21 مامىر, 20:21 451 0 دەنساۋلىق ارايلىم بيمەنديەۆا

قايىرجان ابدىحالىقوۆ: پاندەميا مەديتسينا كادرلارىنىڭ تاپشىلىعىن ايقىن كورسەتتى

COVID-19 پاندەمياسى مەديتسينا عىلىمىن دا­­مىتۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن دالەلدەي ءتۇس­تى. ءىن­دەتتى اۋىزدىقتاۋ ءۇشىن دارىگەرلەر مەن مەديتسينا قىز­مەتكەرلەرى كۇندىز-ءتۇنى جۇ­مىس ىستەپ جاتىر. قيىن ساتتە مەديتسينا سالاسىنىڭ وسال تۇس­تا­رى دا انىق­تالدى. وسى رەتتە Túrkistan گازەتى «قا­زاق مە­دي­تسينالىق ۇزدىك­سىز ءبىلىم بەرۋ ۋنيۆەرسيتەتى» اق رەكتورى قايىر­جان ابدىحالىقوۆپەن ەلىمىزدەگى مە­دي­تسينا ماماندارىن دايار­لاۋ­دىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى تۋرالى اڭگىمەلەسكەن بولاتىن.

– قازاقستاندا 15 جىلدان بەرى ەپي­دەميولوگ ماماندار دايارلانباي­دى ەكەن. كەزىندە بۇل ماماندىققا سۇ­رانىس بولماعانىمەن، ىندەت جاع­دايى ەلىمىزدە ەپيدەميولوگ ما­مان­داردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن بايقاتتى. ال­داعى ۋاقىتتا ءوزىڭىز باسقارىپ وتىر­عان ۋنيۆەرسيتەت اتالعان سالا بويىن­شا مامان وقىتۋدى قولعا الا­تىن بولار؟

– ەلىمىزدە 2005 جىلدان باستاپ «گيگيە­نا جانە ەپيدەميولوگيا» مامان­دىعىندا قايتا دايارلاۋ تسيكلدەرىنە مەم­­لەكەتتىك تاپسىرىس بولماعان. وعان قا­­راماستان، ۋنيۆەرسيتەتتە ەپيدە­ميو­لوگياعا بايلانىستى وقۋ ساعاتتارى بارلىق دەڭگەيدە جانە قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنا ەنگىزىلگەن. سون­داي-اق ەپيدەميولوگ مامانداردى قاي­تا دايارلاۋ جانە بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدىڭ اقىلى تسيكلدەرى (ارنايى پاندەرى) جىلدا وتكىزىلەدى. 2015 جىلدان بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ۋنيۆەرسيتەت 58 ەپيدەميولوگ مامان دايارلادى. 800-دەن استام سانيتار-ەپيدەميولوگ مامانداردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىردى. ۋنيۆەرسيتەتتە 1964 جىلدان جۇمىسىن اتقارىپ كەلە جاتقان «گيگيەنا جانە ەپيدەميولوگيا» كافەدراسى بار. ول كافەدرانى ءار كەزدەرى بەلگىلى پروفەسسورلار ب.سانسىزباەۆ، ج.تەميربەكوۆ، گ.كامزاگاليەۆ باسقارعان.

كوروناۆيرۋس ۇلتتىق جانە عالامدىق دەڭ­گەيدە مەديتسينا ماماندارىنىڭ تاپشىلىعىن ايقىن كورسەتتى. ۋاقىت تا­لابىنا سايكەس ەپيدەميولوگيا بويىنشا باكالاۆريات پەن رەزيدەنتۋرادا ماماندار دايارلاۋدى قايتا قالپىنا كەلتىرۋدى ءجون ساناپ، بۇعان بايلانىستى جە­كە ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىن قۇراس­تىرۋ­دى قولعا الىپ جاتىرمىز.

– مەديتسينا قىزمەت­كەر­لەرىنىڭ كا­سى­بي بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ بويىن­شا ما­مانداردى قانشا ۋاقىت وقى­تا­سىز­دار، مەديتسينا قىزمەت­كەرلەرى قاي ايماقتاردان كەلەدى جانە جى­لى­نا قانشا مەديتسينا قىز­مەتكەرى ءبى­لىكتىلىگىن جەتىلدىرەدى؟

– قازمۇببۋ مەديتسينا مامان­دارى­نىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ جانە قاي­تا دايارلاۋ بويىنشا 3 كۇننەن باستاپ 20 اپتاعا دەيىن وقىتادى. سەمينار-ترەنينگ نەمەسە ماستەر-كلاسستار 3-5 كۇن ارا­لىعىندا، ال بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ كۋ­رس­تارى تسيكلدى تۇردە 1-4 اپتا ارا­لى­عىن­دا وتەدى. دارىگەرلەر جاڭا ماماندىق يگەرۋ ءۇشىن قايتا دايارلاۋ تسيكلىنەن 16-20 اپتا ارالىعىندا ءوتۋى ءتيىس.

مەملەكەتىمىزدىڭ بارلىق اۋماعىنان جىل سايىن 8 000-نان استام دارىگەر ما­مان­دار 60-تان استام ماماندىق بويىنشا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى كو­كەي­تەستى ماسەلەلەرگە بايلانىستى وقىتۋ تسيكلدەرى ۇيىمداستىرىلادى. وقىتۋدى بىلىكتىلىگى جوعارى پروفەسسور-وقى­تۋشى­لار قۇرامى جۇرگىزەدى. بيىلعى ەرەك­شەلىگى – كارانتين شارالارىنا وراي قا­زاقستاننىڭ مەديتسينا ما­مان­دارى­نىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ جانە قايتا دايارلاۋ باعدارلامالارى قاشىق­تان پراكتيكالىق سەمينارلار جانە اۋرۋحانالار مەن ەمحانالاردىڭ قىزمەت­كەر­لەرىنە ونلاين كەڭەس بەرۋ تۇرىندە ءوت­كىزىلەتىن بولادى.

– حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق سا­لاسىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قىز­مەتى جانە الەمدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن، عىلىمي ورتالىقتارىمەن ءىس­كەر­­لىك قارىم-قاتىناستىڭ ناتيجەسى قان­داي؟

– بىرىنشىدەن، بىزدە 4 حالىقارالىق اككرە­ديتاتسيا بار. ەكىنشىدەن، ۋني­ۆەر­سي­تە­­تىمىزدە ءۇندىستاننان، بىرىككەن اراب ءامىر­لىكتەرىنەن، شري-لانكادان، قىتاي­دان، رەسەيدەن جانە باسقا ەلدەردەن كەل­گەن ستۋدەنتتەر وقيدى. ءۇشىنشى باعىت – ماگيستراتۋرا دەڭگەيىندەگى قوس ديپلومدى ءبىلىم بەرۋدى ىسكە اسىرۋ بويىنشا چە­حيانىڭ «حالىقارالىق ءبىلىم بەرۋ ينس­تيتۋتىمەن» ىنتىماقتاستىق اياسىندا جاڭا «MBA باعدارلاماسى» جاسالۋدا جانە ەلىمىزدە العاشقى بولىپ فينليان­ديا­نىڭ JAMK قولدانبالى عىلىمدار ينس­تيتۋتىمەن «مەيىرگەر ءىسى» بويىنشا ما­گيستراتۋرادا قوس ديپلومدى ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىن اشىپ، مەيىربيكە ءىسىن­دەگى ەۋروپالىق ستاندارتتاردى مەڭ­گەر­گەن العاشقى تۇلەكتەرىن دايارلادى.

نەگىزى، ۋنيۆەرسيتەت الىس-جاقىن شەت­ەلدەردىڭ 32 جەتەكشى مەديتسينالىق جو­عارعى وقۋ ورنىمەن ىنتىماقتاستىق تۋ­رالى شارت جاساسقان. سونداي-اق پراك­تيكالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن قا­لىپتاستىرۋدا جانە پاتسيەنتكە با­عىت­تالعان مامانداردى دايارلاۋدا ۋني­ۆەر­سي­تەتتىڭ قازاقستان بويىنشا 185 كلي­ني­كالىق بازالاردا (اۋرۋحانالار، دياگ­نوستيكالىق ورتالىقتار، ەمحانالار، ارنايى مەديكالىق ورتالىقتار) جىل سايىن مىڭداعان ستۋدەنت تاجىريبەدەن جانە كلينيكالىق وقىتۋدان وتەدى.

حالىقارالىق مەديتسينالىق ۋني­ۆەرسي­تەت رەتىندە عىلىمي جانە عىلىمي-تەحنيكالىق ءونىمدى ازىرلەۋ جولىندا ءبىز جەتەكشى اكادەميالىق جانە كلينيكالىق ورتالىقتارمەن، ۇلتتىق زەرتحانالارمەن، مەكەمەلەرمەن تەڭ قۇندى سەرىكتەس بولۋعا ۇمتىلامىز.

– پاندەميا جاعدايى ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جاڭا بەلەسكە شى­­عاردى. وسى رەتتە ءوزىڭىز باسقا­رىپ وتىرعان ۋنيۆەرسيتەت كارانتين جاع­دايىندا جوو تاپسىرۋشى ءتۇ­لەك­تەرگە ماماندىق بويىنشا باعىت بەرۋ جۇمىستارىن قالاي جۇرگىزىپ جاتىر؟

– الەمدە بولىپ جاتقان پاندەميا ءبىز­دىڭ جوسپارلارىمىزعا دا ءوز اسەرىن تيگىزبەي قويمادى. ۋنيۆەرسيتەتتە تالاپ­كەر­لەرگە باعىت بەرۋ جۇمىستارى ادە­ت­تە­گىدەن وزگەشە جاعدايدا وتۋدە. ءبىر جاعى­نان، بۇل ءبىز ءۇشىن جاڭا بەلەس. تسيفرلاندىرۋ جۇيەسىن جان-جاقتى زەرتتەپ، ءبىلىم بەرۋ بارىسىندا قولدانىپ جاتىرمىز. بيىل ءداستۇرلى «اشىق ەسىك كۇنىن» Instagram, Facebook الەۋمەتتىك جەلى­لە­رىن­دەگى پا­راق­شالارىمىز ارقىلى ءوت­كىزۋ­دەمىز. ۋنيۆەرسيتەت قىزمەتكەرلەرى ءدال قازىرگى ۋاقىتتا ۇمىتكەرلەرمەن ونلاين رەجيمدە كەزدەسىپ، ۇبت-نىڭ جاڭا فور­ماتى، جال­پى ۋنيۆەرسيتەت قىزمەتى، وقۋ ورنىندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ءبى­لىم بەرۋ باع­دارلامالارى تۋرالى ءما­لىمەتتەر بەرىپ، ستۋدەنتتەردىڭ وقۋعا ءتۇسۋ، جاتاق­حا­نادا تۇرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا سۇراق­تارىنا جاۋاپ بەرۋدە.

«اشىق ەسىك كۇنى» ءبىر اي بويى كەستەگە سايكەس جانە دايىندىق دەڭگەيىن ەس­كەرە وتىرىپ مامىر-ماۋسىم ايلارىندا وتكىزىلەدى. بۇل جەكە كەزدەسۋگە قاتىسۋعا تىلەك بىلدىرۋشىلەرگە، وزدەرىن قىزىق­تىر­عان سۇراقتارىن تىكەلەي ماماندارعا قويۋ­عا، قابىلداۋ ەمتيحاندارىنىڭ ۇيىم­داستىرۋ جۇمىستارىنىڭ جۇرگىزىلۋى تۋ­رالى اقپارات بەرۋگە باعىتتالعان. بو­لاشاق ستۋدەنتتەرىمىزبەن 24 ساعات بايلانىستامىز دەسەم دە بولادى.

قازىر مەديتسينا ماماندىقتارىنا، ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتكە قى­زىعۋشىلىق تانىتۋشىلار سانى كوبەيىپ كە­لەدى. وعان دالەل ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇك­پىرىندەگى بولاشاق ستۋدەنتتەردەن كۇن­دەلىكتى كەلىپ ءتۇسىپ جاتقان سۇراقتار.

بيىل تالاپكەرلەردىڭ قۇجاتتارىن ون­لاين تۇردە قابىلدايمىز، سۇحباتتار جانە باسقا دا ءىس-شارالار جۇرگىزەمىز. ول ءبىز­دىڭ رەسمي سايتىمىز ارقىلى جۇزەگە اسى­رىلادى. وعان قوسا، مەكتەپ ءبىتىرۋ­شىلەرگە جانە ولاردىڭ اتا-انالارىنا ارناپ جالپى ماماندىق تاڭداۋ بويىنشا باعىت بەرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزبەكپىز.

– بۇگىنگى تاڭدا «قازاق مەديتسي­نا­لىق ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ ۋنيۆەرسيتەتى» قانداي مامانداردى دايارلاپ وتىر؟ 

– ۋنيۆەرسيتەت مەديتسينالىق باعىت­تاعى ماماندار دايارلاۋدىڭ بارلىق دەڭ­گەيىندە ءبىلىم بەرەدى. نەگىزى 57 جىل بۇرىن سالىنعان بۇرىنعى اگۋيۆ ورتا ازيادا دارىگەرلەردىڭ كاسىبي دەڭگەيىن ارتتىراتىن ەڭ بەدەلدى مەكەمە. 2018 جىل­دان باستاپ باكالاۆريات دەڭگەيىندە «جال­پى مەديتسينا»، «ستوماتولوگيا»، «قو­عامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ»، «فارماتسيا» جانە «مەيىرگەر ءىسى» وقۋ باعدار­لا­مالارىنا ستۋدەنتتەر قابىلدانىپ، ءبىلىم الىپ جاتىر. ال ماگيستراتۋرا بويىنشا ءتورت ماماندىق بار: «مەديتسينا»، «قو­عام­دىق دەنساۋلىق ساقتاۋ»، «مەديكو-پرو­فيلاكتيكالىق ءىس» جانە «مەيىرگەر ءىسى». «مەديتسينا»، «قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ» سالاسىندا مەديتسينا عىلىمى­نىڭ دوكتورلارى دايارلانادى. سونىمەن قاتار ينتەرناتۋرا جانە رەزيدەنتۋرادا 31 ماماندىق بويىنشا دارىگەر مامانداردى وقىتامىز.

– ۋنيۆەرسيتەت تۇلەكتەرىنىڭ قان­شا پايىزى تۇراقتى جۇمىسپەن قام­­­تاماسىز ەتىلگەن؟

– 100 پايىز. تۇلەكتەرىمىزدى جۇمىس­پەن قامتۋ بويىنشا ەڭ جوعارعى كورسەت­كىش­كە يە بولىپ وتىرمىز. ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەن بارلىق مامان يەلەرى بۇگىندە تولىعىمەن جۇمىسپەن قامتىلعان، بار­لىعى دەرلىك نارىقتا سۇرانىسقا يە جو­­عارى بىلىكتى قىزمەتكەرلەر. ايتپاق­شى، بۇل مەديتسينالىق مامانداردىڭ جە­تىس­پەۋشىلىگىنىڭ دە ءبىر كورىنىسى. سون­دىقتان دارىگەر ماماندىعىن تاڭداعان جاستار جۇمىسسىز قالمايدى دەسە دە بو­لادى. وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي، ءتو­تەنشە جاعداي كەزىندە جۇمىسى توق­تاماعان ماماندار – مەديتسينا قىز­مەت­كەر­لەرى.

– COVID-19 ىندەتى ەلىمىزدىڭ ەكو­نو­ميكالىق احۋالىنا ەلەۋلى اسەر ەتتى. وسى رەتتە ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ ۋني­ۆەرسيتەتى ستۋدەنتتەر ءۇشىن وقۋ اقى­سىن وزگەرىسسىز قالدىرا ما جانە بيىل­عى تۇلەكتەرگە قانداي دا ءبىر قو­سىمشا جەڭىلدىكتەر قاراستىرىپ جا­تىرسىزدار ما؟

– ۋنيۆەرسيەت جاڭا 2020-2021 وقۋ جى­لىنا ءبىلىم بەرۋ اقىسىن كوپتەگەن ما­ماندىقتار بويىنشا وزگەرىسسىز قال­دىرادى، ال كەيبىر ماماندىقتار بويىنشا وقۋ اقىسىن تومەندەتۋ ماسەلەسى قا­راس­تىرىلىپ جاتىر. وتباسىلىق جاع­دايى­نا بايلانىستى، تولىق نەمەسە جار­تىلاي جەتىم، اتا-اناسىنىڭ بىرەۋى
ءى نە­مەسە ءىى توپ مۇگەدەگى بولسا، كوپبالالى وت­باسىنان شىققان ستۋدەنتتەرگە جەڭىل­دىك جاسالادى. جىل قورىتىندىسى بويىنشا ۇزدىك نەمەسە ۋنيۆەرسيتەت ءومى­رىنە بەلسەندى قاتىسۋشى ستۋدەنتتەرگە ارنالعان ارنايى باعدارلامالار بار. سونداي-اق الەۋمەتتىك جاعدايىنا بايلانىستى ستۋدەنتتەردىڭ تولەماقىسىن ۇزارتۋ نەمەسە ءبولىپ تولەۋ مۇمكىندىكتەرى قاراستىرىلعان.

– مەديتسينا سالاسىنىڭ ماماندارىنا تەوريالىق بىلىممەن قاتار پراك­تيكالىق ءىس-تاجىريبە ەرەكشە قاجەت. سىزدەر بۇل جاعدايدا قيىن­دىق­تان قالاي شىعاسىزدار؟ مەديتسينا ماماندارىن قاشىقتان وقىتۋ قانشالىقتى ءتيىمدى؟

– كىم-كىمگە دە قاشىقتان وقىتۋعا كوشۋ اسا قيىندىقتار تۋعىزعان بولسا،  مە­ديتسينالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنا دا ەرەكشە اسەر ەتتى. سەبەبى بىزگە قويىلا­تىن نەگىزگى تالاپ – وقۋ ورنىنىڭ مەن­شى­گىن­دە كلينيكالىق بازانىڭ بولۋى. ءبىلىم الۋشىلار مىندەتتى تۇردە ناۋقاس­پەن تىكەلەي نەمەسە جاناما قارىم-قا­تىناستا بولا وتىرىپ، ءوزىنىڭ بولاشاق ما­ماندىعىنا بايلانىستى بىلىكتىلىگىن قا­لىپتاستىرۋى قاجەت. سوندىقتان ستۋ­دەنتتەردىڭ پراكتيكالىق ءىس-ءتاجى­ري­بە­لە­رىن شىڭداۋ ساپاسىن تومەندەتپەۋ ءۇشىن، وسى وقۋ جىلىنىڭ سوڭىنا كەستەگە ساي بەلگىلەنگەن بارلىق وقۋ-وندىرىستىك پراك­تيكالار كەلەسى وقۋ جىلىنا اۋىستىرىلدى. ستۋدەنتتەردىڭ پراكتيكالىق ءبى­لىك­تىلىك دەڭگەيىن انىقتاۋ ناۋقاستار­دىڭ سىر­قاتنامالارىن تالداۋ بويىنشا كا­شىقتان كلينيكالىق تاپسىرمالاردى ورىن­داۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى.

– اڭگىمەڭىزگە راقمەت!

 

سۇحباتتاسقان ارايلىم بيمەنديەۆا

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار