28 مامىر, 13:14 614 0 ادەبيەت انار لەپەسوۆا

مارحابات بايعۇت: ادەبيەتكە بەتبۇرىس جاسالماسا، ۇلتتىڭ بولاشاعى بۇلدىراپ، ءدىلى قۇلدىراي بەرمەك

كارانتين باستالعالى ايماقتارعا ساپارىمىز توقتا­عانى­مەن، رەسپۋبليكانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىن­دەگى ەل اعالارىمەن، حالىقتىڭ قامىن كۇيتتەپ ءجۇر­گەن ازاماتتارمەن، قالامگەر­لەر­مەن بايلا­نى­سىمىز ءۇزىل­گەن جوق. كەرىسىنشە، حات-حابار الماسۋ، قال-جاعداي سۇراسۋ جيىلە­ءدى. كوپشىلىك ورتادان وقشاۋلان­عان كارانتين كەزىندە جابىعىپ، جابىرقاپ قالمادى ما دەپ ءبىر-بىرىنە دەمەۋ بولعان­داردى، جىلى سوزىمەن ءبىر-ءبىرىنىڭ جانىن جادىرات­قان­داردى كوپ كوردىك. سونداي تاماشا ءۇردىستى جالعاماققا ءارى مەرەيلى جاسقا تولعان تۋعان كۇنى­­مەن قۇتتىقتاماققا ءبىز دە شالعايداعى ءتاۋپىس­تەلىگە تەلە­فون شالىپ، مارحابات بايعۇت اعامىزبەن تىلدەستىك. قا­لام­­گەرمەن اڭگىمەمىز الەۋمەتتىڭ جاعدايىنان باستا­لىپ، ادەبيەتتىڭ جايىنا ۇلاستى.

– اتىراۋدان التايعا دەيىن سوزىلىپ جاتقان قازاقتىڭ بايتاق دالاسى شەت پەن شەك دەگەندى بىلمەۋشى ەدى.  كەسىرلى كەسەل ايماقتاردىڭ اراسىن شەكارامەن شەكتەپ، بارىس-كەلىستى توقتاتتى. وڭتۇستىكتەگى اعايىننىڭ جاعدايى قالاي؟ كارانتين قاجىتقان جوق پا؟

– كارانتيننەن بىرەر كۇن بۇرىن تاۋپىستەلى دەيتۇعىن تۋعان اۋىلىمىزعا كەلىپ ەدىك. كەمپىرىمىز، بىرەر نەمەرەمىزبەن. سول كۇيى كارانتين جاريالانىپ، ەكى جارىم ايداي ۋاقىتتان بەرى وسىندامىز. تاۋپىستەلى اۋىلىندا وتىزىنشى جىلداردىڭ باسىندا (وتكەن عاسىردا عوي) ەكى جۇزدەي ءتۇتىن بولعان ەكەن. اشارشىلىقتا جارتىسى قىرىلعان. سوعىستا ءجۇز وتىزداي بوزداقتىڭ جارتىسىنان استامى وپات بولعان. ەلۋىنشى جىلداردىڭ اياعىنا تامان جەكە مەن كولحوزدىڭ جىلقىلارى تۇگەلدەي ەتكە ايدالىپ، حرۋششەۆتىڭ كەسىرىنەن قىلقۇيرىقسىز قالعان. ءجۇز ەلۋدەي ءۇيدىڭ جيىرماسىنان وزگەسى كوشىرىلگەن. قازىر وتىز شاقتى شاڭىراق، وعان قوسا بىرەر باقۋاتتى تۇلعالاردىڭ تاڭعاجايىپ، تاماشا ساياجايلارى بار.

اۋىلداعىلار كارانتين تالاپتارىن قاتاڭ ساقتاپ وتىر. كۇنى كەشەگى ورازا ايتتىڭ وزىندە بۇرىنعىداي توپتاسىپ قىدىرعان جوق. الىستاعى اۋىلدا وتىرىپ، شاعىنداۋ ساياجايىمىزدا ءجۇرىپ، بۇكىل بايتاعىمىزدىڭ، قانشاما قاسىرەتتەردى باستان وتكەرگەن، التى ميلليون ەكى ءجۇز مىڭعا جەتكەندە ءتورت ميلليونىنان ايىرىلىپ، قاسقا جولدان قايىرىلىپ قالعان قايران قازاقتىڭ تىلەۋىن تىلەيمىز. ماقتاارالىمىزدى ۋايىمدايمىز. سەگىزىنشى سىنىپتان باستاپ جازدا ماقتا شابىققا، كۇزدە ەكى اي «اق التىن» تەرمەككە باراتىن ەدىك. ءتورت جىل بويى سويتكەنبىز. كەيىن قالامگەر رەتىندە ەڭ كوپ جازعانىمىز دا سول ماقتاارالىمىز ەدى. مەملەكەتىمىز ماقتاارالدىقتارعا ءمانىستى قام­قورلىق ىستەپ جاتىر. ومىرزاق شوكەەۆ باستاعان ايماق باسشىلارى كۇنى-ءتۇنى تىنىمسىز تىرلىك جاساپ ءجۇر. كۇبىر-كۇپسىڭگە، سىبىر-سىپسىڭعا بەرىلمەي، قولدان كەلسە، ءال-فارابي بادىزدەگەندەي جاردەم جاساماعى­مىز ابزال. ىندەتتى دە تەمىردەي تارتىپپەن، مۇنتاز­داي تازالىقپەن، جوعا­رى جاۋاپكەرشىلىكپەن عانا جەڭەمىز. اباي ايتقان اقىلعا بىرلىك، ءىس-ارەكەتكە، ادىلەت­تى­لىككە بىرلىك، قاناعات پەن راقىمعا بىرلىك كەرەك.

جاراتقان يە بۇزى­لىڭ­قى­راعان نيەت پەن پەيىلگە، تىم تويشىل­دىق­قا، ىسى­راپ­­شىل­دىققا، تويىم­­­سىز­دىق­قا، ءىش­تار­­لىق­قا قاراي وسىن­داي اۋىر سى­­­ناق بەرىپ وتىر ما دەپ تە ۋا­­يىم­دايتى­نى­­مىز راس. اباي: «ەل بۇ­زىل­­سا قۇرا­دى شاي­­تان ورمەك; پەرىشتە ءتو­مەن­­­­­شىك­تەپ قاي­­عى جە­مەك»، – دەيدى عوي. «قا­يى­­­رىم­دى قالا» قاعي­­دا­لارىن ءمانىس­تەگەن ءابۋ ناسىر بابامىز  «نا­دان قالا»، «نى­­ساپسىز قا­لا»، «داڭ­عوي قالا»، «پا­سىق قا­لا»، «تويىمسىز قالا» دەپ تارازىلاي تال­داعان دا. وسى ءال-فارا­بي، احمەت ياساۋي، اباي ۇشەۋى­نە ءۇڭىلىڭ­كى­رەپ، ۇيلە­سىمگە ۇم­تىل­­ماق قازاق ءۇشىن باستى پا­رىز­عا اينال­سا عوي.

– كەزىندە ادەبيەتتە ءىز قالدىرسام دەگەن ۇزەڭگىلەستەرىڭىزدىڭ كوبى الما­تى­عا، ادەبي ورتاعا جەتۋگە اسىقتى. ءسىز رۋحانياتقا سىڭىرەر ەڭبەك ادامنىڭ جۇرگەن جەرىنە، وتىرعان ورنىنا بايلانىستى ەمەس ەكەنىن دالەلدەگەن ساناۋلى قالامگەردىڭ ءبىرىسىز. دەسە دە، ءبىر سۇحباتىڭىزدا «الماتى ارمانىم ەدى...» دەپ قالىپسىز.  جۇرەك تۇكپىرىندە ورتا­لىققا نەگە بارمادىم دەگەن وكىنىش قالىپ قويمادى ما؟

– الماتىدا، قازاق ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ، زەينوللا قابدولوۆتايىن زەرگەرلەردەن ءدارىس تىڭداعان سوڭ، البەتتە، ارمان قالادا قالىپ، قالام اينالدىرماقتى كوكسەيتىندەر كوپتۇعىن. سولاردىڭ ءبىرى – ءبىز پاقىرىڭىزبىز. الايدا اۋرۋشاڭ انالارىنا، جاۋتەڭدەگەن جەتىم باۋىرلارىنا الاڭداپ، اۋىلدارىنا كۇرسىنىپ قايتقان جالعىز ءبىز ەمەسپىز. جاراتقان يەنىڭ جازۋىمەن كەشىپ كەلە جاتقان ومىرىمىزگە، تاعدىرىمىزعا مىڭ دا ءبىر شۇكىرشىلىك ەتەمىز، اينالايىندار.

– ادەبيەت ءبىر كەزدەرى قوماقتى تا­بىس كوزى بولدى. ال بۇگىنگى جازۋشىلار جازۋمەن جان باعۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ايتادى. مۇنى قوعامنىڭ ادە­بيەت­كە دەگەن ىقىلاسىنىڭ تومەندە­گەنى دەپ تۇسىنسەك قاتەلەسەمىز بە؟

– قازاقستاننىڭ جاعدايىندا جازۋشىلار ءۇشىن قالاماقى ماسەلەسىن نارىققا تۇتاس تاۋەلدى ەتپەي-اق، تالاپشىلدىق، ءادى­لەتتىلىك جولىمەن شەشپەككە مۇمكىن­دىكتەر ابدەن-اق مول ەدى. دەر كەزىندە شەشىلمەدى. نارىقتىق قارىم-قاتىناسقا كوركەم ادەبيەت توتەپ بەرە الۋى ءۇشىن ۇلتتىڭ سانى ەڭ كەمى جيىرما بەس ميلليون ادام بولۋى كەرەك دەگەن ماسەلە – دالەلدەنگەن جاعدايات. ال قازاقتىڭ، ونىڭ ىشىندە ۇلت تىلىندە وقيتىن جۇرتتىڭ سانى قاي شامادا ەكەنى بەلگىلى. بۇل تۋرالى تەرەڭ تەبىرەنىسپەن ويلاناتىن، تولعاناتىن، تۇبەگەيلى شەشپەككە تىرىساتىن ءتيىستى تۇلعالاردىڭ قولدارى باسقا نارسەلەرگە بايلاۋلى سياقتى.

– جۋىردا پرەزيدەنتىمىز جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى ۇلىقبەك ەسداۋلەت باستاعان ەستافەتانى جال­عاپ،  كارانتيندە ءوزى وقىپ جاتقان كىتاپ­تار مەن باسىلىمداردىڭ ءتىزىمىن ۇسىن­دى. سىزگە دە سونداي قولقا سالساق. نە وقىپ ءجۇرسىز؟ 

– تاعى دا دانىشپان ابايعا جۇگىنسەك، ول كىسى: «جەتەلەپ ۇيرەت، وعان كونبەسە، جەلكەلەپ ۇيرەت»، – دەيدى. كوركەم ادەبيەت­كە بەتبۇرىس جاسالماسا، الەۋمەتتىك جەلىنىڭ الەۋەتتى جاقتارىنان گورى اۋلەكىلىك اسەرىنە اسىرەڭكىلەنە بەرسەك، ۇلتتىڭ بولاشاعى بۇلدىراپ، ءدىلى قۇلدىراي بەرمەك. وتباسى مەن بالاباقشا، مەكتەپتەن باستاپ جاپپاي بەتبۇرىستىڭ جولىن، ءجون-جوسىعىن تابۋ كەرەك. جەلكەلەۋگە دەيىن...

ءبىز مىنا كارانتين باستالعاندا دا وتباسىلىق وقۋعا، بىرلەسە تالقىلاۋعا، ەڭ بولماسا ون بەس مينۋت بىرگە وقىپ، ون بەس مينۋت بىرگە تالقىلاماققا ىڭعايلى اۋليە جانر – اڭگىمەگە بەت بۇرۋعا باستاما كوتەردىك. الىمىزگە قاراماي. بىرەن-ساران قولداعانداردى قۇداي قولداعاي.

ال ءوز باسىم جاپون ادەبيەتىنەن ءبىراز نارسە وقىدىم. ابايدىڭ قارا سوزدەرىن قايتالاي قارادىم.

–  وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا 5 مىڭ دانامەن جەتى تومدىعىڭىز جارىق كوردى. جيناق ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىنە جەتتى مە؟ كىتاپحانالارعا تەگىس تاراتىلدى ما؟

– بىزگە ايتۋلارىنا قاراعاندا، جەتى تومدىق بۇكىل بايتاعىمىزداعى نەگىزگى كىتاپحانالارعا جىبەرىلگەن.

–  «بالالار جازۋشىسى دەپ جازۋشىلاردى بولۋگە قارسىمىن» دەگەن ەكەنسىز ءبىر سۇحباتىڭىزدا. بۇلاي جىكتەۋگە كىشكەنتاي وقىرمانداردىڭ تانىم-تارازىسىنا لايىق شىعارما جازاتىن قالامگەرلەردىڭ تىم ازدىعى سەبەپ بولسا كەرەك. شىعارماشىلىق جولىڭىزدى و باستا بالالارعا ارناپ جازۋدان باستاپسىز. قازىر بۇل تاقىرىپتان قول ۇزگەن جوقسىز با؟

– قول ءۇزىپ كەتتىم دەپ ايتا المايمىن. ءما­سە­لەن، «قوزاپايا»، «بەلەسەبەت پەن باي­لىق»، «قوش بول، كىتاپ» دەيتىن كوركەم ءاڭ­گى­­­مەلەرىم بالالارعا ارنالماعان دەي ال­م­اي­مىن.  شىعارمالارىم «ەرەسەكتەرگە ار­نال­­عاننىڭ» وزىندە دە، كوپشىلىگىندە بالا­لار جۇرەدى. سوندىقتان ءسىز مەڭزەگەن كوز­قا­را­سىمدا قالا بەرەم-اۋ.

– تۇلكىباستا قۇرىلعان  «مارحابات-ميراس» قوعامدىق قورىنىڭ جاس قا­لام­گەرلەردى قولداۋ باعىتىنداعى تا­لاي ىلكىمدى ىستەرىنە قانىقپىز. ىندەتكە بايلانىستى ءبىراز شارۋا تۇرا­لاپ قالعان بولار. جاعداي تۇراقتالعان سوڭ قوردىڭ يگى داستۇرلەرى جالعاسىن تابا ما؟ 

– بۇل قوردىڭ قالتاسىنا قارجى ءتۇس­پەگەلى تالاي جىل بولعان سياقتى. دەگەنمەن العان بەتتەن قايتار ەمەس. جۇمىستارىنا جۇرتشىلىق ريزا. جاس تالاپكەرلەر رازى. «تاۋپىستەلى تاعىلىمى» جوباسى بار. ءار ءۇش جىل سايىن «تۇركى تىلدەس، تۇگەل بول!» تاقى­رى­بىندا ءتۇرلى جيىندار، كونفەرەن­تسيا­­لار، سىر-سۇحباتتىق باسقوسۋلار وتكى­زەدى. الىستاعى اۋىلدا. تۇركىنىڭ تۇگەل­دىگى تۋرالى تەك الىپ قالالار – انكارا، ستامبۇل، باكۋ، تاشكەنت، قازان، نۇر-سۇلتان، تۇركىس­تان­دا عانا ەمەس، قاراتاۋ قويناۋىنداعى تاۋپىستەلى اۋىلىندا دا ايتىلادى. ۇنقا­تى­سۋعا تۇركيا، وزبەكستان، قىرعىز رەسپۋبليكاسى، تاتارستان، ءازىرباي­جان، تاعى باسقا تۋىسقان تۇركى ەلدەرىنىڭ قايراتكەر­لەرى، قالامگەرلەرى قاتىسادى. ارا-اراسىندا قور حال-قادەرىنشە ادەبيەت پەن جۋر­نا­ليس­­تيكانى ناسيحاتتايدى. جاس قالامگەر­لەر­دى قاناتتاندىرىپ، بايقاۋلار، وقۋلار وتكىزەدى. الدىڭعى جىلعى وقۋلار تۇتقاباي يمانبەكۇلىنا، بىلتىر شەرحان مۇرتا­زاعا ارنالدى. مىنا ىندەتتى شەگىندىرسەك، ءتۇر­كىستان وبلىسى مەن شىمكەنتتەگى ءداس­تۇرلى ادەبي شارالار جاڭا تۇرپاتتا جال­عاسار، ساعىنىشپەن قاۋىشۋلار كوبەيەر دەگەن ۇمىتتەمىز.

– ءجۇرىپ وتكەن جولىڭىزعا قازىرگى جەت­كەن بيىگىڭىزدەن قاراعاندا نە كورەسىز؟ 

– عاسىرلار توعىسىندا ءبىر پروزاشى مەن ءبىر اقىن بيىك شوقىعا شىعىپ، تومەندە جاتقان ۇلكەن ەلدى مەكەنگە قاراپ تۇرىپتى. دەسەدى. اقىن: «اي، قايران ەلىم-اي، ءجۇز جىلدان كەيىن مىنا مەن سياقتى مىقتى اقىنىڭنىڭ ارتىندا قالعان عاجاپ كىتاپتارىن وقىمايسىڭ-اۋ!»، – دەپتى. ال پروزاشى كۇرسىنىپ: «مەنىڭ كىتاپتارىمدى ءجۇدا وقىماسا-داعى، ءجۇز جىلدان كەيىن وسى ەلىم امان بولسا، ارمانىم جوق»، – دەگەن ەكەن. جەتپىس بەستىڭ بيىگىنەن قاراپ، سول پروزا­شى­نىڭ جاعىنا شىعاتىنداي كۇيدەمىز.

– جازۋشى باقىتى دەگەن نە؟ باقىتتى جازۋشىسىز با؟

– جازۋشى باقىتى قايران قالام مەن اق قاعازعا ادالدىقتان اينىماي، ۇلتىنا قىزمەت قىلماقتا شىعار. ءبىر كەلىنشەك قۇتتىقتاۋ جولداپتى. Whatsapp ارقىلى. «ءسىز باقىتتى جازۋشىسىز، اعا!»، – دەپتى. «راقمەت، اينالايىن. اللا رازى بولسىن»، – دەپ جاۋاپ جازعام.

– سۇحباتىڭىزعا راقمەت!

سۇحباتتاسقان

انار لەپەسوۆا

سوڭعى جاڭالىقتار