5 Jeltoqsan, 08:04 407 0 Densaýlyq Ásel ÁNÝARBEK

Qaıta bastalǵan daý

 Ekpeden basyn ala qashqandar jazalana ma? Dál qazir qoǵamda qyzý talqylanyp jatqan máseleniń biri – osy. Desek te, jyldar boıy jal­ǵa­syp kele jatqan ekpe salý máse­le­si qa­shanǵa deıin sozylatyny beı­málim. Buǵan deıin balaǵa ekpe salý-salmaý týra­ly sheshimdi ata-analar qa­byl­daı­tyn. Endi Úkimet muny zań­men mindetteýge nıetti. Alaıda mu­ny qýattaı­tyn­­dar kóp emes. Keri­sinshe, bul jobany adam quqy­ǵy­na qol suǵýǵa  teńestiretin­der­diń qa­ra­sy qalyń. Sonymen, ekpe­niń jyry qa­laı jáne qashan sheshilmek?

Ekpeni mindetteý durys pa?

Osydan birneshe jyl buryn bas­tal­ǵan ekpeniń jyry áli de biter emes. Este­rińizde bolsa, 2015 jyly ekpeden keıin esten tanǵandardyń sany artyp, qazaq­standyqtardyń úreıin ushyr­ǵan bolatyn. Sodan beri elimizde ekpe sal­dyrýdan bas tar­tatyndardyń sany kóbeıgen.Tipti, sońǵy ýa­qytta vakına saldyrýǵa qarsy­lyq bildirýshiler qatary álemde arta bastapty. Munyń bári jaıdan-jaı oryn alyp otyrmaǵan bolar?! Árıne, oǵan eń aldymen dárilik preparattardy salý kezinde bolatyn qaıǵyly oqıǵalar sebep. Mundaı jaǵdaı­lardyń Qazaqstanda da san márte tirkelgeni barshaǵa málim. Biraq dárigerler bar jaǵ­daıǵa vakınany aıyptaýǵa qarsy.

Onyń ústine, aq halattylar ekpe saldyrmaý arqyly qyzylsha jáne dıfterııa syndy juqpaly aýrýlardy órshitip alamyz dep otyr. «Halyq densaýlyǵy jáne den­saýlyq saqtaý júıesi týraly» zań jo­basyna ózgerister engizip, ekpe saldyrýdy mindetteý týraly usynystyń jasalýyna da osy másele sebep. Densaýlyq saq­taý mınıstrliginiń bul usynysy qo­ǵamda qyzý talqyǵa túsýde. Ekpe alýdy mindetteý qanshalyqty durys? Bul saýal tóńireginde daýly pikir bildirýshiler kóp. Al mınıstrlik usynǵan ózgerister boıynsha, ata-analar balasynyń ekpe qa­byl­daýyna qarsylyq bildirse, 10 aılyq esep­tik kórsetkish mólsherinde aıyppul tó­leýge mindetteledi. Sondaı-aq zań jobasynda ekpe salynbaǵan balalardyń mektepke deıingi bilim berý uıymy, mektepke barýyna tyıym salý týraly usynys bar. Ekpeni saldyrý nemese saldyrmaý ár adamnyń óz erki. Alaıda Densaýlyq saqtaý mınıstrligi juqpaly aýrýlardyń aldyn alý úshin ekpeni saldyrýdy mindetteýdi usy­nyp otyr. Oǵan da kóndik. Biraq ekpe sal­dyrmaǵan balany mektepke qaby­l­daý­dan bas tartý onyń bolashaǵyna balta shabý­men birdeı emes pe? Búgingi zamanda bilim­sizderdiń kúni qarań ekeni aıtpasa da tú­sinikti.

Dál osy saýal ústimizdegi jyldyń maý­sym aıynda AQSh-ta da kóte­ril­gen edi. Iaǵnı, Nıý-Iork turǵyndaryna me­dıınalyq sebebi joq ózge maqsatta já­ne dinı kózqarasy boıynsha ekpeden bas tartýǵa tyıym salyndy. Megapolıs gý­bernatory Endrıý Kýomonyń ekpeden bas tartýǵa tyıym salýynyń naqty sebebi – sońǵy shırek ǵasyr ishinde keńinen etek alǵan sheshek indetinen amerıkalyq­tar arasynda zardap shekkender qarasy kóp. Osy jyldyń alǵashqy 6 aıynda atal­ǵan elde 1 000-nan asa adamnyń sheshek juqtyrǵany anyqtalǵan. Dúnıe­júzi­lik densaýlyq saqtaý uıymy keltirgen derekke qaraǵanda, álemde atalǵan indetten zardap shekkender qarasy ótken jyl­men salystyrǵanda 300 paıyzǵa artyp ketken.

Aıta keteıik, bizdiń elde mindetti vak­ınalaýdy engizý máselesi 2017 jyly da kún tártibine shyǵarylǵan. Al ótken jyly Densaýlyq saqtaý mınıstrligi ekpe egilmegen balalardy mektepke kirgizbeý týraly usynys bildirgen edi. Bi­raq ol kezde mınıstrliktiń usynystary qabyldanǵan joq. Bul joly da ekpe saldyrýdyń zańmen mindetteletinine asa úlken senim joq. Óıtkeni halyq qalaýly­lary munyń aqylǵa syımaıtyn bastama ekenin aıtýda. Tipti, Májilis depýtaty Bekbolat Tileýhan bul usynystyń qabyl­danýyna jol bermeıtinin ashyp aıtty. Rasynda da, ekpeni salýǵa májbúrleýdiń qajeti qansha? Ár adam óz ómiri úshin ózi jaýapty. Ár ata-ana da óz balasy úshin jaýap­kershilik arqalaıtyny sózsiz. Endeshe, ata-analardy aıyppulmen qorqytý oryndy bola qoıar ma eken?

Bekbolat TILEÝHAN, Májilis depýtaty:

Men ekpe salýǵa emes, ekpeni salýǵa mindetteýge qarsymyn

– ...Adamǵa óz ata-anasynan sizder ja­qyn emessizder. Ol áke balasyna jaman­dyq oılaǵannan ekpe saldyrmaı tur ma? Men ne úshin bireýdiń múgedek bolyp qal­ǵa­nyn kóre tura, balama ekpe saldyrýym kerek? Men ekpe salýǵa emes, ekpeni salýǵa mindetteýge qarsymyn. Jeke azamat retinde de, qoǵamnyń Parlamenttegi ókili re­tinde de vakınaııalaýǵa esh qarsy­lyǵym joq. Alaıda qoǵam tarapynan, saılaýshylar tarapynan vakına sapasy, ony tasymaldaý, saqtaý, baqylaý, aqparattan­dyrý, egý kezeńderine qatysty syn jıi aıtylady. Men ony mindetteýge qarsymyn. Men de balamnyń aýrý bolǵanyn, aýrý tarat­qysh bolǵanyn qalamaımyn. Son­dyq­tan vakına ekkizemin. Biraq «byt-shyt» vakınany ekkizip, kóz aldymda múge­dek qylatyn jaǵdaıǵa jol bergizbeımin. Qalaǵan adam salǵyzsyn, qalamaǵanyn máj­búrlemeý kerek. Munda mıllıardtaǵan aqsha jatyr. Sony shyǵarý úshin máj­búrlemek. ...Qansha bala múgedek bolyp qalyp jatyr. Qansha balaǵa ekpeniń keri áser etken kezi bar. Onyń bárin halyqqa kórseter bolsaq, sizder kórsetken málimet pen sýretter oınamaı qalady. 500 myń­nyń ekeýiniń ǵana jaǵdaıy nashar deısizder. Ol eki adamnyń óz ómiri bar. Sizder­ge eshteńe emes shyǵar, biraq olardyń da ata-anasy bar ýaıymdaıtyn. Erteń mınıstrdi, úlken kisilerdi, týysymdy ortaǵa salyp, meni raıymnan qaıtarýǵa tyrys­pańyz­dar. Kim shyqsa, ol shyqsyn men osy máseleni sońyna jetkizbeı qoımaımyn.

Ekpeden bas tartýdyń saldary

Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıy­my ekpeden bas tartýdyń ná­tı­je­sinde álemde juqpaly aýrýlar ór­shı túskenin aıtyp dabyl qaǵyp otyr. Ási­rese, qyzylsha dertinen zardap shegip otyr­ǵan elder kóp. Dúnıejúzilik den­saýlyq saqtaý uıymynyń derekterine súıensek, ekpe paıda bolǵanǵa deıin jyl saıyn 2,6 mln adam qyzylsha aýrýynan qaıtys bolǵan. Al 2000-2017 jyldar ara­lyǵynda ekpeniń kómegimen 21 mln-nan astam adam ajaldan aman qalypty. Sońǵy jyl­dary ekpe saldyrýǵa qarsylyq tanytýshylar sany kúrt kóbeıgendikten, qy­zylsha aýrýy da qaıta órshidi. Resmı de­rek­ter bul syrqattyń Qazaqstanda da kóbeıip ketkenin rastaıdy. Búginde elimiz álemdegi qyzylsha derti órship turǵan 10 el­diń qataryna enedi eken. Bul tizimde Ma­dagaskar, Ýkraına, Úndistan, Pákistan, Fılıppın, Nıgerııa, Iemen, Brazılııa jáne Taıland elderi de bar.

Aq halattylar Qazaqstannyń jo­ǵaryda aıtylǵan ondyqqa enýine ekpeden bas tartýshylar qatarynyń artýy sebep dep biledi. Densaýlyq saqtaý mı­nıstrligi keltirgen derekter boıynsha, 2014 jyldan beri 14 823 adam ekpe sal­dyrý­dan bas tartypty. Elimizde jyl saıyn 5 mln-ǵa jýyq adam ekpe saldyrady, onyń 1,3 mln-y – balalar. Degenmen mınıstrlik vakına jasaý kólemin 1,5 esege arttyrýǵa nıetti. Óıtkeni jyl basynan beri elimizde qyzylsha aýrýynan qaıtys bolǵandar sany artýda. Bul týraly qazan aıynda Densaýlyq saqtaý mınıstri Eljan Birtanov aıtqan edi. «Byltyrdan bastap qyzylshamen aýyrǵandar sany artty. Bul tek bizde ǵana emes, Eýropa el­derinde de tirkelip otyr. Qazaqstanda atalǵan dertten 15 adam qaıtys boldy, kóbi vakına qabyldaı almaǵan kishkentaı balalar», – degen bolatyn elimizdiń bas dárigeri. Mınıstrdiń sózinshe, balalaryna ekpe egýden bas tartqan ata-analar kesirinen vakına qabyldaı almaıtyn ózge balalar kóz jumyp otyr. Iaǵnı, juqpaly dertke olardyń aǵzasy tótep bere almaıdy. «Eń aldymen ekpemen qorǵalmaǵan balalar zardap shegedi. Olardyń qatarynda vakına alýǵa tyıym salynǵan sábıler de, ata-anasy óz erkimen bas tartqan sábıler de bar. Aýrý naqty kimge juǵatynyn eshkim aıta almaıdy, sondyqtan búkil álem bul vakınany qabyldap otyr. Jappaı ekpe egilgen kezde ǵana ımmýndyq qabat paıda bolyp, qaýip­sizdik ornaıdy»,  – dedi mınıstr.

Qazaqstannyń bas sanıtarlyq dári­geri Jandarbek Bekshın de Bir­tanovtyń pikirin qýattaıdy. Onyń aıtýynsha, qyzylshanyń órshýiniń negizgi sebebi – vakınadan ótpegen adamdardyń kóbeıgendiginde. «Qoǵamdyq ımmýnıtet azaıyp bara jatyr. Soǵan baılanysty aýrý da kóbeıe tústi. Qyrkúıek aıynda taǵy 2 mln doza alyp, 20-29 jas araly­ǵyn­daǵy azamattarǵa egý jumystary júrgi­zildi. Naýryz aıymen salystyrsaq, qyrkúıek aıynda qyzylsha aýrýy jeti ese tómendedi. Mine, bul – ekpeniń tıimdiligi­niń bir dáleli», – dep atap ótti Jandarbek Bek­shın.

Ekpeden zardap shekkender qaıtpek?

Búginde Qazaqstanǵa Franııa, Belgııa, Úndistan, AQSh, Koreıa, Reseı elinen DDSU-nyń talaptaryna jaýap beretin vakınalar ákelinedi. Bul vakına­lardyń qatarynda japon elinen ákeline­tin preparattar da bar. Qyrkúıek aıynda dál osy elde shyǵarylǵan vakınadan qaýipti zat tabylyp, jurtty sary ýaıymǵa salyp edi. Ony sheteldik óndirýshilerdiń ózi aıtyp, dárini keri qaıtarǵan bolatyn. Elimiz týberkýlezge qarsy ekpeni 14 jyldan beri japonııalyq BSG zerthanasynan satyp alyp keledi. Olar dáriniń aınal­dyrǵan úsh qutysyna qaqpaq synyǵy túskenin jasyryp qalmady. Sóıtip vakına jóneltken 35 elden ony keri aldyrtqan. Al mamandar jaramsyz dep tanylǵan ekpeni alyp úlgergenderge «esh qaýip joq» dep sendirdi. Biraq balasy úshin alańdaýly ata-analardyń kezekti ret ekpege degen senimi azaıdy.

Bul vakına quramynan qaýipti zat tabylsa da, balalarǵa zııanyn tıgize qoımady. Degenmen elimizde ekpe saldarynan eseńgirep qalǵandar joq emes. Máselen, bıylǵy naýryzda Mańǵystaý oblysynda 10 jastaǵy bala qyzylshaǵa qarsy ekpeniń saldarynan túsiniksiz dertke shaldyqqan bolatyn. Dárigerler balanyń syrqatyn anyqtaýǵa uzaq ýaqyt jumsap, sońynda onyń sımptomdyq epılepsııaǵa shaldyqqanyn anyqtady.

Al sáýir aıynda Kókshetaýda ekpeden keıin bir jasar qyz kóz jum­dy. Búldirshinniń ata-anasy bul jaǵdaıǵa qyzylshaǵa qarsy ekpeni aıyptaǵanymen, sot-medıınalyq saraptamasy ózgeshe qorytyndy jasady. Sarapshylar balanyń ólimi ekpemen baılanysty emes degen qorytyndy shyǵarǵan. «Kókshetaýdaǵy bala ólimine tynys alý jetkiliksizdigi sebep boldy degen qorytyndy jasalyp  otyr. Bul aýrý eki jaqty tinaralyq seroz­dy-deskvamatıvti ókpe qabynýynyń saldarynan bolǵan» dep jazylǵan qory­tyndyda.  Alaıda ata-ana ekpege deıin sap-saý bolǵan balanyń bulaı aıaqasty qaı­ǵyly jaǵdaıǵa ushyraýyna basqa nár­se­niń sebep bolýy múmkin emestigin alǵa tartady.

Taıaýda ǵana Dárilik zattar men me­dı­ı­nalyq buıymdardy saraptaý ulttyq ortalyǵynyń ókilderi málimdeme jasady. Ortalyq usynǵan derekter ata-analardyń tekten-tekke qorqyp júrme­genin dáleldeıtindeı. Sońǵy bir jarym jylda Qazaqstanda 370 myń balaǵa ekpe salynyp, onyń 70-de vakınanyń janama saldary paıda bolǵan. Balalardyń aýrýy asqynǵanymen, olardyń arasynda sal bolyp qalǵandar nemese qaıtys bolǵandar joq. Olardyń sózinshe, elimizde ekpeniń 20 túri salynady jáne olar Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń tekserisinen ótken. Densaýlyq saqtaý mınıstrligi jyl saıyn vakına satyp alýǵa 28 mıllıard teńge jumsaıdy. Mamandar naryqtaǵy ekpeden qandaı da bir janama áser týyndasa, farmakobaqylaý saraptama júrgize­tinin aıtady. Biraq júrgizilgen saraptama balasyn aýrýǵa shaldyqtyrǵan ata-anaǵa demeý bolmaıtyny anyq. Sondyqtan mınıstirlik bul máseleniń aq-qarasyn anyq­tamastan, zańǵa ózgeris engizýge tal­pynbaǵany abzal.

Sońǵy jańalyqtar