7 مامىر, 14:38 1722 0 اتاجۇرت باقىتبەك قادىر

قانداستار عىلىمعا قانشالىقتى ۇلەس قوستى؟

1991 جىلدان 2020 جىلعى 1 قاڭ­تارعا دەيىن 313 256 وتباسى نەمەسە 1 057 280 ەتنيكالىق قازاق تاريحي وتانىنا ورالعان ەكەن. بۇل تەك «ورالمان مارتەبەسى» قۇجاتىن العانداردىڭ سا­نى. ال كوشى-قون كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس، قان­­داستار قىتايدان – 41,5 پايىز (7 326 ادام), ءوز­بەك­ستاننان – 40,1 پايىز (7 074 ادام), ءتۇر­كىمەن­ستاننان – 6,5 پايىز (1 152 ادام), موڭعوليادان – 6,2 پايىز (1 095 ادام), رەسەيدەن – 1,8 پايىز (313 ادام) جانە 3,9 پايىز (701 ادام) باسقا ەلدەردەن كەلگەن. ەڭبەككە جا­رامدى جاس­تاعى قانداستاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىنە كەلسەك، 13,6 پايى­زى – جوعارى ءبىلىمدى، 25,2 پايىزى – ورتا ار­ناۋلى ءبىلىمدى، 46,7 پايىزى  جالپى ورتا ءبىلىمدى ەكەن. ال تاريحي وتانىنا ورال­عان 85 عىلىم دوك­تورى، 226 عىلىم كانديداتى ءوز سالا­سىنداعى ءىز­دەنىستەرىن جالعاستىرىپ، قازاق عىلىمىنىڭ دا­مۋى­نا ۇلەس قوسۋدا. بۇل تەك شەتەلدەن عىلىمي ءدا­رەجەسىمەن كەل­گەندەردىڭ سانى. ال كوشىپ كەلگەن سوڭ قان­شاما قانداستار عى­لىممەن اينالىسىپ، عى­لىمي دارەجە قورعادى. ارينە، ولار­دىڭ ناقتى قان­شا ەكەنى بەلگىسىز. «بولاشاق» باع­دارلاماسىمەن شە­تەلدە وقىپ، ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ جاتقاندارى دا بار.

ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى تۇركىتانۋ ءجا­نە التاي عىلىمي-زەرتتەۋ ورتا­لى­عىنىڭ ديرەكتورى، بەلگىلى تۇركولوگ عا­لىم قارجاۋباي سارتقوجاۇلى ءجا­نە تاعى دا وسى وقۋ ورنىنىڭ شى­عىستانۋ فاكۋلتەتى قىتاي ءتىلى كا­فەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، في­لو­لوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پرو­فەسسور، قازاقستاننىڭ ەڭبەك ءسىڭىر­گەن قايراتكەرى دۇكەن ءماسىم­حانۇلى قاتارلى عالىمدار ەل ءۇشىن ەلەۋلى قىزمەت اتقارىپ كەلەدى. سو­نىمەن قاتار ءدور­بەت­حان سۇراعان، الىبەك ىدىرىسۇلى سەكىلدى جاس عالىمدار دا ناقتى عىلىم سا­لاسىنىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسۋدا.

زاڭ عىلىمدارى. ناعاشىباي ءشاي­كەنوۆ – رەسەيدىڭ ورىنبور وب­لىسى نوۆوروسسيسك اۋدانىندا تۋىپ، اتاجۇرتتا ەڭبەك ەتكەن زاڭ سا­لا­سىنىڭ بىلگىرى. ول – زاڭ عىلى­مىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، مەملەكەت قايراتكەرى. مەملەكەتتىك جوعارى لاۋازىمدارمەن قاتار قازاق مەملەكەتتىك زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەك­تورى بولىپ قىزمەت اتقاردى. نا­عاشىباي شايكەنوۆ قازاق­ستان­داعى قۇقىقتىق رەفورمانىڭ اۆتو­رى رەتىندە تانىلدى. سونىمەن قا­تار زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءۇنزيلا شاپاق موڭعوليانىڭ نا­لاي­قى اۋدانىندا تۋىپ، اتاجۇرتتا ەلەۋلى قىزمەت اتقارىپ كەلەدى. قازىر كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ مۇشەسى.

ەتنوگرافيا. «رۋحاني جاڭعىرۋ، ۇلت­تىق كود» دەگەن جاي عانا ۇران ەمەس. البەتتە، بۇل – ۇلتتىق بولمىس­تىڭ ەرەكشەلىگى جانە ۇلتتىق يدەو­لوگيا. سوندىقتان دا بۇل سالانىڭ ماڭىزى زور. ەتنوگراف عالىمداردىڭ ىشىندەگى شوقتىعى بيىگى – جاعدا با­بالىقوۆ. ول تۋرالى كەزىندە بەلگىلى ەتنوگراف، تاريحشى، جازۋشى عالىم اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ ءوزى جوعارى باعالاعان ەدى. جاعدا بابالىقوۆ – قىتاي ەلىنەن كوشتىڭ العاشقى لە­گىندە كەلدى. كوپتەگەن ەتنوگ­را­فيا­لىق عىلىمي ەڭبەگى جارىق كوردى. سونداي-اق موڭعوليا ەلىنەن دە قازاقستانعا كوپتەگەن ەتنوگراف عالىمدار قونىس اۋدارىپ، قازاق عى­لىمىنا ءوز ۇلەسىن قوستى. ايتا­لىق، باباقۇمار قيناياتۇلى («سايات­شى­لىق» جانە قۇراستىرۋشى رەتىندە قا­تىسقان «قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق كيىم­دەرى» (2007) اتتى ەتنوگ­را­فيالىق جيناقتاردىڭ اۆتورى), دوسىمبەك حاتران («اقىم جانە و دۇنيە» 2015) جانە فولكلورتانۋشى عا­لىم اقەدىل تويشان (حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى عىلىمي قىزمەت­كەرى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كان­ديداتى) قاتارلى ەتنوگراف عا­لىمدار كەيىنگى ۇرپاق ۇمىتىپ بارا جاتقان ۇلتتىق ەتنوگرافيانى نا­سي­­حاتتاپ كەلەدى. سونىمەن قاتار ايەل­دەرگە قاتىستى، اسىرەسە ۇلتتىق قو­لونەر، توقىما، تەرمە سەكىلدى ەت­نوگ­رافيالىق بۇيىمداردى جاساپ قانا قويماي، ونىڭ اتاۋىنىڭ ءمانىن ءتۇسىندىرىپ، ۇرپاق ساناسىنا جەتكىزىپ جۇرگەن بۇلبۇل كاپقىزىن اتاپ وتۋگە بولادى.

ءدىنتانۋ. ءدىن ادامزات ءۇشىن قا­شان­دا ماڭىزدى پلاتفورمانىڭ ءبىرى. ونى عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەپ قا­را­ماسا سوقىر دوگما، اسىرە ءدىن­شىلدىك نەمەسە اسىرە دىنسىزدىك قوعام­دى اداستىراتىنىن ادامزات باسى­نان كەشتى. حاكىم ابايدىڭ «عىلىم­سىز احيرەت تە جوق، دۇنيە دە جوق. عى­لىمسىز وقىعان ناماز، تۇتقان رۋزا، قىلعان قاج ەشبىر عيبادات ور­نىنا بارمايدى»» دەگەن ءسوزى قازاق ءۇشىن ايقىن تەمىرقازاق. وسى رەتتە اتاجۇرتقا كەلگەن اعايىننىڭ اراسىندا ءدىنتانۋ سالاسىنا، سونىڭ ىشىندە يسلامتانۋعا وزىندىك ۇلەسىن قوسقان ءدىن ماماندارى بار. اۋەلى قۇراندى العاش قازاقشا اۋدارعان يسلامتانۋشى، حافيز حاليفا التاي (تۇركيا) اقساقالدىڭ ورنى ەرەكشە. سونىمەن قاتار ءدىنتانۋشى عالىم، PhD دوكتورى مۇرتازا بۇلىتاي (تۇركيا), يسلامتانۋشى عالىم اشىربەك مۋمينوۆ (وزبەكستان) جانە موڭعوليادان كوشىپ كەلىپ ەلىمىزدىڭ ءدىن سالاسىنا ەلەۋلى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋ­رازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءدىنتانۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، فيلوسوفيا عىلىمىنىڭ كاندي­داتى، تەولوگ عالىم كەڭشىلىك تىش­قانۇلىنىڭ ءجونى بولەك.

تاريح. تاريح عىلىمدارىن ءتۇر­كولوگيا، ارحەولوگيا، دەرەكتانۋ جانە شىعىستانۋ قاتارلى سالاعا ءبو­لىپ قاراستىرۋعا تۋرا كەلەدى. ءويت­كەنى بۇل سالادا عالىمدار ايتار­لىقتاي كوپ.

جوشى ۇلىسى جانە قازاق حان­دىعىن زەرتتەپ جازعان تاريحشى عالىم، ساياساتكەر زاردىحان قينايا­ت­ۇلى قازاق تاريحىنا مول ۇلەس قوستى.

ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ دي­رەكتورى، تاريح عىلىمىنىڭ دوك­تورى، پروفەسسور زيابەك قابىل­دينوۆتىڭ (رەسەي) ومبى جەرىندەگى الاش ارىستارىنا قاتىستى تاريحي تىڭ دەرەكتەردى ەلگە جەتكىزۋدەگى ەڭبەگى ەرەكشە.

تۇركولوگيا. تۇركولوگيا عىلى­مى موڭعوليا قازاقتارىنا ەتەنە جاقىن. ونىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى تۇركىنىڭ كونە مۇرالارىنىڭ كوبى بىتىك جازۋلارى جانە بالبال تاستار موڭعوليا جەرىندە ساقتالۋى­مەن دە بايلانىستى بولسا كەرەك. سوندىقتان دا تۇركولوگيا دەسە ءبىرىنشى بەلگىلى تۇركولوگ عالىم قار­جاۋباي سارتقوجاۇلى ەسكە تۇسەدى. قازاقتىڭ بەلگىلى عالىمى الكەي مارعۇلان باتاسىن بەرسە، اكادەميك عالىم رىمعالي نۇرعالي: «مەن قازىر م.وتەلباي مەن ق.سارتقوجاۇلىن عانا عالىم دەپ ايتامىن»، – دەپتى ءبىر سۇحباتىندا.

قارجاۋباي سارتقوجاۇلى ورحون بويىنداعى كوپتەگەن تاريحي مۇرا­لاردى قايتا جاڭعىرتقان عالىم. كوپتەگەن عىلىمي مونوگرافيالار مەن اتلاستاردىڭ اۆتورى.

سونىمەن قاتار ءناپىل ءبازىلحان دا تۇركى مۇراسىن، ەجەلگى كوشپەن­دىلەردىڭ تاريحى مەن ارحەولوگيالىق مۇرالاردى زەرتتەگەن كورنەكتى تۇركولوگ عالىم.

شىعىستانۋ. يسلام جەمەنەي – يران ەلىنىڭ گورگان قالاسىندا تۋىپ، تاۋەل­سىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى ەل­گە كەلگەن عالىمداردىڭ ءبىرى. قمدب عۇلامالار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى، Pen كلۋب مۇشەسى، مادەنيەت قاي­رات­كەرى. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتى، «تۇران-يران» عى­لىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ دي­رەكتورى، فيلولوگيا عىلىم­دارى­نىڭ دوكتورى، پروفەسسور.

«يسلام جەمەنەيدىڭ ءبىلىمى مەن ءبى­لىكتىلىگىن دۇرىس پايدالانا بىلسەك، ونىڭ ءالى بەرەرى كوپ. يسلام ەلىمنەن السام، پايدا كورسەم دەپ ەمەس، وتا­نى­ما بەرسەم، پايدام تيسە، جۇرتىما قينالعان كەزدە كومەگىم تيسە دەيتىن ازامات. يسلامنىڭ سان سالالى ءبىلىم­گە قول جەتكىزگەنى زامان تالابى ەدى. قازاق تاريحىنىڭ ءبىر داۋىرىندە الاش قايراتكەرلەرى بارلىق عى­لىمي سا­لانى بارىنشا دامىتۋعا ات­سا­لىستى. ءبىز ماقتاندىق. يسلام دا با­رىن سا­لىپ، جان-جاقتىلىقپەن ءبىر كەمى­مىز­دىڭ ورنىن تولتىرۋعا تال­پىنىپ كەلە جات­قان ابزال جان»، – دەيدى شىعىس­تانۋ­شى عالىم ءابساتتار دەربىسالى.

پارسى ءتىلىن انا تىلىندەي بىلەتىن عالىم ورتاعاسىرلىق كوپتەگەن ءىرى ەڭبەكتەردى اۋدارۋدا قاجىرلى ىستەر اتقاردى. اتاپ ايتساق، «تاريح-ي-را­شيدي» تەرەڭ تانىم مەن ءبىلىمدى تا­لاپ ەتەتىن تۋىندى. ونىڭ تەرەڭىنە سۇڭگي ءبىلۋ ءۇشىن قاسيەتتى قۇران، يس­لام تاريحى، يسلام فيلوسوفياسى، ور­تاعاسىرلىق تۇركى تاريحى مەن ادەبيەتى، پارسى تاريحى مەن ادە­بيەتى، پارسى ءھام تۇركى مەن اراب ءتىلى، ورتاعاسىرلىق اراب گرافيكاسى، شىعىس پسيحولوگياسىنىڭ شىعىس­تىق قۇندىلىقتارىنان حاباردار بولۋى قاجەت ەكەنى انىق. وسىلايشا يسلام جەمەنەي جان-جاقتى ءبى­لىكتىلىگىمەن «تاريح-ي-ءراشيديدى» انا تىلىمىزگە اۋ­دارىپ، زەرتتەپ، وتان­دىق شى­عىس­تانۋ ىلىمىنە ۇلكەن  ۇلەس قوستى.

 

قىتايتانۋ. بۇل دا ەلىمىز ءۇشىن ەڭ قاجەتتى سالالاردىڭ ءبىرى. كەز كەل­گەن كورشىلەس ەلدەردىڭ تاريحىن، ءما­دەنيەتىن، ۇلتتىق ەرەكشەلىگىن زەرت­تەيتىن عالىمدارى بولماي، ەلى­مىز ول ەلدەرمەن ساياسي قارىم-قا­تىناس جاساۋى قيىن. وسى رەتتە قىتايتانۋ سالاسىمەن اينالىسىپ كەلە جاتقان ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرا­زيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى شى­عىستانۋ كافەدراسىنىڭ مەڭ­گەرۋشىسى، 2010 جىلدان اتالعان وقۋ ورنىنداعى قىتاي ءتىلى كافەدرا­سىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پرو­فەس­سور، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى دۇكەن ءماسىمحانۇلىن ايرىقشا اتاۋعا بولادى.

سونىمەن قاتار بەلگىلى جازۋشى، قىتايتانۋشى تۇرسىنحان زاكەنۇلى جانە باقىت ەجەنحان، الىمعازى داۋلەتحان، ءنابيجان مۇقامەتحان سە­كىلدى قىتايتانۋشى عالىمدارمەن قاتار شىعىس تۇركىستان تاريحىن تەرەڭ زەرتتەپ جۇرگەن جاس شىعىس­تانۋشى ەلدەس ورداننىڭ دا عىلىمي ىزدەنىستەرى قازاقستان تاريحى ءۇشىن ماڭىزى زور.

ناقتى عىلىمدار

بيوحيميا. پرەزيدەنتتىك جاستار كادرلىق رەزەرۆىنە 300 ازامات ەنگەن بولاتىن. ونىڭ ىشىندە شەتەلدەن تا­ريحي وتانىنا قونىس اۋدارعان قانداستارىمىز دا بار. بىرنەشە ك­ە­زەڭنەن تۇراتىن سىناقتان سۇرىنبەي ءوتىپ، جاستار كادرلىق رەزەرۆىنە كىرگەن، ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى بيو­مە­ديتسينا عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالى­عى­نىڭ ديرەكتورى، بيولوگ عالىم الىبەك ىدىرىسۇلى.

«بيومەديتسنا ءوز ىشىنە پروفي­لاك­تيكالىق ءىس، ءومىر سالتى، دۇرىس تاماقتانۋ، يممۋنولوگيا، گەندىك انا­ليز، حرونومەديتسينا، مە­دي­تسينالىق بيوفيزيكا، فيتوتەراپيا، بيوماسساج ت.ب. كوپتەگەن سالانى قام­تيدى. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ 2018 جىلعى جولداۋىندا ەلىمىزدە بيومەديتسينا سالاسىن دامىتۋ تۋ­رالى اتاپ وتكەن بولاتىن. ويتكەنى سوڭ­عى ونجىلدىقتا نوبەل سىي­لىعى يەگەرلەرى وسى سالادان شىعىپ جاتىر. اتالعان سالانى دامىتۋ حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋعا ءجا­نە عىلىم مەن ءبىلىمدى دامىتۋعا نە­گىز بولا الادى»، – دەيدى بيوحيميك ءالى­بەك ىدىرىسۇلى.

دوربەتحان سياقتى جاستارىمىز كو­بەيمەي جاتىر

موڭعوليادان كوشىپ كەلگەن قانداسىمىز دوربەتحان سۇراعانۇلى حالىقارالىق The Ferran Sunyeri Balaguer Prize ماراپاتىنا يە بول­عان. اتالعان سىيلىقتى ازيا ەل­­دەرىنەن تۇڭعىش رەت الىپ وتىر­عان ەڭ جاس عالىم. PhD, قاۋىم­داس­تى­رىلعان پروفەسسور (دوتسەنت). بعم عك «ماتەماتيكا جانە ماتە­ما­تي­كالىق مودەلدەۋ ينستيتۋتى» رمك باس دي­رەك­تورىنىڭ ورىنباسارى، جەتەك­شى عىلىمي قىزمەتكەرى بولىپ قىزمەت ىستەيدى.

ماتەماتيك دوربەتحان سۇراعان­ۇلى PhD دارەجەسىن ءال-فارابي اتىن­داعى قازۇۋ-دە 2013 جىلى قور­عاعان. سونىمەن بىرگە لوندون كورولدىك كول­لەدجىنىڭ تەوريالىق فيزيكا ماگيسترى (ۇزدىك بەلگىمەن) دارەجەسى بار. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنە كەلگەنگە دەيىن ول لوندون يمپەريال كوللەدجىندە ماتەماتيكا كافەدرا­سىندا عىلىمي قىزمەتكەر، ماتە­ما­تيكا جانە ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ ينس­تيتۋتىندا باس عىلىمي قىزمەت­كەر بولىپ جۇمىس ىستەدى. ونىڭ قا­زىرگى عىلىمي قىزىعۋشىلىعىنا لي توپتارىنداعى تالداۋ، قولدانبالى ماتەماتيكا (ماتەماتيكالىق في­زيكا), دەربەس تۋىندىلى تەڭدەۋلەر، پو­تەنتسيالدار تەورياسى جانە سپەك­تر­لىك گەومەتريا كىرەدى.

2013 جىلى جاراتىلىستانۋ عى­لىمدارى سالاسىنداعى ەڭ ۇزدىك جۇ­مىسى ءۇشىن جاس عالىمدارعا ار­نالعان (قازاقستاندا) قوناەۆ اتىن­داعى سىيلىقپەن ماراپاتتالدى. 2018 جىلى Ferran Sunyer i Balaguer Prize سىيلىعىن جەڭىپ الدى. سىي­لىق ماتەماتيكاداعى بەلسەندى زەرت­تەلىپ جاتقان زاماناۋي سالالار بويىنشا كورنەكى سيپاتقا يە ما­تەماتيكالىق مونوگرافياعا ماڭىز­دى ۇلەس قوسقانى ءۇشىن بەرىلگەن. ءدور­بەتحان سۇراعانۇلى (لوندون يمپەريال كوللەدجى پروفەسسورى ميحايل رۋجانسكيمەن بىرگە) «بىرتەكتى لي توپتارىنداعى حاردي تەڭسىزدىگى (حاردي تەڭسىزدىگىنە 100 جىل)» اتتى مونوگرافياسى ءۇشىن وسى سىيلىققا يە بولدى.

جاس عالىم دوربەتحان سۇراعان­ۇلى جايلى جانە باسقا دا شەتەلدەن كوشىپ كەلگەن عىلىممەن اينالىسىپ جۇرگەن جاستار تۋرالى قازاقتىڭ الەم­گە ايگىلى ماتەماتيگى، فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پرو­فەسسور، قازاقستان ۇلتتىق عى­لىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى مۇحتارباي وتەلباەۆ ءTurkىstan گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا ءوز پىكىرىن بىلدىرگەن بولاتىن.

«قانداستارىمىز ورىسشا جاقسى بىلمەيدى، سوندىقتان كومپانيالارعا جۇمىسقا كىرە المايدى-اۋ دەيمىن. سوسىن عىلىممەن اينالىسىپ ءجۇر. قىتايدان كەلگەن ءبىر شاكىرتىم دە ءتاپ-ءتاۋىر ماتەماتيك بولىپ ءجۇر، بۇيىر­تسا جاقسى جۇمىس ىستەيتىن سياق­تى. دوربەتحان سۇراعانۇلى دەگەن موڭعوليادان كەلگەن ماتە­ماتيك جىگىت بار. ال قازاق­ستاننىڭ وڭتۇستىگىنەن، وزبەكستاننان كەلگەن بالالاردىڭ دا ءبىرازى وتە جاقسى ماتەماتيك بولىپ ءوسىپ كەلەدى. 1990 جىلى قىتايدا وتكەن ماتە­ما­تيك­تەردىڭ دۇنيەجۇزىلىك كونگرەسىندە الەم بويىنشا كورنەكتى ماتەماتيك­تەردىڭ ءتىزىمى جاسالدى. سول تىزىمگە قازاقتىڭ 15-20 ماتەماتيگى ەنگەن بو­لاتىن. بۇل دەگەن ءبىز ءۇشىن وتە جو­عارى كورسەتكىش. ادام باسىنا شاق­قاندا ءبىز ەۋروپانىڭ تالاي حا­لىقتارىنان، ورىستاردان دا وزىپ كەتتىك. ال قازىر كەنجەلەپ قالدىق. ماتەماتيكامەن اينالىساتىن ءدور­بەتحان سياقتى جاستارىمىز كو­بەيمەي جاتىر»، – دەيدى ماتەماتيك عا­لىم مۇحتارباي وتەلباەۆ.

باقىتبەك قادىر

سوڭعى جاڭالىقتار