19 Qańtar, 13:56 689 0 Óner Túrkistan Gazeti

Bekjan Turys: Kem talantqa beriletin baǵa shyn talant­ty kemsitý bolyp kórinedi

– Jaqynda «Qurmet» orde­ni­niń ıegeri atandyńyz. Osy ret­te bizdiń qoǵamda shyn talant­tar óz ýaqytynda baǵalanyp jatyr ma degen zańdy saýal týyndaıdy...

– Qazir shyn talant pen tanymal­dylyqty ajyrata almaıtyn jaǵ­daıdamyz. Talantqa shynaıy qur­met kórsete alatyn halyq qana uly ónerdi týǵyza alady. Keıde kem talantqa beriletin baǵa shyn talant­ty kemsitý bolyp kórinetini ras. Biraq asyl tas sý túbinde jatpaı­dy. Mańdaı teri tógilgen talant­tarǵa keıde ataqtyń da keshigip je­tip qýantatyny bar.

Maǵjan aqyn «Maǵan ataq – ultym úshin ólgenim...» deıdi. Bizde qa­zir osyndaı erler bar ma? Bizdiń qo­ǵamda ataqpen aýyratyn adamdar kóbeıgen sııaqty. Ult bar jerde ulttyq problema bolmaı qalmaıdy. Syn saǵattarda ataǵy dardaı azamattar tóbe kórsetpeıdi. Soǵan qarap ataq pen tanymaldyqtyń qurbany bop júrgen jandar jeterlik-aý dep oı túıemin. Baıaǵyda aýylda úlkender «ataq-abyroıdyń kelýi de bir sáttik, ketýi de bir sáttik, kóppen birge bol» dep aıtatyn. Sondyqtan men úshin ataqtyń eń úlkeni – halyqtyń shyn súıgen, yqylasy qulaǵan perzentine syı-qurmetimen, qasıetimen júreginiń tórinen oryn bergeni. Al endi memleket tarapynan beriletin marapattar talanttyń etken eńbeginiń ólshemi. Biraq sol marapattar sońǵy 5-6 jylda ońdy-soldy taratylyp jatqan kezde ataqtyń qunynyń ketkenin bilesiń. Dosbol bıdiń «Baq bizdiń kezimizde suńqar qus sııaqty edi, bási bıikterge ǵana qonatyn. Qazir qara shybyn sııaqty, qaı jer sasyq, sol jerge qonady» dep aıtqan sózi bar. Alpysqa kelse de áli de ataqsyz, marapatsyz júrgen aǵalardyń eńbegin jáne otyzdan endi asqan jandardyń «osy jasymda mynadaı ataq aldym» dep maqtanǵanyn kóresiń. Sol ataqqa mas bolǵan jastar «myna kisilerdiń aldynda eńbegim qandaı?» dep ar jaǵyn da oılaýy kerek. Olar­dyń jasaǵan dúnıesi aǵalarynyń eńbeginiń jartysyna da turmaıtynyn kózimiz kórip júr.

Meniń alǵashqy marapattarymnyń biri «Astana» tósbelgisi bolatyn. Elimizdiń astanasy Almatydan Aqmolaǵa kóshirilgen tusta elor­da tórinde Ábish Kekilbaev aǵa­myzdyń «Abylaı han» spektaklin qoıdyq. Spektaklden soń Ábish aǵam kelip mańdaıymnan súıip «Aınalaıyn, meniń keıipkerimdi tiriltken birden-bir jan boldyń» degeni men úshin úlken marapat boldy. Sol kezde Astanaǵa qyzmet etkenderge «Astana» tósbelgisin qadady. Onyń ishinde
B.Atabaev, T.Aralbaev jáne men de bar edim. Medaldi taǵyp jatyp Ábish aǵa: «Ataǵyń bolǵannan uıatyń bolǵany durysyraq» dep aıtty. Sol sóz meniń áli kúnge deıin qulaǵymda turady.

Osy joly maǵan «Qurmet» ordenin laıyq dep tapqan eken. Meni «Qurmetke» qanshalyqty laıyqpyn degen salmaǵy zildeı bir suraq mazalady. Eń bastysy jaýapkershilikti sezine biletin túısik bar. Allam sol túısikten, abyroıdan aıyrmasyn deımin.

– Bıyl kúzden bastap  M.Áýe­zov teatrynda T.Nurmaǵanbetovtiń «Bes boıdaqqa bir toı» komedııasy araǵa birneshe jyl salyp sahnaǵa qaıta oraldy. Qyrmanbaı aqsaqaldyń rólin birneshe jyldan keıin qaıta oınaý sizge qandaı sezim syılady?

– Jıyrma jyl boıy anshlagpen ótken spektakldiń qandaı sebeppen repertýardan syzylyp qalǵanyn bilmeımin. «Eshten kesh jaqsy» degendeı, «Bes boıdaqqa bir toı» spektakli araǵa 7 jyldaı ýaqyt salyp sahnaǵa oralǵan jaıy bar. Spektakldi aýyldy saǵynǵan jurt jıi suraıtyn. Sondyqtan qoıylymdy kóp ózgertpedik, baıaǵy aýylda magnıtofon kóterip júretin, qyzdardyń esiginiń aldyna kelip ysqyratyn jigitter sol kúıinde qaldy. Al ózimniń rólime keletin bolsam, adam eseıgen saıyn tolysady. Kezinde jiberip alǵan kemshilikterdi túzep, kem-ketigin túgendep, jaqsy bir táp-táýir shaldy sahnaǵa alyp shyqtym dep oılaımyn. Jalpy, qoıylymdy kórermen jaqsy qabyldap jatyr.

– Spektakldegi Qyrmanbaı aqsaqal balalarynyń turmys-tirshiligine kóńili tolmaı, ulyn úılendire almaı, qyzyn uzata almaı, óz otbasynyń erteńine alań­daýly. Búgingi qyz-jigitter úı bolyp tútin tútetýge asyq­paıdy, al otbasyly bola qal­sa ajyrasýǵa asyǵyp turatyn­daı...

– Jańylmasam, elimiz Azııa elderi arasynda ajyrasýdan alǵashqy úshtikte tur. Kezinde bir qarııanyń kesimdi sózi elimdi, bir kem­pirdiń kesimdi sózi kelindi tárbıelegen halyq edik. Qazirgi urpaq ósıet pen ónegege qulaq túrmeıtin, ony qajet etpeıtin sııaqty. Pir Beket «Kıeli ósıet – eldiń qazyǵy, urpaqtyń azyǵy, árýaqtyń esigi, ımannyń besigi, qurannyń óńi, sharıǵattyń beli, tektiliktiń tóli» degen. Biz tektiliktiń de qunyn ketirip aldyq qoı. Tipti, jar degende jalǵyz qyzy uzatylyp bara jatqan kezde de qazaq «Ósıetke tereń, ósekke kereń bol. Túpkilikti turaǵyń sol jaq, súıegiń sol jaqtan shyqsyn. Erkek bolǵannan keıin onyń túrli minezi bolady. Ony keshiretin sende keńdik bolsyn. Al eger ol joq bolsa, analyq aq jaýlyqtan dámetpeı-aq qoı» deıtin. Osy sózdi uzatylyp bara jatqan qyzyna aıtatyn ata-ana bar ma qazir? Biz balalarymyzdyń yńǵaıyna jyǵylatyn, qas-qabaǵyna qaraıtyn bolyp kettik. Oısyz úılenip, muńsyz ajyrasyp jatqandar kóp. Nege? Óıtkeni biz meıirim degen uly uǵymnyń shyraǵyn sóndirip aldyq. Al meıirim bolmaǵan jerde esh ýaqytta mahabbat bolmaıdy. Búginde sol mahabbatqa quldyqtyń qamytyn kıgizip, aqshalynyń qolyn súıgizip, bardyń qoljaýlyǵy, joqtyń qolúzdigi etip qoıdyq. Al mahabbatty umytqan qoǵam baqytsyz urpaqty tárbıelep shyǵarady.

Balasaǵun «Baq-dáýlet keriskenge kelmeıdi, keliskenge keledi» depti. Úılenip jatqan jastardyń arasynda keris óte kóp. Ábden erke bolyp ósken qyz ben jigit bir-birine syıyspaı jatyr, olardy tabystyraıyn, jónge salaıyn degen ata-ana joq. Qyz jaǵynan «ishime syıǵan bala, syrtyma da syıady» dep aıtady. Ul jaǵyndaǵylar «deniń saý, qyzmetiń bar, áli keremet qyz taýyp alasyń» deıdi.
Bul – ult boıyndaǵy qasiret dep aıtsam bolady. Qazaq halqynyń sany onsyz da az, al ajyrasý arqyly biz óspeımiz.

Yqylym zamannan beri erkekter kıiz úıdiń shańyraǵyn kóterip, keregesin kerip, ýyǵyn shanshıtyn, al áıel úzik, týyrlyǵyn jaýyp, úıdiń ishi men syrtyn sándeıtin. Erkek – shańyraqtyń ıesi, úıdiń tiregi, áıel – otbasynyń uıytqysy, altyn qazyǵy, berekesi. Baıaǵy analarymyz otbasynyń qutyn saqta deıtin. Ardyń sútimen aýyzdanǵan, abyroıdan attap ketpegen, adaldyqtyń aq besigin terbegen sol analardyń júrip ótken jolynan búgingi urpaq júrip óte ala ma degen qorqynyshtyń turatyny ras. Ul-qyzdarymyz berik otbasynyń irgetasyn myqty qalasyn desek, tárbıeniń bárin otbasynan bastaýymyz kerek.

– Siz ylǵı oıdyń ústinde júre­siz, sońǵy kezderi ne jaıyn­da oılap júrsiz?

– Oı ústinde júretin adam syrt kózge sýyq kórinýi múmkin. Al muńsyz, oısyz kisiden óner shyqpaıdy. Óner de tek talǵaıdy, tamyryn tereńnen tartady, oǵan bilim, zerde, parasat, paıym, tabıǵı talant kerek. Qur daýys, qurǵaq aıǵaımen adam nazaryn ala almaısyz. Sondyqtan men osynyń bárine jaýapkershilikpen qaraımyn.

Aǵash bıiktegen saıyn tamyry qara jerge tereńdeıdi. Adam da sol sııaqty, bolashaq týraly alańdamaı tura almaısyz. Ulttyń erteńi úshin alańdaıtynym ras. Meni búginde tutas eldi biriktiretin ulttyq sanany qalaı qalyptastyrýǵa bolady degen saýal mazalaıdy. Bizdiń bar tirligimiz tereń sanaǵa negizdelýi tıis. Ol syrty jyltyr, ishi qýys, jalǵan sana emes, kádimgi ulttyq sana.

Bizge rýhanı ósý kerek, ol úshin oı bostandyǵy, sóz bostandyǵy kerek. Biz ózimizdi tanýdan qashamyz. Jaltaqpyz, sen tımeseń men tıme degen qorqaqtyq bar. Adamdarǵa senbeıtin bolǵanbyz, óıtkeni birin-biri satqan adamdardy kúndelikti ómirde kóp kezdestiremiz. Sonymen birge eldiń taǵdyryna alańdaıtyn, bilimdi, isker er azamattar kóbeımeı tur. Bıliktiń basyna baǵy asyp emes, adasyp kel­gender kóbeıdi. Ultyn ulyqtaı almaıtyn uldardan ne paıda qazir bizge?

Aıtatynym kóp qoı, qur otyryp tilim saıraýly bolǵanymen, qol-aıaǵym baılaýly. Qoldan keler eshteńe joq. Qoǵamnyń jaqsy jaǵyn aıtyńdar, nasıhattańdar dep jatady. Shyndyqty aıtsań, sen jaý bolyp shyǵasyń. Sol sanadan áli aryla almaı júrmiz. Aqıqatty aınalyp ótkimiz keledi. Qazir taǵy da bir alańdaıtyn nárse – ulttyq tárbıeniń tizginin bosatyp aldyq. Urpaqtyń tárbıesine kóbirek mán berýi­miz kerek. Óıtkeni ulttyń erteńi búgingi urpaqtyń qolynda tur. Ultqa degen uran kóp bolǵanymen, ultqa qyzmet bolmaı jatyr.

– Úlken óner jasaý úshin óner adamyna ne qajet?

– Óner – ulttyń rýhanı ýyzy. Úlken óner jasaý úshin bıik sezim, taza júrek jáne rýh bolýy tıis. Óner adamyna bardan góri joqty kóbirek aıtý paıdaly. Aldyńǵy býyn aǵalarymyz «bardyń parqyn, joqtyń narqy ósiredi» dep jıi aı­tatyn. Biz qazir shyndyǵy kerek, óz áriptesterimizge, qatarlarymyzǵa, ózimizden keıingilerge de shyndyqty aıta almaımyz, syn aıta almaımyz. Bárimizdiki kóńil jyqpastyqpen aıta salatyn ótirik kópshik qoıý. Jalpy, biz ótirik ómir súrýdi negizgi tirlikke aınaldyryp aldyq qoı.

Óner bolǵannan keıin jaqsysy da, jamany da bolady. Onyń qulasyn aıtsań eshkim qanaǵattanbaıdy, tóbelin kórsetseń kópshilikke jaqpaısyń. Jaqsyny aıtsań tarylady, jamanyn aıtsań arlanady. Nasharyn synap jatsań, biraz adamǵa jaqpaısyń. Maqtap jat­sań, bylaıǵylardyń bárine jaq­paısyń. Al ónerdi ómirli etetin shyndyq qoı. Biz sol shyndyqtan alshaqpyz.

Qazirgi jastar birden tanymal, ataqty bolǵysy keledi. Oǵan halyq qalaı qaraıtynyna kóz salmaıdy. Talantty, eńbekqor jastar joq dep aıta almaımyn. Bizden keıin de áli talaı syrshyl talanttar keledi. Biraq sol jastar ulttyń boıyndaǵy qundylyqtarǵa, ádet-ǵuryp, salt-dástúrdiń bárine berik bolsa eken deımiz. Ónerimizge óńesh­tep kirip alǵan eýropalyq elementterden bir jeńildegenimiz jón. Ózgeden úırendik, ónege aldyq, al endi bizden úlgi alar dúnıe qaısy degen nárse tolǵandyrady.

– Sizge kınoǵa túsýge usynys­­tar bolyp jatyr ma? Kıno-ǵa túsý úshin qandaı talap qoıasyz?

– Buryn meni kınoǵa kóp shaqy­ratyn, biraq ol kezde meniń teatr­da arqalaǵan júgim aýyr bolatyn. Kóp spektaklde men jalǵyz qurammen oınaıtynmyn, sondyqtan teatrǵa eshqandaı kedergi keltirgim kelmedi. Óıtkeni meniń tórim, meni ósirgen – osy teatr. Bul kınony jek kóredi degen sóz emes. Salmaqty, jaqsy, ádemi bir qazaqy úlgidegi kınolar bolyp jatsa, áıteýir bir túsermin dep oılaımyn. Elýbaı Ómirzaqov aǵamyz túsken «Ata­meken» degen kıno bar. Týra sondaı bir kınoǵa túsý maǵan jete­tin edi. Qazaqtyń bir qasıetti qara shalynyń júrip ótken jolyn Elýbaı aǵa ádemi kórsetedi.

Búginde bizdiń kezdegideı ozyq  kınolar joq. Tipti, aıtsań ony moıyndaǵysy kelmeıtinder de bar. «Sen sol eskilikpen qalyp qoıǵansyń» dep ózińe qarsy ýáj aıtatyndar bar. Qazaqtyń altyn qoryna kirgen kınolardy nege áli kúnge deıin birneshe ret kórsek te jalyqpaımyz? Óıtkeni burynǵy kınolarda qazaqtyń ómiri, tili, úni, tárbıesi bar edi. Al qazir bári jeńil-jelpi. Bireý tanymal bolǵysy kelip kıno túsiredi, endi biri kóp aqsha tapsam deıdi. Kınoǵa túsip baqtary janyp, sol arqyly kórermenniń de, eldiń de kózaıymyna aınalyp júrgen jigitter joq emes, bar. Alaıda men olardan tulǵa shyǵa­tynyna senbeımin. Sonan soń akter óziniń baǵasyn bilýi kerek dep oılaımyn, óıtkeni bizde kıno salasynda akterlerge óte az tólenedi. Osy másele de keıde meni kınodan shettetip turady.

Jaqsy kınolar aqyryn-aqyryn túsirilip kele jatyr. Aldaǵy ótken aǵalarymyz jasaǵan dúnıelerdiń deńgeıine jetetin kún de alys emes shyǵar. Sondaı ónerdi, talantty týǵyzǵan ólke taǵy da talanttardy týǵyzbaıdy dep aıtý kúpirlik bolar. Men kınoǵa túse almaı kettim dep ókinbeımin. Teatrda jasap jatqan beınelerime shúkir deımin. Áli de kóptegen beıneler jasaǵym keledi.

 

Araılym Joldasbekqyzy

 

 

Sońǵy jańalyqtar