21 مامىر, 14:41 642 0 اتاجۇرت باقىتبەك قادىر

ەرجانات بايقاباي: «ارعى بەت» دەۋگە اۋزىم بارمايدى، ول دا ءبىزدىڭ اتاجۇرت

ايتىسكەر اقىن ەرجانات بايقاباي 1983 جىلى قحر ال­تاي ايماعىندا دۇنيەگە كەلگەن. قحر التاي قالاسىنىڭ، ال­تاي ايماعىنىڭ جانە موڭ­عو­ليا­نىڭ بايان-ولگەي، قوب­دا ايماقتارىنىڭ «قۇرمەتتى ازاماتى» ءتوس­بەلگىسىمەن مارا­پات­تالعان. «قيمايمىن» (2008 جىل), «جۇرەككە تۇسكەن جول» (2017 جىل) جىر جيناقتارى شىققان. قىتاي ەلىنەن كو­شىپ كەل­گەن قانداسىمىز، بەلگىلى ايتىسكەر اقىن ەرجانات باي­قا­بايۇلىمەن سۇح­باتتاسۋدىڭ رەتى كەلگەن ەدى...

– 2 ميلليونعا جۋىق قازاق ءومىر سۇرە­تىن شىڭجاڭعا ارىدەگى بايان-ولگەي مەن قوب­دا ايماقتارىنا كەڭ تانىلىپ، «ەل ەر­كە­سى ەرجانات» اتانعان اي­تىسكەرسىز. ەندى مىنە، اتاجۇرتقا قو­نىس اۋدارىپسىز. قوش كە­لىپسىز.
– ءوزىم ءۇشىن ەمەس، وتان، ۇرپاق، بولاشاق جانە ءدىنىم، ءدىلىم، ءتىلىم، سالت-ءداستۇرىم ءۇشىن كەل­دىم. قىزىل-جاسىلدى دۇنيەگە قۇنىقساڭ قىز كوزىندەي ارباپ، رۋحاني قۇندىلى­عىڭ­دى قۇرتشا كەمىرەدى. ارزان ابىروي ايعا اعاش ەككىزبەيدى. التى توننا التىنىڭ بول­عانىمەن التى مينۋت ەركىندىگىڭ بولماسا ءبارى بەكەر.
مەن تۋعان جەرىمدى كەيبىرەۋلەرشە «ار­عى بەت» دەپ ايتا المايمىن. كۇللى تۇركىنىڭ ءتۇپ كىندىگى بايلانعان، سارى جايلاۋى ساق­تار­دىڭ سارى جۇرتى، عۇندار قىستا مەكەندەگەن – اسقارلى التاي. كوك بورىلەردىڭ كوز جا­­سىنان قۇرالعان كەزىندە ەمىرەنىپ اعا­تىن، ال قازىر ەڭىرەپ اعاتىن ەرتىستىڭ ەڭ با­سى، ءحىح عاسىردا «قازان» باسپاسىنان ال­عاش كىتاپتارىن شىعارعان عۇلاما ويشىل، دالا دانىشپانى، ابىز اقىت ءۇلىم­جىۇلى ءومىر سۇرگەن، اعا سۇلتان قۇنانباي اق­تارىلا باتاسىن بەرگەن بەيسەنبى ءدو­نەن­بايۇلىنىڭ كۇيلەرى بەبەۋلەگەن اعاجاي-التاي-ەرتىس دەپ اتالاتىن كيەلى مەكەن.
وتكەن جىلى اتاجۇرتقا كوشىپ كەلدىم. قا­زاقستاننىڭ تولىققاندى ازاماتتىعىن ال­دىم. قازىر الماتى قالاسىنىڭ تۇرعى­نى­مىن. قىستا مەرەكەمەن (مەرەكە ماق­سات­قىزى) ۇيلەنىپ وتاۋ قۇردىم.
وقىعان ماماندىعىم – بۇقارالىق ءما­دەنيەتتى باسقارۋ جانە قازاق ادەبيەتى. كاسى­بي ونەرىم – ايتىس.
– ايتىستارىڭىز جايلى اڭگىمە ءور­­بىت­سەك.
– ايتىس ساحناسىنا 1996 جىلى التاي اي­ماقتىق 11-كەزەكتى اقىندار ايتىسىندا تورعايتى جايلاۋىندا تۇڭعىش قاتىسىپ، شۇار كولەمىندە بالا اقىن اتاندىم. مي­نيستر دارەجەلى باسشىلار ىرىمداپ تورى تايعا مىنگىزدى. سودان بەرى وسى ونەرمەن ءبىر­گە ءونىپ، ءوسىپ كەلەمىن. اقىندىق تاعدى­رىم­نىڭ تارتۋى دەپ بىلەمىن.
– ايتىس ارقىلى ءبىرشاما سىي-قۇر­مەت­كە بولەندىڭىز...
– ءيا، اتاقتان، قۇرمەتتەن، سىي-سىياپاتتان كەندە بولعام جوق. 2008 جىلى ءۇرىم­جى­دە «تاۋدان اققان تاس بۇلاق»، 2011 جىلى تا­عى دا ۇرىمجىدە «ساعىندىم»، 2017 جىلى ال­ماتىدا «جۇرەككە تۇسكەن جول» جەكە ونەر كەشتەرىمدى بەردىم. 2016 جىلى التاي قا­لاسى پارتكومىنىڭ ءبىرىنشى سەكرەتارى ۇيىمداستىرۋىمەن ايتىس مايدانىنداعى 20 جىلدىعىما ارناپ ارنايى «ەركە اقىن، ەسىل جىر» دەپ ايتىس وتكىزىپ، شەمىرشەك، سارعۋسىن ەكى اۋىل اكىمدەرىنىڭ ارنايى ۇيىمداستىرۋىمەن ەكى اۋىل جانە وقىعان مەكتەبىم ارنايى ەل-جۇرتىم الدىمنان شىعىپ قارسى الدى. 50-گە تارتا ات مىنگىزىپ، 20-عا جۋىق قارا نار جەتەكتەتتى حالقىم.
– كىمدەردى ۇستاز تۇتتىڭىز؟ 
– قۇرمانبەك زەيتىنعازىۇلى، جامالحان قاراباتىرقىزى، بەردىحان ابايۇلى، قاي­رات قۇلمۇحاممەد، ەركىن ءىلياسۇلى، ورا­زالى دوسبوسىنوۆ.
– سىزدىڭشە، ايتىس اقىندارى نەگە باسا ءمان بەرۋى كەرەك؟
– شىرىلداپ تۇرعان شىندىق دەگەن، پاك ءسابيدىڭ، پەرىشتەنىڭ باسىنان سيپاماۋ، اي­عايلاپ شاقىرعان اقيقاتقا ات باسىن بۇرماۋ قىپ-قىزىل قىلمىس، جۇيكەمەن ەمەس جۇرەكپەن سويلەسە، ساحنادا ەل الدىندا ناعىز ادام، ال ساحنادان تۇسكەن سوڭ ءدۇ­نيە قوڭىزدىڭ قۇلى، ارام الباستى بول­ماسا ەكەن. ويتكەنى ادام قۇنى التىنمەن ءول­شەنبەيدى.
– قازىرگى ايتىسقا سىن كوپ ايتىلىپ ءجۇر. تىم ارزانداپ كەتتى دەيدى. بۇعان اقىن كى­ن­الى مە الدە قوعام با؟
– «اقىن بولۋ دەگەنىڭ ازاپ ەكەن، تىلىنە ءتىر­شىلىكتى تيەك ەتكەن» دەپ ايتىسكەر ەركىن ءىلياسۇلى ايتقانداي، راسىندا ايتىس مايدانى بۇرىنعىدان قۇلدىراپ بارا جات­قان­داي. ساحنا – قيامەتتىڭ قىل كوپىرى. ۇيقاس­تىر­عاننىڭ ءبارى اقىن ەمەس، ءبىر مايدانداعى اي­تىسىڭنان ەڭ كەم دەگەندە ەكى اۋىز ءسوز حا­لىق جۇرەگىندە اڭىز بولىپ ايتىلىپ ءجۇر­سە، باقىتتى اقىنسىڭ.
اقىن مەن ايتىستى ۇيىمداستىراتىن ءجا­نە قازىلاردىڭ دا، ياعني ءبارىمىزدىڭ كىنا­مىز بار شىعار. ەڭ باستىسى ونەرگە تازالىق قاجەت ەكەنىن بىلەمىن. 50 جىل عۇمىرىن اي­تىسقا ارناعان اقىن اعامىز ءجۇرسىن ەرمان قازاق ايتىسىن جاڭا ءبىر بەلەسكە كوتەردى. ەندى ونى تومەن قۇلدىراتپاۋ بۇگىنگى ايتىسكەر جاستارعا پارىز.
– انگە ءماتىن جازاسىز عوي؟
– ۇسىنىس بولىپ جاتسا، ەشكىمنىڭ بەتىن قايتارعام جوق. «قارا جورعا»، «قىز كوزىنىڭ جاسىنداي»، «ويىمداسىڭ»، «اي كۋا»، «ءماڭ­گىلىك ساعىنىش» قاتارلى اندەردىڭ ءسوزىن جاز­دىم. قازىر ولاردى توقتار سەرىكوۆ، قا­جىمۇرات شەشەنقۇل، روزا القوجا، ءشابا ادەنقۇل، شاحريزات، بيبىگۇل قيلىم­قان، اققۋ بايجىگىت قاتارلى انشىلەردىڭ ءان قورجىنىندا بار.
– ەندىگى شىعارماشىلىق جوسپار­لارىڭىز قانداي؟
– قازاق ايتىس ونەرىنە قۇبىلىس اكەل­گەن اقىن ۇستازىم ەركىن ءىلياسۇلى تۋرالى رو­مان-ەسسە جازىپ جاتىرمىن. تاياپ تا قال­دىم. سونىمەن بىرگە «ەرتىس قاشان تاسي­سىڭ؟» جىر جيناعىم باسپاعا دايىن. ودان بولەك كازاقتىڭ ايگىلى بالۋانى، قازاقتان شىققان تۇڭعىش وليمپيادا چەمپيونى، الەم چەمپيونى جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ اتا­مىز جايلى تاعى ءبىر تۋىندىم دايىن.
ءالى ىزدەنىپ، وقىپ عۇمىرى ۇزاق، قۇندى شى­عارمالار جازسام دەيمىن، ايتىستان گورى قازىر قالامعا سىر ايتۋعا بەيىمدەلىپ الدىم. وسى جاعىنا دەن قوياتىن ءتارىزدىمىن.
– وتكەن جىلى بايان-ولگەيدە ۇلكەن استا باس جۇلدەنى جەڭىپ، تەمىر تۇلپار ءمى­نىپ قايتتىڭىز. ال قازاقستانعا كەل­گەلى ءالى ساحناعا شىقپادىڭىز. قا­شان شىعاسىز، شاقىرۋلار بولدى ما؟
– ءيا، سول ساپاردا ەكى ايتىسقا قاتىسىپ قايت­تىم. بەلگىلى كاسىپكەر ەرمۇرات بايتەمىر اتا-بابا ارۋاعىنا بايان-ولگەي جەرىندە بۇرىن-سوڭدى بولماعان ەرەكشە اس بەردى. اسقا 40 مىڭ ادام جينالدى. بايگەگە 8 تەمىر تۇلپار تىگىلدى. العان جۇلدەنى قويشى، بايان-ولگەي حالقىنىڭ اق باتاسىنا، اڭقىلداق پەيىلىنە، ساقتالعان قازاقى سالتىنا ريزا بولدىم. قازىر بايان-ولگەي مەن قوبدا حالقىن، كەڭ دالاسىن، اساۋ وزەنىن، اسقار تاۋلارىن ساعىنا ەسكە الامىن. باق پەن باپ قاتار شاباتىن، بۇيىر­عان كۇنى ساتىنە قاراي ايتىس ساحناسىنا شىعارمىن. «مەن ايتىسقا تۇسەيىن» دەپ جۇگىرىپ ەشكىمگە بارمادىم، «ايتىسقا نەگە قاتىسپايسىڭ؟» دەپ سۇراپ، شاقىرعان ەشكىم بولمادى ازىرگە.

سۇحباتتاسقان
باقىتبەك قادىر

سوڭعى جاڭالىقتار