26 ناۋرىز, 16:19 328 0 تۇلعا "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ جالاۋگەرى

بيىل ۇلى تاۋەلسىزدىك كۇرەسكەرى مۇستافا شو­قاي­دىڭ تۋعانىنا 130 جىل تولىپ وتىر.  وسى داتاعا وراي اتى الەمگە ءماشھۇر قايراتكەردىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس سىندى قۇبىلىس شىندىعىن قاراس­تىرۋ جانە حالىقتاردىڭ جاڭا سوۆەتتىك يمپەريا احۋا­لىن­دا شىنايى ازاتتىق الۋدى كوزدەگەن قوزعالىسى قي­سىنىن (تەورياسىن) جاساۋ جولىنا شاعىن شولۋ جا­سايىق.

وتارلىق وزبىرلىقتان قورعانۋ ءۇشىن تۇرك حالىقتارىنىڭ بىرلەسۋ جولىمەن ءجۇ­رىپ، ىنتىماقتاسا دامۋى جانە كۇ­رەسۋى قا­جەتتىگى حح عاسىر تابالدىرىعىنان بىرگە ات­­تاعان يمپەرياداعى جالپىرەۆوليۋ­تسيا­لىق قوز­عالىسپەن استاسا ورىستەگەن ۇلت-ازاتتىق قوز­عالىستار بارىسىندا ايقىندالا ءتۇستى (وسى جەردە «تۇرك» دەگەن تەرميننىڭ جا­زىلۋىنا بايلانىستى مىنانى ايتا كەتكەن ءجون: قازاقشا ادەبيەتتە كوبىنە «تۇرىك حا­لىقتارى» دەگەن تىركەس قولدانىلادى، ءبىز مۇ­نى سونشالىقتى تۋرا ەمەس دەپ ەسەپتەيمىز، ويتكەنى ۇلى تۇرىك حالقىنىڭ اتاۋىن بار­لىق تۇركىلەرگە قولدانۋ ارقىلى وزگە تۋىس حالىقتاردىڭ بارشاسى سونىڭ ۇلىس­تا­رى تارىزدەنىپ، اتاۋلارداعى شاتاسۋلاردى تۋ­عىزادى، سوندىقتان ورىس عىلىمي ادە­بيە­تىندەگى «تيۋرك» اتاۋىنىڭ ماسەلە ءمانىن دۇرىس اشاتىنىن مويىنداۋ ءلازىم، ياعني ءتۇبى ءبىر تۋىس حالىقتاردىڭ قازاقى جال­پى­لاما­لىق اتاۋىن «تۇرىك» دەپ ەمەس، «ءى» ءارپىنسىز «تۇرك» دەپ قولدانۋ ءادىل بولماق، سوندا «تۇرك حا­­­لىقتارى» ساناتىنا تۇرىك، ءازىربايجان، تا­تار، باشقۇرت، قازاق، وزبەك، قىرعىز، ءتۇ­رىكمەن، ت.ب. جاتاتىنى ايقىن كورىنىپ تۇ­را­دى دەپ ويلايمىز). مۇستافا شوقاي مۇنى پەتروگرادتاعى ستۋدەنت شاعىنان باستاپ اڭعارىپ، 1917 جىلى مونارحيا قۇلاعاننان كەيىن مۇسىلمان كوميتەتىندە، ودان مەملەكەتتىك دۋمانىڭ مۇسىلمان فراكتسياسى جانىنداعى ۇيىمداستىرۋ بيۋروسىندا قىز­مەت اتقارعان شاقتارىندا مەيلىنشە ايقىن ۇعا ءتۇستى. رەسەيدىڭ دەموكراتيالىق فەدەراتسيا بولۋ جولىن تاڭداعانى ايقىندالىپ كەلە جاتتى، تيىسىنشە، ازاتتىققا قولدارى جەتكەن يمپەريا حالىقتارى ەندى فەدەراتسيا قۇرامىندا اۆتونوميا الۋدى اڭسادى. وسى ورايدا تۇركىستان ولكەسى حالىقتارىن دا جاڭا قۇرىلىمدا ءومىر سۇرۋگە دايىنداۋ كە­رەك­تىگىن ۇلت قايراتكەرلەرىنەن ءومىردىڭ ءوزى تالاپ ەتكەن.

جاس كۇرەسكەر مۇستافا شوقاي پي­تەر­دەن ەلىنە قاراي ساپارعا شىعار الدىندا، پويىزعا مىنۋگە رۇقسات الۋ ءۇشىن، 1917 جىل­عى ناۋرىزدىڭ 20-لارىندا، سونىڭ ال­دىندا عانا رەۆوليۋتسياشىل مەكەمەنىڭ ال­عاشقى باس­شىسى بولىپ سايلانعان كىسىگە – پەتروگراد جۇمىسشى دەپۋتاتتارى كەڭە­سىنىڭ (پەتروسوۆەتتىڭ) توراعاسى سوتسياليست نيكولاي سەميونوۆيچ چحەيدزەگە كىردى. كارلو چحەيدزە رەۆوليۋتسيالىق قوزعالىسقا جاس­تايىنان، ستۋدەنتتىك شاعىنان ارالاسقان، «كوممۋنيستىك پارتيا مانيفەسىن» 90-جىلدارى گرۋزين تىلىنە تۇڭعىش اۋدارعان، 1892 جىلدان زاكاۆكازەدەگى العاشقى سوتسيال-دەموكراتيالىق ۇيىمنىڭ، 1898 جىلدان رسدجپ-نىڭ مۇشەسى بولعان، 4-ءشى مەملەكەتتىك دۋمادا مەنشەۆيكتەر فراكتسياسىن باسقارعان، پاتشا دۋمانى تار­قاتقاندا، وعان مويىنسۇنباي قۇرىلعان مەمدۋما كومي­تەتىنىڭ قۇرامىنا كىرگەن 53 جاستاعى ءتاجىري­بەلى ساياساتكەر بولاتىن. مۇستافا وعان ءوزىنىڭ العا قويعان ماقساتىن ايتادى. ونى ەستىگەن چحەيدزە شوشىپ كەتىپ: «جولداس شوقاەۆ، وتانداستارىڭىزعا اۆتونوميا تۋرالى ايتا كورمەڭىز. ويتكەنى بىرىنشىدەن، قازىر بۇل جونىندە ءسوز قوزعاۋعا ەرتە، ال، ەكىن­شىدەن، ءسىزدىڭ تۇركىستان سەكىلدى مادە­نيەتى، ءتىلى مەن ءدىنى مۇلدەم بولەك ەلگە اۆتونوميا اپەرۋ – سەپاراتيزمگە انىق قادام باسۋ دەگەن ءسوز. ال رەۆوليۋتسيالىق ءجا­نە دەموكراتيالىق روسسيادان تىسقارى جا­سالعان سەپاراتيزم ءسىزدىڭ حالقىڭىزعا پايدا بەرمەيدى»، – دەپ قارسىلىق ءبىلدىردى.

الايدا رەۆوليۋتسيالىق وقيعالار جىل­دام ورىستەپ، ساياسي ويدى قار­قىن­دى تۇردە دامىتىپ جاتتى. چحەيدزە جاز­دا جۇمىسشى جانە سولدات دەپۋتاتتارى كەڭەستەرىنىڭ 1-ءشى بۇكىلرەسەيلىك سەزىندە ۆتسيك توراعاسى بوپ سايلانىپ، كۇزدە ارنايى شاقىرىلعان بۇكىلرەسەيلىك دەمو­كراتيالىق ءماسليحاتتىڭ جۇمىسىن كىرىسپە ءسوز سويلەپ اشقاندا، «جاعدايدى قالاي پارىقتاپ، نە ىستەۋ كەرەكتىگى تۋرالى» ماسەلە قويدى. ەلدەگى بيلىكتى ۇيىمداستىرۋ جونىندە وتكەن ماجىلىستە بەلسەندى ءرول اتقارىپ، سوڭ­عى كواليتسيالىق ۋاقىتشا ۇكىمەتتى قۇرۋعا قاتىستى. سوسىن گرۋزياعا كەتتى دە، رەۆوليۋتسياشىل رەسەيگە قايتىپ ورالعان جوق. مۇستافاعا بەرگەن كەڭەسىنىڭ قاتەلىگىن ءوزى دالەلدەگەندەي بوپ، گرۋزيانىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى دەكلاراتسياعا قول قويدى، زاكاۆكازە سەيمىنىڭ توراعاسى بولدى، گرۋزياعا قىزىل ارميا كىرگەننەن كەيىن ءبىرجولا فرانتسياعا ەميگراتسياعا كەتتى. ونىڭ اقىل-كەڭەسىنە قۇلاق اسپاي، تۋعان ولكەسىندە رەۆوليۋتسيا­شىل رەسەي مەملەكەتىنىڭ قۇرامىندا بولاتىن تۇركىستان مۇحتارياتىن جاريالاۋعا اتسالىسقان مۇستافا شوقاي دا اۆتونوميا استاناسى قوقان قاندى قىرعىنعا ۇشىرا­عاننان سوڭ سوۆەت وكىمەتىنەن ءبىرجولا جەرىگەن. سوسىن اراعا ءبىراز ۋاقىت سالىپ، ول دا فرانتسيادان ورىن تەپتى.

شەتەلدە مۇستافا رەسەيلىك جانە تۇركىستاندىق ەميگرانتتارمەن ءبىر­گە قويان-قولتىق ەڭبەك ەتتى. ورىس جانە ەۋروپالىق ءباسپاسوز بەن ءوزى سەرىكتەرىمەن ارنايى اشقان جۋرنالدارى بەتتەرىندە بولشەۆيزمنىڭ قىلمىستارىن اشكەرەلەدى، بوستاندىق يدەيالارىن تاراتۋمەن جانە ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ زامان تالابىنا ساي تەورياسىن جاساۋمەن شۇعىلداندى. ءومىرىنىڭ مانىنە اينالعان ۇلت ازاتتىعى جولىنداعى كۇرەسىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە ول تۇركىستان ولكەسى مۇسىلماندارىنىڭ 1917 جىلدىڭ ساۋىرىندەگى 1-ءشى سەزىندە قۇرىلعان ورتالىق كەڭەس (ۇلتتىق ورتالىق) توراعاسى بولىپ ساي­لانعان. تۇركىستان اۆتونومياسىنىڭ جو­باسىن جاساۋعا بەلسەنە قاتىسقان. ولكەدە رەسەي فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرامداس ءبىر بولىگى بولۋدى كوزدەگەن اۆتونو­ميا قۇرۋ جونىندەگى يدەيا بولاشاق بۇكىل­رەسەيلىك قۇرىلتايشى جينالىستا قول­داۋ تابادى دەپ ۇمىتتەنگەن. ياعني تۋعان ەلىن­دە اۆتونوميالىق بىرلىك قۇرۋعا ۇمتىل­عانمەن، چحەيدزە ساقتاندىرعان سەپاراتيزمدى مۇلدەم اۋىزعا الماعان-دى. ءوستىپ، ورىس دە­موك­راتياسىنا سەنىمىن جوعالتپاي، مۇستافا اۆتونوميا ماسەلەسىنىڭ بۇكىل­رە­سەيلىك قۇرىل­تايشى جينالىستا شەشىلۋىنە قال­دىرۋ جاعىندا بولدى. بەلگىلى قايراتكەر سە­رالى لاپين باسقاراتىن «ۋلەما» قوعامى ء(دىني عۇلامالار ورتالىعى) شۇعىل شاريعات سوتىن ەنگىزۋ سىندى شەتىن ۇسىنىس جاسا­عاندا، ودان كەيىن ولكەنىڭ رەسەيدەن ءبولىنۋى جونىندە باتىل يدەيا كوتەرگەندە دە ول ۇلت­تىق ورتالىق اتىنان كەلىسسوز جۇرگىزىپ، مۇن­داي قادامدارعا بارۋدىڭ ەرتە ەكەنىن، ولكە بو­لاشاعىنا قاتىستى ماسەلەلەرگە ساق­تىق­پەن قاراۋ قاجەتتىگىن دالەلدەدى.

بىراق پەتروگرادتاعى قازان توڭكەرىسى، ارتىنشا تاشكەنتتە دە ولكە بيلىگىن بولشەۆيكتەردىڭ باسىپ الۋى جاعدايدى شيەلەنىستىرىپ جىبەرگەن ەدى. تاشكەنتتەگى سوۆەت وكىمەتىنىڭ باسشىلارى قوقاندا جا­ريا­لانعان تۇركىستان مۇحتارياتى ۇكى­مە­تىنىڭ قىزمەتىنە كەدەرگى كەلتىرۋدىڭ قيلى امالدارىن جاسادى دا، اقىرى، جويقىن قارۋلى كۇش قولدانىپ، جويدى. استىرتىن جاعدايعا كوشكەن مۇستافا شوقاي جارالى سولداتشا كيىنىپ، جارالىنى كۇتىمگە العان مەدبيكە كەيپىندەگى زايىبى ماريامەن بىرگە قۇپيا تۇردە 1918 جىلعى 1 مامىردا ء(تۇر­كىستان ولكەسىنىڭ سوۆەتتىك اۆتونومياسى جاريالاعان مەرەكەلى كۇنى) تۇركىستان ولكەسىمەن ءبىرجولا قوشتاسىپ، پويىزبەن تاشكەنتتەن شىعىپ كەتتى. الاشوردا قاي­راتكەرلەرىمەن بىرگە بارىپ، قۇرىلتايشى جينالىس كوميتەتى ۋفادا، سامارادا وتكىز­گەن جينالىستارعا قاتىستى. ودان قازاق دالاسى ارقىلى كاسپيگە جەتىپ، كەمەمەن باكۋگە كەلدى. سوسىن تيفليسكە اۋىستى. ەكى جىلدان كەيىن، 1921 جىلعى اقپاندا، قالاعا قىزىل ارميا كىرگەندە، اۋەلى ستامبۇلعا كەتتى، وندا اعىلشىن، تۇرىك باسىلىمدارىنا ما­قالالار جازدى. سودان سوڭ سول جازدا پا­ريج­گە باردى. اق ەميگراتسيا باسپاسوزىندە – الەكساندر كەرەنسكيدىڭ «دني»، پاۆەل ميليۋكوۆتىڭ «پوسلەدنيە نوۆوستي» گازەتتە­رىندە قىزمەت اتقاردى. 1923 جىلى ءپاريجدىڭ وڭتۇستىك ىرگەسىندەگى نوجان-سيۋر-مارن قالا­سىنا ورنىقتى. وسى جىلى ەۋروپالىق جۇرتشىلىق الدىندا «روسسيا ساياساتى جانە تۇركىستان ۇلتتىق قوزعالىسى» دەگەن تاقى­رىپ­پەن العاشقى ءدارىسىن وتكىزدى. وسى تاقى­لەتتەس دارىستەردى مۇستافا پاريجدە عانا ەمەس، لوندوندا دا، ۆارشاۆا مەن ستامبۇلدا دا وقىپ ءجۇردى. كاۆكاز، ۋكراينا، تۇركىستان حالىقتارىنىڭ ۇلتتىق قورعانىس ورگانى «پرومەتەي» جۋرنالىنىڭ رەداكتسيالىق القاسىندا ىستەدى. «فرانتسيا-شىعىس» كو­مي­تەتىنىڭ جينالىسىندا «تۇركىستاننىڭ قازىر­گى جاعدايى تۋرالى» بايانداما جاسادى. حا­لىقارالىق ىستەر كورولدىك ينستيتۋ­تى­نىڭ شاقىرۋى بويىنشا لوندوندا «سوۆەت وداعى جانە شىعىس تۇركىستان» اتتى بايانداماسىن جاسادى. سول ۋاقىتتاردا مۇستافا پاريجدە قۇرىلعان تۇركىستاننىڭ ۇلتتىق بىرلىگى ۇيى­مىن باسقاردى، بولشەۆيكتەردىڭ ءتۇر­كىستان­داعى ساياساتى جونىندەگى اشكەرەلەگىش ما­قالالارىن ەۋروپالىق باسىلىمداردا ۇدايى جا­ريالاپ تۇردى.

شەتەلدەگى ساياسي قىزمەتى بارىسىندا مۇس­تافا شوقاي، ارينە، تۋعان ءول­كە­سىنىڭ سوۆەت بيلىگىنەن ازاتتىق الۋى ءۇشىن كۇ­رەسۋ ماسەلەسىن ءبىر ءسات تە ەسىنەن شىعارعان جوق. ەميگراتسياداعى كۇللى ساياسي قىزمەتى، ەۋروپا سوتسياليستەرىمەن جۇمىسى ونىڭ نە­گىزگى ماقساتىن ناقتىلاي ءتۇستى. سول جاقتا ونىڭ ساياسي ويىن دامىتقان، تۇرك حا­­لىقتارىنىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى تەو­رياسىن تاپسىرلەگەن، جالپى الەم دەموك­راتياسىنا ورتاق قوعامدىق وي-پىكىر قا­زانىن تاسىتقان وراسان زور ساياسي جانە عى­لىمي-پۋبليتسيستيكالىق جۇمىسى ءورىس­تەپ، جيىرما شاقتى جىل بويى تولاستاعان جوق.

مۇستافا ەزىلگەن ۇلت تىلىندە (بارلىق تۇرك حالىقتارى تۇسىنەتىن تۇركي-شا­عاتايشا) ءباسپاسوز قۇرالىن اشۋعا تى­رىس­تى. ارنايى ءباسپاسوز جۇرتشىلىققا ۇلت­تىق قوزعالىستىڭ ماقسات، مۇراتتارىن جەتكىزىپ، ولاردى، ارينە ءبىرىنشى كەزەكتە تۇركىستاندىقتاردى تاۋەلسىزدىك يدەيالارى اي­نالاسىنا توپتاستىرۋ جولىنا قىزمەت ەتۋگە ءتيىس ەدى. ءسويتىپ ول  ستامبۇلدا ساياسي كۇرەس­تەگى ۇزەڭگىلەس جولداسى احمەدزاكي ءۋا­لي­­ديمەن بىرگە «يەني (جاڭا) تۇركىستان» (1927–1931) جۋرنالىن اشتى. ەكەۋى اۋەلى پەت­روگرادتا مەملەكەتتىك دۋمانىڭ مۇ­سىل­مان فراكتسياسى جانىنداعى ۇيىمداستىرۋ بيۋروسىندا، سوسىن تاشكەنتتە شاڭىراق كوتەرگەن ساياسي ۇيىمداردا قىزمەتتەس بول­عان شاقتاردان ءبىرىن-ءبىرى جاقسى بىلەتىن. كوز­قاراستارى جاقىن بولاتىن. ەميگراتسيا­دا قۇرىلعان تۇركىستان ۇلتتىق قوزعالى­سىنىڭ ساياسي ورگانى رەتىندەگى وسى باسىلىم بەتتەرىندە تۇركىستاننىڭ ۇلتتىق تاۋەلسىزدى­گىنە جەتۋ، سول ماقساتتا تۇرك حالىقتارى ارا­سىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتۋ يدەياسىن دايەكتەي ءتۇسۋ كوزدەلدى. باسىلىم جايىندا جازعان ماقالاسىندا مۇستافا شوقاي تۇركىستان ساياسي ەميگرانتتارىنىڭ ءوز وتانىنان شالعايدا جۇرگەن از عانا توبى «يەني تۇركىستان» جۋرنالىن شىعارۋعا كىرىسىپ وتىرعانىن ايتا كەلىپ، ەميگراتسياعا كەت­كەندەردىڭ كىمدەر ەكەنىن: «ءبىز – يم­پەرا­تورلىق رەسەيدىڭ اشىق تا قايتپاس جاۋلارى، ورىس يمپەرياليزمى مەن ۇلتشىل ۇلىدەر­جاۆا­شىلدىقتىڭ دۇشپاندارى، ءبىز – وكتيابر رەۆوليۋتسياسىنىڭ ۇلتتىق ءوز تاعدى­رىن ءوزى ايقىنداۋ تۋرالى ۇرانىنا اشىق تا شىن جۇرەكتەن قوسىلعاندار جانە ەشقانداي بوتەن وي بۇكپەي، سوۆەت وكىمەتىمەن ونىڭ ءار حالىقتىڭ رەسەيدەن بولەك، دەربەس مەملەكەتتىك عۇمىر كەشۋگە حاقىلىعى جونىندەگى دەكلاراتسياسى نەگىزىندە قىزمەتتەس بولۋعا نيەتتەنگەندەر ء(بىزدىڭ ارامىزداعىلاردىڭ كوبى ءىس جۇزىندە قىزمەتتەس بولدى دا), ءبىز، شى­عىستى يمپەرياليستىك ءبولىپ الۋ دەلى­نەتىننىڭ ەڭ شەشىمتال قارسىلاستارى...» – دەپ جىكتەپ تۇسىندىرگەن ەدى. مىنە، وسىنداي كوزقاراستاعى ازاماتتار ءوز وتانىن تاستاپ، شەتەلگە كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. ال مۇنىڭ قالاي جانە قانداي ماقساتتا جاسالعانىن مۇستافا ۇزەڭگىلەستەرىمەن بىرگە قولعا الىن­عان وسى جۋرنال بەتتەرىندە اڭگىمەلەپ بەرمەك­كە، سوۆەت وكىمەتىنىڭ ساياساتىن تالداپ، ورىس ەمەس جۇرتتارعا ازاتتىق اپەردىك، تەڭ­دىك­كە قولدارىن جەتكىزدىك دەگەن الدامشى ءسوز­دەرىن الەم الدىندا اشكەرەلەۋگە نيەتتەنەدى.

بارلىعى وتىز توعىز سانى شىققان «يەني تۇركىستان»  بەتتەرىندە ءارىپ­تەس­تەردىڭ ۇلتتىق تاۋەلسىزدىك جانە تۇرك حا­لىقتارىنىڭ رۋحاني بىرلىگى حاقىنداعى وي-پىكىرلەرى جارىق كوردى. سولاردىڭ قاتا­رىن­دا مۇستافانىڭ بولشەۆيكتەردىڭ ءتۇر­كىستانداعى ۇلت ساياساتىنىڭ يدەيالىق جانە پراكتيكالىق قىرلارىن قاراستىرعان، ءول­كەدە جۇرگىزگەن اشتىق ساياساتىن اشكەرەلەگەن، سونداي-اق ولكەدەگى ورىس پەرەسەلەندەرى، بايىر­عى تۇران مەملەكەتى، شەشىمىن تابۋى ءتيىس ۇلتتىق ماسەلە، باسقا دا ماڭىزدى ءجايت­تەر تۋرالى ماقالالارى جاريالاندى. جۋرنالدى شىعارۋ بارىسىندا ونىڭ ۇيىم­داس­تىرۋشىلارى اراسىنداعى كەيبىر كوزقاراس قايشىلىقتارى ايقىندالا كەلە، مۇستافا جاڭا باسىلىم اشۋدى كوزدەپ، قاجەتتى دايىندىق جۇمىستارىن جۇرگىزدى. ءسويتىپ بەرليندە «ياش (جاس) تۇركىستان» (1929–1939) جۋرنالىن شىعارۋدى جولعا قويىپ، ءوزى باس رەداكتورى بولدى. جۋرنالدىڭ العاشقى سانىنداعى «ءبىزدىڭ جول» اتتى باس ماقالادا وسى ساياسي باسىلىمنىڭ باستى ماقساتى «تۇركىستاننىڭ بوداندىقتان قۇتىلۋى ءۇشىن كۇرەسۋ» ەكەنىن باسا ايتتى. بولشەۆيكتەردىڭ «پرولەتاريات دەگەن تاپتى ەشكىم ەستىمەگەن ەلدە»... «ءتۇرى – ۇلتتىق، مازمۇنى – پرولەتار­لىق» تۇركىستان رەسپۋبليكالارىن ومىرگە اكەل­گەنىن ەسكە سالدى. «ال ءبىزدىڭ مۇراتىمىز – تۇركىستاندا ءتۇرى جاعىنان دا، مازمۇنى جاعىنان دا ۇلتتىق بولاتىن مەملەكەتتىك قۇرى­لىمعا قول جەتكىزۋ... سوندا عانا حال­قىمىز ءوز جەرىنىڭ ناعىز قوجاسى بولا الادى» دەدى.

وسى ۇستانىمعا ادال «ياش تۇركىستان» جۋر­نالى وقىرماندارىنا تۇرك حا­لىقتارىنىڭ تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسىنىڭ ءمان-ماعىناسىن، ازاتتىق يدەيالارىن جان-جاقتى جەتكىزۋگە تىرىستى. الدىنا تۇرك­تەرگە ورتاق تاريحتى جاڭعىرتىپ، مادەنيەت پەن تۇسىنىكتى ءتىل قالىپتاستىرۋدى ماقسات ەتىپ قويدى. سوۆەت وداعىنداعى ادەمى دە ءتاتتى ۇراندارمەن بۇركەلگەن بايىرعى وتار­شى­ل­دىق ارەكەتتەردىڭ جالعاسىپ كەلە جاتقانىن اشىپ كورسەتىپ، بولشەۆيكتەردىڭ تۇرك حا­لىقتارىن ۇلىستارعا بولشەكتەپ بيلەۋ ارەكەتتەرىن اشكەرەلەدى. مۇستافا 16-شى جىل­عى دۇربەلەڭگە بايلانىستى تورعاي دا­لا­سىندا وزىنە تايپالاستارى تاراپىنان قويىلعان ۇسىنىستى ەسكە الىپ جازعان ءبىر ماقالاسىندا: «تۇركىستاننىڭ ۇلت-ازاتتىق تۋىن كوتەرگەن ادام ءۇشىن ارعىن، قىپشاقتى بىلاي قويىپ، ءتىپتى وزبەك، قازاق، تۇرىكمەن بولىپ ءبولىنۋدىڭ ءوزى تۇركىستان تۇرىكتەرىن (تۇرك حالىقتارىن – ب.ق.) بولشەكتەپ، ءولىم-گە باس­تايتىن جول ەكەنىن جاقسى بىلەتىن ەدىم»، – دەپ جازعان ەدى. ايقىن دا انىق وسى كوز­قارا­سى ونىڭ تۇرك حالىقتارىنىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىن بىلىكتىلىكپەن، تەرەڭ دە جان-جاقتى تالداۋىن جانە ازاتتىق جو­لىن­داعى كۇرەس تەورياسىن جاساۋىن مۇمكىن ەتتى. اقپان رەۆوليۋتسياسىنان كەيىن قازاق، وزبەك، قىرعىز، قاراقالپاق، تۇرىكمەن حالىقتارى­نىڭ بىرىگۋى جايىنداعى وي، وتارشىلدىق وزبىرلىققا تۇرك-مۇسىلمان ىنتىماقتاس­تى­عىن قارسى قويۋ ارەكەتى يمپەرياداعى مۇسىلمان قوزعالىسىن جاڭا ساتىعا كوتەر­گەن. تۇتاس تۇركىستان يدەياسى ولكەدە 1917 جىلى تۇركىستان اۆتونومياسى جاريالانۋى ارقىلى ناقتى ءىس كورىنىسىنە اينالعانى ءمالىم. ەميگراتسيادا ساياسي كۇرەسىن جالعاس­تىرۋ بارىسىندا مۇستافا بۇل يدەيانى تەوريالىق تۇرعىدا دامىتىپ، تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەس قۇرالىنا اينالدىردى. تاۋەل­سىزدىكتى كوزدەگەن قوزعالىستا ول ءتۇرلى ۇران­­­دارمەن كولەگەيلەپ، بۇرىنعى وتارلىق جۇيەنى قايتا ورنىقتىرعان سوۆەت ودا­عىن­داعى بارلىق تۇرك حالىقتارىنىڭ ەڭ الدىمەن بىرلەسىپ قيمىلداۋى قاجەت دەپ سانادى. «ۇلتتىق ازاتتىعىمىزعا تەزىرەك قول جەتكىزەتىن بىردەن-ءبىر دۇرىس جول – تۇرىكشىلدىك (تۇركشىلدىك – ب.ق.) جولى» دەگەن ۇستانىمىن تۋ ەتتى. «ياش تۇركىستان» بەتتەرىندە وسى ۇستا­نىم­دى دامىتىپ، تاۋەلسىزدىك بايراعىن ايبىنداتا جەلبىرەتەتىن اسا زور مىندەتتەر اڭگىمەلەندى. جالپى قوعامدىق دامۋ ۇدە­رىس­تەرى، الەمدە ورىن الىپ جاتقان وقيعالار، ازات­تىق قوزعالىسىنىڭ تۇرلەرى مەن كۇرەس ءتا­سىلدەرى جايىنداعى مۇستافانىڭ كوز­قاراس­تارى، تۇرك حالىقتارىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنە بايلانىستى وي-پىكىرلەرى جۋر­نالدا جاقسى باياندالىپ، ايقىن كورىنىس تاۋىپ جاتتى.

مۇستافا شوقايدىڭ يلانىمىنشا، تا­ريحي وتانىن جانىنداي جاقسى كو­رە­تىندەر عانا ونىڭ ازاتتىعى مەن تاۋەل­سىزدىگى جولىنداعى ناعىز كۇرەسكەر بولا الادى. سوندىقتان دا ول «ياش تۇركىستان» با­سى­لىمى بەتتەرىنەن وقىرمانداردى تۋعان ەلى مەن جەر-سۋىنىڭ تاعدىر-تالايىن جاقسى بىلۋگە، ونى جاقسى كورىپ، ماقتانىش ەتە الۋ­عا ۇندەدى.  مۇستافا ازاتتىق قوزعالىسىندا تەك تۇركىستاندىقتاردىڭ عانا ەمەس، سولارمەن ءبىر قاتاردا وزگە دە تۇرك جۇرتتارىنىڭ – قىرىمدىقتاردىڭ، تاتار، باشقۇرت، ءازىر­باي­جانداردىڭ ءبىر ماقساتتا كۇرەسۋىنىڭ ماڭىز­دى­لىعىنا نازار اۋداردى. تۇركىستان بىرلىگى يدەياسىنىڭ جاڭا مازمۇندا تۇسىنىلۋىنە ءمان بەردى. «تۇرك ءىس بىرلىگى» بارشاسىنا ۇلكەن كۇش-قۋات بەرەتىنىن ۋاعىزدادى. ەۆرەيلەردىڭ ءومىر سالتىنان «ۆارشاۆاداعى ءبىر ەۆرەيدىڭ ءتىسى اۋىرسا – امەريكاداعى ەۆرەيدىڭ جاعى سىز­دايدى» دەپ ايتىلاتىن قاناتتى ءسوزدى كەل­تىرىپ، قازىرگى ۇلت قايراتكەرلەرى دە تاپ سول سياقتى: «تۇرك تەكتەس ءبىر ەل ازاپ شەكسە – بارشا تۇركتەر ازاپ شەگەدى» دەۋى قاجەت ەكەنىن ايتتى. مۇستافانىڭ بۇل كوزقاراسىن ەميگ­راتسياداعى تۇرك زيالىلارى تولىق قولدادى. ماسەلەن، ۋفا گۋبەرنياسىنان شىققان ساياسي قاي­راتكەر، زاڭگەر، ادەبيەتشى، قۇرىلتايشى جي­نالىس مۇشەسى، ەميگرانت ومەر تەنەرەكوگ­لى ءوزىنىڭ دە مۇستافا ءتارىزدى جالپىتۇركتىك كوزقاراستى ۇستاناتىنىن حابارلاپ، روس­سياداعى تۇرك ۇلتتىق ماسەلەسى تۇركىستان تاۋەل­سىز بولعاندا عانا شەشىلەتىنىنە سەنەتى­نىن جازدى. ونى ءازىربايجاننىڭ دا، قىرىم­نىڭ دا تاۋەلسىزدىگى شەشە المايتىنىن، ەدىل بويى تۇركتەرىنىڭ ماسەلەسى دە تۇركىستان ماسەلەسىنە بايلانىستى ەكەنىن ايتتى.

مۇستافانىڭ يلانىمى بويىنشا، تۇرك­شىلدىك – تۇرك حالىقتارىنىڭ شىعۋ تەگىنە، مادەني-رۋحاني تىرشىلىگىنە قا­تىستى ماسەلە. ياعني ول شىققان تەك پەن ءما­دەنيەت حاقىنداعى ماسەلە رەتىندە قاراس­تىرىلۋعا ءتيىس. ال ال ازاتتىق ءۇشىن، تاۋەل­سىز­دىك ءۇشىن كۇرەس – كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە، بۇل رەتتە تۇرك مۇددەسىن كوزدەگەندەر بارلىق شىنايى بوستاندىقتى اڭساعان حالىق­تار­مەن بىرلەسىپ كۇرەسۋ كەرەك. سوندىقتان دا ول قو­عامدىق-ساياسي تاقىرىپتاعى ماقالا­لارىن­دا تەك تۇركىستاننىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن عانا كۇيتتەمەي، سوۆەت بيلىگى ەزگىسىندەگى ۋكراين، گرۋزين، ءازىربايجان، سولتۇستىك كاۆكاز، ەدىل بويى، قىرىم حالىقتارىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن ارقاۋ ەتتى. تۇرك حالىقتارى­نىڭ رۋحاني جاقىندىعىن ارقاشان ەستە ۇستاپ، قانداي جاعدايدا دا ءبىر-بىرىنە قول ۇشىن بەرىپ ءجۇرۋىن جاقتاي وتىرىپ، ءتۇر­كىستان ۇلتتىق بىرلىگىنىڭ ءوز ىشىندەگى ىنتى­ماقتى كۇشەيتە تۇسۋگە، ءسويتىپ، شەتەلدەگى بارشا ۇلتتىق ۇيىمدارمەن تۇراقتى قارىم-قاتىناس ورناتۋعا كۇش جۇمسادى. ورتاق ءمۇد­دە ءۇشىن كۇرەسۋدە بىرلىكتى نىعايتا ءتۇسۋ­دىڭ ماڭىزدى ەكەندىگىن ءاردايىم ەسكە سالىپ وتىردى. مۇستافا شوقاي ازاتتىق ءۇشىن كۇرەس قيسىنىن ماسەلەگە وسىلاي كەڭىنەن قاراۋ ارقىلى پايىمدادى. ول ون جىل بويى شىعارعان «ياش تۇركىستاننىڭ» ءجۇز ون جەتى سانى تۇگەلدەي تۇرك ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىن تەوريالىق تۇرعىدا نەگىزدەۋگە قىزمەت ەتتى.

ۇلى كۇرەسكەر بەرلينگە جينالعان تۇركىستان جاستارى الدىندا 1936 جى­لى ءسوز سويلەدى. وندا «جات ۇكىمەت... التى جۇم­حۇريەتكە ءبولىپ» تاستاعان «تۇركىستان – بولىنبەس ءبىر ولكە» ەكەنىنە جاس ازاماتتاردىڭ نازارىن اۋداردى. الداعى ماقسات رەتىندە، ولكە جۇرتىنىڭ ءوز ۇلتتىق وكىمەتىن قۇرۋ، «جالعىز تۇركىستاننىڭ عانا ەمەس، ءبۇتىن تۇركى حالقىنىڭ دوس بولىپ، ءوزارا بىرلىك ءپىرا­دارلىقپەن جاساپ، سىرتقى دۇشپاندارعا تولىقتىعىن ءبىلدىرىپ قويۋ» ەكەنىن ايتتى. «ەۋروپانىڭ ءار تاراپىندا جۇرگەن، بۇگىنگى تۇركيادا تۇرعان تۇركىستان جاستارى، بىرلە­سىڭدەر! سەندەردىڭ بىرلىكتەرىڭ، سەندەر­دىڭ ءبىر-بىرىڭە كۇش قوسۋلارىڭ ەلىمىزدىڭ باقى­تىنا قىزمەت ەتپەك. مۇنى ۇمىتپاڭدار!» – دەدى. «كىمنەن تاياق جەگەندەي ءبىزدىڭ تۇركتىڭ بالاسى، الدىرىپ جۇرگەن دۇشپانعا – اۋىزىنىڭ الاسى»، – دەگەن ناقىل ءسوزدى ۇمىت­پاۋعا شاقىردى. بەس جىلدان كەيىن، ەكى تو­تاليتارلىق مەملەكەت تەكەتىرەسىنىڭ قۇربانىنا اينالعان سان-مىڭ سوعىس تۇت­قىندارى قامالعان لاگەرلەردى 1941 جىلعى تامىزدا ارالاپ، تۇركىستاندىقتار الدىندا سويلەگەن سوزىندە: «اللا بىزگە نەمىس تۇت­قىنىنان قۇتىلۋعا جانە ءوز ۇيىمىزدە بەيبىت جانە ادال ەڭبەگىمىزبەن ءومىر سۇرۋىمىزگە كومەكتەسەتىنىنە سەنەمىن. ...سەندەر ءبارىڭ دە ءوز وتانى بار ءبىرتۇتاس تۇركىستان حالقىنىڭ ۇلدارىسىڭدار دەپ ەسەپتەيمىن. ...مەنىڭ ەڭ نەگىزگى قامقورلىعىم سەندەردىڭ ارقاي­سى­سىڭا ءبىزدىڭ بولاشاق وتانىمىزدى – ءتۇر­كىستاندى قۇرۋ ءۇشىن قاجەتتى ءارتۇرلى ىسكەرلىك جۇمىس­تارعا ورنالاستىرۋ بولماق»، – دەدى. بارشا­مىزعا بەلگىلى، تاعدىر وعان جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋدى جازبادى...

تۋرا مۇستافا شوقاي اڭساعانداي بولماعانمەن، تۇركىستان ولكەسىنىڭ بايى­رعى حالىقتارى ەلۋ جىلدان كەيىن، 1991 جىلى، وزدەرىنىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت­تەرى­نىڭ ءتۇتىنىن تۇتەتتى. سودان بەرىدە وزىندىك جولدارىمەن دامي وتىرىپ، قازىرگى تاڭدا تاريحي تامىرلاستىقتارىن بەكىتە تۇسەتىن مادەني ءىس-شارالاردى جۇيەلى تۇردە بىرلەسىپ جۇرگىزىپ كەلەدى...

 

بەيبىت قويشىباەۆ،

جازۋشى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

سوڭعى جاڭالىقتار