26 ناۋرىز, 16:34 496 0 ونەر باقىتبەك قادىر

ءتاج-ماحالدى سالعان تۇركىستاندىق شەبەر

تۇركى-قىپشاق تايپالارىنىڭ وتىرىقشىلىق مادەنيەتى جايلى ايتىلعاندا، كۇمبىر-كۇمبىر كۇمبەزدەرى كوك تىرەگەن اسىل تاستاردان قالانعان ساۋلەتتى سارايلار، كەلىستى كەسەنەلەر ەسكە تۇسەدى. ۋاقىتتىڭ وكپەك داۋىلى مەن وتكىر جاۋىنى جەپ مۇجىگەن عاجايىپ اقار-شاقار قالالاردىڭ كوبى بۇل كۇندە قۇم قۇرساۋىندا، جەر قىرتىسىندا قالدى. قيان-كەسكى سوعىستار مەن تابيعي فاكتورلار اسەم شاھارلاردىڭ كۇيرەپ، جەر بەتىنەن مۇلدە جويىلىپ كەتۋىنە اكەلىپ سوقتى. بۇل داۋىرگە قاداۋ-قاداۋ قالالاردىڭ قيراندىلارى مەن قالدىعى جەتتى. سول بار مۇرانىڭ ءوزىن زەرتتەپ-زەردەلەپ، ونى سويلەتە الساق تا، از يگىلىك ەمەس ەدى. تۇركىستان، وتىرار، ساۋران، سىعاناق، سارايشىق، سامارقاند، بۇحارا جانە ءۇندىستان جەرىندەگى موعول يمپەراتورلارى سالعىزعان ساۋلەتتى سارايلار – شىعىس ارحيتەكتۋرا ونەرىنىڭ ءبىر ۇزىگى. وسىناۋ ارحيتەكتۋرالىق انسامبلدەردىڭ اسقاق شىڭى، اڭىز-اپساناعا باي، عاجايىپ عيمارات – ءتاج-ماحال كەسەنەسى. ول ورتا ازياداعى عانا ەمەس، جەر بەتىندەگى ەڭ ساۋلەتتى ءارى ەروزياعا ۇشىراماي جاقسى ساقتالعان قۇرىلىس. الەمنىڭ جەتى عاجايىبىنىڭ ءبىرى. UNESCO-نىڭ ماتەريالدىق مادەني مۇراسى ءھام ماحاببات مۇناراسى.

اتاقتى بيلەۋشى ءامىر تەمىر­دىڭ ۇرپاعى جاھان شاح پاتشانىڭ سۇلۋ جارى ارزۋماند-بانۋ بەگىم مۇنتاز ماحال ون ءتورتىنشى بالاسىن بوساناردا قايتىس بولادى. كى­شى حانىم مۇنتاز ماحال جاھان شاح­تىڭ شىن سۇيگەن عاشىق جارى. مۇن­تاز ماحال اساف حاننىڭ قى­زى، تەگى تۇركىمەن (جاھان شاح­تىڭ اناسى دا تۇركىمەن بولعان). الەم­گە ماحاببات سيمۆولى رەتىندە ايگىلى ءتاج-ماحال كەسەنەسى اسىل جا­رى مۇنتاز ماحالدىڭ قۇر­مە­تى­نە تۇرعىزىلدى. ءتاج – ءسوزى ساۋلەت ونەرىنىڭ التىن ءتاجى بولسا، ما­حال جارىنىڭ ەسىمى. (قازاقتار كۇنى بۇگىنگە دەيىن تازا، كىرشىكسىز، پاك، سۇلۋ نارسەنى «مۇنتازداي» دەي­دى. سونداعى «مۇنتازداي» ءسوزى­نىڭ ءتۇپ-توركىنى مۇنتاز ماحالعا قاتىستى بولۋى مۇمكىن. سەبەبى جاھان شاح پەن مۇنتاز ماحالدىڭ عاشىقتىق اڭىزى قازاق اراسىنا دا كەڭ تاراعان).

كەسەنە قۇرىلىسى 1631 جىلى باستالىپ، 22-23 جىلعا سوزىلدى. بيىك­تىگى 74 مەتر، بەس كۇمبەزدى، ءتورت توڭىرەگىندە ءتورت مۇناراسى بار (مۇنارالار تەك ساندىك ءۇشىن عا­نا ەمەس، جەل مەن سەلدەن ساق­تايتىن قورعانىس), اق ءمارماردان سا­لىنعان سەگىز قىرلى عيمارات. تاڭ شاپاعىندا قىزعىلت، كۇندىز اق­شاڭقان، تۇندە قۇشاعىندا كۇ­مىس نۇرعا شومىلاتىن سيقىرلى ساراي.

قۇرىلىستى سالۋعا وسمانلى، پارسى ەلدەرىنەن جانە ورتا ازيا­لىق سامارقاند، بۇحارا، ءتۇر­كىستان قالالارىنان بارلىعى 20 مىڭ ساۋلەتشى-ۇستالار كىرىسكەن.

باس ارحيتەكتور تۇرىك ءناسىلدى يسا مۇحاممەد جانە تاجىك ۇستا اح­ماد لاحوري دەپ جازىلعان قا­زىر­گى دەرەكتەردە. الايدا بۇرىننان كەلە جاتقان قۇرىلىسقا قاتىستى اڭىز-ءاپسانالاردا باس ارحيتەكتور يسا شەبەر جانە جاھان شاح­تىڭ ءوزى دەپ اتالاتىن.

ءتاج-ماحال جايلى تاريحي دە­­­رەكتەر ءۇندى سەريالدارى ءتارىزدى شىم-شىتىرىق. بىرىزدىلىك مۇلدە جوق. تىپتەن، ءۇندى تاريحشىلارى ءتاج-ماحالعا قاتىستى عانا ەمەس، جالپى تاريحتارىنا نارازى، شىندىق جازىلمادى، يمپەريا­لىق ەكسپانسيانىڭ ىقپالىنا ۇشىرادى، بۇل ساۋلەت ونەرىنىڭ تاريحى موعول يمپەراتورلارى دەندەپ كىرمەي تۇرعاندا دا بار ەدى دەيدى. ۇندىستانداعى يسلام جانە بۋددا دىندەرىن ۇستاناتىنداردىڭ اراسىنداعى قاراما-قايشىلىق پەن موعول يمپەرياسىنان قالعان مۇرالارعا دەگەن جاتسىنۋ سەزىمدەرى دە بايقالادى.

بۇل جازباداعى ەڭ نەگىزگى اي­تىل­عالى وتىرعان ءتۇيىن – ءتاج-ما­حال قۇرىلىسىنىڭ باس ارحي­تەك­تورى تۇركى تەكتى يسا شەبەر جايىندا.

ءتاج-ماحال قۇرىلىسىنىڭ باس ارحيتەكتورىنا قاتىستى ەكى ءتۇر­لى دەرەك كەزدەسەدى. ءبىرى باس ساۋلەتشى پارسى تەكتى احماد لاحوري دەسە، ەندى ءبىر دەرەكتە تۇركى تەكتى يسا مۇحاممەد مىرزا دەلىنگەن. كەيبىر جەردە ەكەۋىنىڭ اتى قاتار اتالادى. ال ءتاج-ماحال قۇ­­­رىلىسىندا تۇركىلىك جانە پار­سىلىق ناقىشتىڭ ەكەۋى دە بار. ولاي بولاتىن سەبەبى ەكەۋى دە ءبىر-بىرىنەن تىم الىس ەمەس. ەكەۋى دە شىعىس ساۋلەت ونەرىنىڭ ءبىر-ءبىر بولىگى. قۇرىلىستىڭ ارحيتەك­تۋرا­لىق جوباسىن زەرتتەۋشىلەر عي­ماراتتا ارابتىق، پارسىلىق، ءتۇر­كىلىك جانە جەرگىلىكتى ۇندىلىك ەرەك­شەلىكتەرمەن قاتار، يسلام مەن بۋددانىڭ تاندەمى ۇشتاسقان سۇلۋ ۇيلەسىم دەيدى.

باس شەبەر جايىندا ەجەلدەن كەلە جاتقان اڭىز-ءاپسانا، ادەبي فولكلورلىق شىعارمالار جانە قي­سىن، لوگيكا نە دەيدى؟ ساراپتاپ كوردىك.

ءبىرىنشى، جاھان شاح – ءامىر تە­مىردىڭ بەسىنشى ۇرپاعى. ءامىر تەمىر ورتا ازيانى بيلەگەن جاۋىنگەر پاتشا. الايدا، ساۋلەت ونە­رىنە وتە قۇمبىل بولدى. ءامىر تەمىردىڭ ۇرپاقتارى بابىر، قۇ­مايىن، اكبار، جاھانگەر جانە جاھان شاح ءبارى دە ساۋلەت ونەرىنە ەرەكشە كوڭىل بولگەن. «موعول بيلەۋشىلەرى يمپەراتور بولۋىمەن قاتار ساۋلەت الەمىنىڭ يمپەراتورى بولدى. ولاردىڭ عيماراتتارعا دەگەن قۇشتارلىعى شەكسىز»، – دەيدى ءۇندىستان تاريحشىلارى.

ءامىر تەمىر تۇركىستانداعى ياساۋي كەسەنەسىن سالدىردى (1400 ج), ال ۇرپاعى جاھان شاح اگرا قالاسىندا ءتاج-ماحال كەسەنەسىن سالدىردى (1631 ج). ەكى كەسەنەنىڭ دە كەسكىن-كەلبەتىندە تۇركى-قىپ­شاق قالالارىنىڭ ارحيتەكتۋراسىنا ءتان ۇقساستىق باسىم. ەكەۋى دە ءبىر اۋلەتتىڭ مۇراسى.

ەكىنشى، بۇرىنعى اڭىزدا ءتاج-ما­حال قۇرىلىسىن سالعان ءساۋ­لەت­شىنىڭ قولىن شاپقان اڭىز بويىن­شا. قولى شابىلعان تۇركى تەك­تى يسا شەبەر ەكەندىگىن ۇندىستاندىق جازۋشى راندجيت دەساي «يسا» اتتى تۋىندىسىندا: «ول ءتۇر­كى­ستاندا، اسا شەبەر قۇرىلىس­شى­لار ۇرپاعىنان شىققان» دەپ جازعان.

سونىمەن بىرگە، ۇندىستاندىق تا­عى ءبىر ليريك جازۋشى راگحۋناتح ۆامان ديگحەنىڭ گۇلزاري مەن ياشودحار جايلى ميفتىك-لي­ريكالىق شىعارماسىندا جاھان شاح­تىڭ باس ارحيتەكتورى يسا شە­بەر ەكەندىگى جايلى جازعان.

عيماراتى سوعۋعا 20 مىڭ قۇ­رى­لىسشى قاتىسقان. بىراق وسى­نىڭ ءبارىنىڭ قولىن شاپقان جوق. «تا­ريحتا ءتاج-ماحالدى سالۋشىلار ءتاج-ماحالدان كەيىن دە كوپتەگەن عيماراتتاردىڭ قۇرىلى­سى­نا ۇلەس قوستى»، – دەيدى ءبىر دەرەك­كوزىندە. بەلگىلى ساۋلەتشى احماد لاحوريدىڭ قولى شابىلماعان، بىراق ءتاج-ماحالدان كەيىنگى قۇ­رى­لىستارعا قاتىسقان ارحي­تەك­تورلاردىڭ ءبىرى بولۋى مۇمكىن.

مىنە، جوعارىداعى جازعان دايەك­تەرمەن جانە كونەدەن كەلە جاتقان ۇندىستانداعى اڭىز-ءاپ­ساناعا سۇيەنسەك، ءتاج-ماحال قۇ­رىلىسىنىڭ باس ارحيتەكتورى – ءال­بەتتە، تۇركى تەكتى يسا شەبەر دە­گەن ءتۇيىن شىعادى.

دەسە دە، باس ارحيتەكتور تۇركى يسا شەبەر دەپ اتاعانىمىزبەن، تا­عى دا الدىمىزدان ەكىۇشتى ماع­لۇمات كەزدەسەدى.

ماسەلەن، يسا شەبەر جايىندا دا ءۇش ءتۇرلى دەرەك بار. ءبىرىنشىسى، يسا مۇحاممەد ۆيزانتيا يمپە­ريا­سىنىڭ قۇرامىنداعى تۇرىك ساۋلەتشىسى دەيدى. ەكىنشىسى، وسمانلى ەلىنەن كەلگەن يسا موحامەد ەفەندي ەكەن دەسە، ءۇشىنشى ءبىر دە­رەكتە يسا شەبەر تۇركىستاندىق تۇركى-قىپشاق تايپالارىنان دەيدى.

بۇل ءۇش دەرەكتىڭ اراجىگىن اجى­راتۋ قيىن. اۋەلى ۆيزانتيا ەلى­نىڭ سول زاماندا ساۋلەت ونەرى الەم­دىك كوش باسىندا تۇرعاندىعى تاريح­تان بەلگىلى. بىراق ءارى قاراي قاز­بالاپ كورسەڭ وندا دا ناقتى ەشتەڭە ايتىلماعان.

ال ەكىنشى وسمانلى تۇرىكتەر­دىڭ ساۋلەتشىسى دەگەن ءۋاج كۇماندى. سەبەبى وسمانلى ەلىندەگى قالالار­دىڭ قۇرىلىسشىلارى دەنى سىرت­تان، گرەك، ۆيزانتيا ەلدەرىنەن بول­عاندىعى بەلگىلى. سونىمەن قا­تار جازۋشى راندجيت دەسايدىڭ يسا شەبەر تۋرالى جازعانىندا:  «شەبەر عاجايىپ قۇرىلىستى اۋەلى قيالىندا سالعان. سوسىن سول قۇ­رىلىستى سالدىرۋ ءۇشىن ءتۇر­كىستان بيلەۋشىسىنە جانە پارسى پاتشاسىنا بارىپ ايتادى. ولار­دىڭ بارلىعى قۇرىلىستىڭ عا­جايىپ ساۋلەتتى ەكەنىن، بىراق ونداي عاجايىپ قۇرىلىستى سالۋعا قازىناسى جەتپەيتىنىن ايتىپ شىعارىپ سالادى. اياعى جەتكەن ءبى­راز ەلدى اداقتايدى. اقىر سوڭىن­دا بايلىعى شالقىعان مو­عول يمپەراتورى جاھان شاح سۇلۋ جارىنان ايىرىلىپ، سوعان الەم­دە جوق كەرەمەت كۇمبەز قويۋعا شەبەر تابا الماي وتىرعاندا كەز بولادى. شەبەر پاتشاعا جوباسىن كورسەتەدى. پاتشا ءوزى ويلاعانىنان دا كەرەمەت كۇمبەزدى كورىپ، قاي­ران قالادى. سوندا جاھان شاح پات­شا: «عيماراتتى سالىپ بولعان­نان سوڭ ەكى قولىڭدى شابامىن. سەبەبى الەمدە مۇنداي عيماراتتىڭ تاعى دا سالىنباۋى قاجەت. بۇل الەم­دە جالعىز، دارا سۇلۋ بولۋى كە­رەك»، – دەيدى. وسىعان دەيىن عي­ماراتتى سالدىرۋعا اقشا تاپ­پ­عان شەبەر كەلىسۋگە ءماجبۇر بولادى.

مىنە، وسى جازباعا قاراپ وي ءجۇ­گىرتسەك، يسا شەبەردىڭ ءتۇر­كىستان­دىق قىپشاق تايپالارىنان شىققاندىعى قيسىنعا كەلەدى. ماسەلەن، وسمانلى ەلى سول تۇستا ءدۇر­كىرەپ تۇرعان الىپ يمپەريا. ەگەر بۇل وسمانلى تۇرىك شەبەردىڭ قيالىندا تۋعان يدەيا بولسا، وندا ءتاج-ماحال عيماراتى بالكىم انا­دولى جەرىندە سالىنار ما ەدى؟! ون­داي قۇرىلىستى سالۋعا وسمانلى ەلىنىڭ الەۋەتى دە جەتىپ تۇرعان كەزى بولاتىن.

ۇندىستاندىق تاريحشى، پروفەسسور اميترا پاليۋال «موعول­دار عىلىم مەن ونەردىڭ بيلەۋ­شىسى. ءۇندىستاننىڭ قۇرىلىسىن دامىتتى. شاحتىڭ ءوزى دە قۇرى­لىس­تاردىڭ جوباسىن سىزعان. ارحيتەكتۋرادا ورتالىق ازيانىڭ ۇلگىسىن كەڭىنەن قولدانعان» دەسە، تاريحشى سالمان كۋمار «بۇل ۇلى ونەرتۋىندىسىن ء(تاج-ماحال) سالۋشىلاردىڭ ىشىندە تۇركى-قىپ­شاقتار دا بولدى. ولار ورتالىق ازيادان كەلگەن» دەيدى.

اعىلشىن اقىنى ەدۆارد لير «ادامدار ەكى تۇرگە بولىنەدى: ءتاج-ما­حالدى كورگەندەر جانە كورمە­گەن­دەر» دەگەن ەكەن. سول ايتقانداي، الەمدى ارالاعان، ايگىلى ءتاج-ما­حال كەسەنەسىن ءوز كوزىمەن كورگەن ساياحاتشى-جيھانكەز ساپار ىسقا­قوۆ ءبىر سوزىندە: «قۇرىلىستى ء(تاج-ماحالدى) سالۋشىلاردىڭ ارا­سىندا قىپشاقتار كوپ بولىپتى. ولار تەك قۇرىلىس قانا ەمەس، اسكەري ىسكە دە ارالاستى» دەيدى.

بۇل اڭگىمەنى ايتۋداعى ماقسات – ءتاج-ماحال عيماراتىن سوققان تۇركىستاندىق شەبەر، ياعني ءبىزدىڭ با­بامىز دەپ ماقتانۋ دا ەمەس. سە­بەبى ماقتانارلىقتاي اقتاڭداق­تار­دان ارشىپ الارلىق ءالى دە عىلىمي ىزدەنىستىڭ تاپشىلىعى قىنجىلتادى. بۇل – ىرگەلى زەرت­تەۋ­دى قاجەت ەتەتىن كەڭىستىك...

جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆتىڭ «اڭىزدىڭ اقىرى» پوۆەسىندە سي­قىرلى عيمارات كەسكىنىندە نازىك پسيحولوگيالىق يشاراتپەن سۋرەتتەلگەن كوركەم كورىنىستەر بار. كىشى حانىمنىڭ پاتشاعا دەگەن ساعىنىشىن كورسەتۋگە ارنالعان كوك مۇنارا اقىر ءتۇبى وزىنە عا­شىق بولعان جاپار ۇستانىڭ سەزى­مىنە ۇلاسادى. يسا شەبەردىڭ قو­لى­نان شىققان ءتاج-ماحال دا ءابىش كەكىلباەۆتىڭ قالامىنان تۋعان كوك مۇنارا دا – تۇركى تەكتى ادامنىڭ قيال جەمىسى، وي جە­تىستىگى...

باقىتبەك قادىر

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار