىن بەرىلگەن بولۋى كەرەك. ودان كەيىن مەنىڭ انىق بىلەتىنىم قىتايدا كوزىنىڭ تىرىسىندە «قىل­مىس» رومانىن جازعان قاجىعۇمار شاب­دان­ۇلىنا بەرىلدى. ول كىسىنىڭ الاكول جاق­تا تۇراتىن ءىنىسىنىڭ بالالارى كەلىپ سىي­لىقتى الىپ كەتتى. مەن مۇنى ءوز كوزىم­مەن كوردىم. 1999 جىلى بولۋ كەرەك، مەنىڭ «زامان-اي» دەگەن ەڭبەگىمە وسى «الاش» سىيلىعى بەرىلدى. قاجىعۇمار شابدانۇلى، ءامىرحان مەڭدەكە جانە مەن ءۇش ادام الدىق.

بۇل سىيلىق مەملەكەتتىك قوردان بەرى­لىپ جاتقان سىيلىق ەمەس. جانە قازاق ادەبيەتتى جۇيەلى تۇردە اۋدارىلىپ تا جاتقان جوق. بۇعان جىل سايىن نەگە بەرىلمەيدى دەۋگە كەلمەيدى. بۇل سىيلىقتى ءبىر ادام شەشپەيدى. ونى ارنايى كوميسسيا قارايدى. جىلدىق قورىتىندى وتەدى ءار جىل سايىن. سول جەردە ۇزدىك دەپ تابىلعان شىعارمالارعا بەرىلەدى. كەيبىر جىلدارى قارجىلىق ماسەلەگە بايلانىستى بىرنەشە جىلعا بىرىكتىرىپ بەرەتىن دە كەز بولادى. بىلتىر مىسال ءۇشىن الدىڭعى جىلدىكىن قوسىپ، ءۇش جىلعا ءبىر-اق بەرىلدى. ويتكەنى ونىڭ الدىنداعى جىلدار وداقتا قارجى بولمادى. ودان كەيىن ءوزىم كىرىستىم. كاسىپ­كەر ازاماتتار قولدادى.

ودان بولەك، باسقا دا شەتەل قالام­گەر­لە­رىنىڭ ىشىندە العاندار بار. بىلتىر ەكى شەتەلدىككە بەردىك. يسپان اقىنى حۋستو حورحە پادرونعا جانە باۋىرلاس ازەربايجان اقىنى اكبەر گوشالىعا قازاق ادەبيەتىن ناسيحاتتاۋداعى ەڭبەگى ءۇشىن بەرىلدى.

بيىل دا سىيلىقتان ۇمىتكەرلەر بار، وزدەرىن ۇسىنىپ جاتقان. ءبىز ءالى وعان قورىتىندى وتكىزگەن جوقپىز. قازىرگى پاندەمياعا بايلانىستى جوبالارىمىز توقتاپ تۇر.

– مىسالى، ابايدى، ماحامبەتتى جانە ءوزى­ڭىزدىڭ «كيىز كىتاپ» دەگەن شىعارما­ڭىزدى موڭعولشا اۋدارعان جۇكەل حاماي جانە قىتايداعى ابايدى قى­تاي­شا اۋدارىپ، ناسيحاتتاپ ءجۇر­گەن اكبار ءماجيت بار. بەلگىلى اقىن سۇرا­عان راقمەتۇلى سەكىلدى قازاق ادەبيە­تىن شەتكە ناسيحاتتاپ ءجۇر­گەن قانداس­تا­­رىمىز ءدال وسى سىي­لىق­قا لايىقتى سياقتى. سىيلىق­تىڭ ءاۋ باستاعى ماقساتى دا شەتتەگى اعايىنعا ارنال­­عانى جانە بار. بۇل جاعىنان «وتان­داستار قورى» دا قولداۋى ءمۇم­كىن عوي؟

– دۇرىس ايتىپ وتىرسىڭ. ءبارى دە لايىقتى ازاماتتار. بىراق بارىنە ءبىر جولدا بەرۋ مۇمكىن ەمەس. ءار كەزدە رەتىنە قاراي بەرۋگە تىرىسامىز. ال ەندى ءوزىڭ ايتقانداي «وتانداستار قورى» قولداپ جاتسا، تىپتەن جاقسى عوي. بىراق «وتانداستار قورى» ەندى-ەندى قۇرىلىپ، جۇمىس ىستەي باستادى. ونىڭ ءبىر مۇشەسى ءوزىم. ارينە، قانداستارعا قاجەتتى ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرىپ، بارىنشا قولداۋ ءبىلدىرىپ جاتىر. بىراق مۇنداي سىيلىقتاردى قارجىلاندىرا قويعان جوق. كەلەشەكتە ونىڭ دا رەتى  كەلەر.

باقىتبەك قادىر

 

سوڭعى جاڭالىقتار