28 Qarasha, 09:41 1044 0 Suhbat Túrkistan Gazeti

Osman Kabadaıy: Nursultan Nazarbaev – túrki áleminiń saıası lıderi

Qazaqstan men Túrkııanyń rýhanı-mádenı ómirine belsene aralasyp, baýyrlas eki eldiń arasynda dáneker bolyp júrgen fılologııa ǵylymynyń doktory, Ahı Evran ýnıversıtetiniń doenti, belgili ǵalym Osman Kabadaıy myrzamen Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti kúni qarsańynda áńgimelesip, suhbattasqan edik. Osman myrza Túrkııanyń Gazı ýnıversıtetinde «Qazaq tilindegi at ábzelderine baılanysty ataýlardyń tarıhı salystyrmaly zertteýi» taqyrybynda doktorlyq dıssertaııa qorǵaǵan. Oqyrman nazaryna ekeýara áńgimeni usynyp otyrmyz.

– Sizdi qazaq tilinde ǵylymı eń­bek jazǵan ǵalym retinde bilemiz. Qa­zirgi qazaq eliniń qoǵamdyq-saıa­sı, mádenı ómirine qanshalyqty mán beresiz?

– Qazaqstannyń mádenı-azamattyq peı­zajy óziniń búkil tarıhynda únemi óz­gerip otyrdy. 1920-1930 jyldaǵy Qa­zaqstannyń pikir jetekshileriniń eń aldymen ulttyq máselemen tikeleı baılanysty. Ult ıdeıasyna ulttyq tamyr men tarıh qajet. Búgingi Qazaqstan ulttyq sáıkestendirý proesinde barlyq jaǵdaıda óz jolyn tabýda. Qazirgi qazaq eliniń meni qyzyqtyratyn eń mańyzdy máselesi – latyn álipbıine kóshýi. Bul ta­rapta qazaq jáne túrik tilderinde birneshe maqala jarııalap, óz pikirimdi bildirdim. Fılolog maman kózqarasymen qaraǵanda, qazirgi álipbıde kemshilikter óte kóp eken. Bolashaqtaǵy qazaq urpaǵy úshin eń durys latyn álipbıi Ahmet Baı­tursynuly atyndaǵy Til bilimi ıns­tıtýtynyń usynǵan nusqasy. Qazaqstan bul nusqany qabyl alsa, óte jaqsy bolar edi. Sebebi bul nusqany naǵyz tilshi ma­mandar daıyndady.

 – Túrkııa men Qazaqstan ara­syn­da­ǵy týystyq jáne dostyq baı­la­nystyń nyǵaıýyna óz tarapyńyzdan qandaı úles qo­sa alasyz?

– Men tárbıeshi bolǵandyqtan, bilim berý jáne ǵylym salasynda jumystar isteımin. Túrkııanyń Kırshehır qa­lasyndaǵy Ahı Evran ýnıversıtetiniń túrik tili kafedrasynda qyzmet etemin. Túrkııa men Qazaqstan memleketteri arasyndaǵy keli­simshartqa sáıkes Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetinde erikti oqytýshy bolyp, shyǵys tilderi jáne aýdarma kafedrasynda qazaq jastaryna dáris berip, túrik tilin úırettim. Dáristen bólek, osy oqý ornynda til úırenýshiler klýbyn ash­qanmyn. Ózim qyzmet etetin ýnı­ver­sıtet pen Abaı atyndaǵy QazUPÝ arasynda Máýlána oqý baǵdarlamasy boıynsha kelisimshart daıarlap, Túrkııalyq stýdentter Qa­zaq­standa, Qazaqstan jastary Túr­kııada bilim alýyna kópir bolǵan sııaqtymyn. Osy jańa oqý jylynda Kırshehır Ahı Evran ýnıversıtetiniń rektory tek qana 10 qazaq stýdentin oqýǵa qabyldady. Qazirgi sátte qos dıplomdy bilim berý baǵdarlamasy boıynsha Túrkııa men Qazaqstan arasyndaǵy yntymaqtas­tyqty damytqym kelip júr. Aıtqandaı, Almatydaǵy Ulttyq kitaphananyń sırek qoljazbalar men kitaptar bóliminde turaqty jumys istep, osman jáne sha­ǵataı ádebıetteriniń katalogyn daıarladym. Ol eńbegim jaqyn kúnderi jeke kitap bolyp shyǵady. Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iasaýı atyndaǵy HQTÝ-niń Eýrazııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń kómegimen Almatyda tuńǵysh ret Túrki tilderindegi tarıhı qoljazbalardy zertteýdiń halyqaralyq sımpozıýmyn uıymdastyrǵanmyn. Bul sııaqty irili-usaqty jumystarym óte kóp boldy. Bul jumystaryma aqy alǵan emespin. Men ony tek Qazaqstan men Túrkııanyń dos­tyǵy úshin, baýyrlas eki eldiń berekelik damýy úshin istedim jáne isteı beremin.

– Osman myrza, bizdiń elimizde 1 jel­­toqsan – Tuńǵysh prezıdent  kú­ni. Siz qazaq, túrikke ortaq zııaly aza­­mat retinde N.Nazarbaevtyń túr­ki álemindegi orny jaıly qandaı pi­­kir­desiz?

– Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev bútin túr­ki halyqtaryna tanymal, asa syıly aza­­mat. Túrkııalyq azamattardyń bári, so­­nyń ishinde men de ol kisini jaqsy kó­re­min. Nursultan Ábishulynyń Táýelsiz Qa­zaqstan memleketiniń damýyna qosqan úle­si sheksiz. Bul tulǵa jer betindegi bútin túrki halyqtarynyń saıası lıderi, eń bedeldi saıasatker. Baký qalasynda ót­ken eń sońǵy Túrki halyqtarynyń keńe­sinde N.Nazarbaev myrza óziniń qandaı azamat, qandaı kemeńger basshy, kósem ekenin taǵy bir márte dáleldep kórsetti. Bizdiń prezı­den­timiz R.Erdoǵan myrza da únemi Nursultan Ábishulyn zor qurmetpen syı­lap, súıis­penshilik tanytyp, búkil túrik azamattaryna úlgi etti. Qazaqstan Táýelsizdigin alǵannan beri Túrkııa memleketin bas­qar­ǵan ár Prezıdent Qazaqstan elin já­ne Elbasy N.Nazarbaevty erekshe yqy­laspen súıip, qurmet tutty. Meniń kóz­qara­symsha Nursultan Ábishulynyń or­ny men bedeli qashanda bıikte, tórde bola beredi.

– Qazaqstannyń Táýelsizdik al­ǵa­nyna shırek ǵasyrdan asty. Qazaqta «Syrt kóz – synshy» degen sóz bar. Biz­­diń elimiz Táýelsizdik alǵan jyl­dar­dan beri qandaı baǵytta qandaı ju­mys­tar tyndyra aldy dep oılaısyz?

– Qarapaıym bir sóılemmen aıtatyn bol­sam, 1991 jyldan keıin Táýelsizdigin alyp, jeke respýblıka bolǵan Ortalyq Azııa­daǵy memleketterdiń ishinde áleýeti joǵarysy jáne qarqyndy damyp, ekonomıkasy nyǵaıǵan Qazaqstan eli. Bul jer­de Nursultan Nazarbaevtyń úlesi de, eń­begi de zor. N.Nazarbaev qysqa ǵana merzimniń ishinde halyqaralyq qaty­nastarda ekonomıka men saıasattaǵy tamasha jetistikteri bar jas Nur-Sultan qalasyn «Beıbitshilik astanasyna» aınaldyrdy. Shırek ǵasyrǵa jýyq ýaqytta Qazaqstandy qýatty, damyǵan memleket retinde tanytty. Halyqaralyq saıası arenadaǵy Qazaqstannyń bedeli artty. Qysqasha aıtqanda, Nursultan aqsaqal tarıhta óz ornyn alǵan dana kóshbasshy retinde qurmetke laıyqty dep bilemin. Onyń qyzmetin joǵary baǵalaımyn.

Túrkııa táýelsiz Qazaqstandy tany­ǵan alǵashqy el bolǵan. Táýelsizdik al­ǵan­nan beri Qazaqstan úlken, keremet qa­shyq­tyqtardy júrip ótti jáne Azııanyń shynymen de jaryq juldyzyna aınaldy. Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıin birinshiden, óziniń ulttyq tutas­tyǵyn qamtamasyz etip jáne memlekettik terrıtorııasyn bekitti. De­mog­ra­fııa­lyq ósýin arttyrdy, halyqty sho­ǵyr­landyrdy. Ekinshiden, ekonomı­kalyq ál-áýqatyn jaqsartty, damydy. Munyń bári Elbasy N.Nazarbaevtyń arqasynda jetken jetistikter der edim.

– Qazaq eli úshin jeltoqsan aıy qa­­sıetti, qasterli ekenin bilesiz.
1 jel­­­toqsan – Tuńǵysh Prezıdent kúni, 16 jeltoqsan – Táýelsizdik kúni bol­­­sa, 1917 jylǵy 5-13 jeltoqsan kún­­­derinde Alash avtonomııalyq res­pýb­­lıkasy qurylǵan bolatyn. Túrik ǵalymy retinde Alash qaı­rat­­ker­leri, Alash úkimeti men qozǵaly­syn qalaı baǵalaısyz?

– Jeltoqsan aıynyń qazaq eli úshin qasıetti, qadirli ekenin bilemin. Álıhan Bókeıhan jáne Alash partııasy týraly birqatar maqala jaz­dym. Sol maqala jazý izdenisimen júrgende Alash zııaly­lary­nyń qandaı keremet adam bol­ǵandaryn bilip aldym.  Alashshyl­dardyń orny bó­lek, jóni basqa eken. Olar qazirgi Qazaq­stan halqynyń jaıly ómiri úshin azap shekkender. Basa aıtar jaıt, búgingi Túr­kııa­nyń paıdalanyp otyrǵan baı­raǵy Alashtyń týy ekenin maqtanysh­pen aıta alamyz.

– Qazaq eline degen merekelik qut­tyqtaýyńyz.

– Birinshiden, barlyq Qazaqstan jur­tyn Tuńǵysh Prezıdent kúnimen qut­tyq­taımyn! Búkil túrki áleminiń aqsaqaly, jaryq jul­dyzy Nursultan Nazarbaev kóp jasasyn. Ol kisige zor densaýlyq tileı oty­ryp, oıy men boıy, ómiri men eńbegi bárimizge juǵysty bolsyn dep tileımin. Ekin­shiden, eń ulyq mereke – Táýelsizdik kúnimen de quttyqtaımyn! Qazaqstan mem­leketiniń jetistigi kóp, azattyǵy bere­keli bolsyn! Alǵa, Qazaqstan! Alǵa, baýyr­­­las el, atajurtym!

 

Áńgimelesken

Eldos NÚSIPULY

 

Sońǵy jańalyqtar