14 Qarasha, 10:35 400 0 Qoǵam Ásel ÁNÝARBEK

Ońaı beriletin onlaın nesıe

«Bir basymda bir jarym mıllıon teńge qaryzym bar». Túngi ýa­qytta telefonyna kelgen osy bir habarlama onyń esin shy­ǵaryp­ty. Bir tanysym inisiniń basyna túsken jaǵdaıdy baıandap bergende onlaın nesıeniń talaıdy túńildirip júrgenine kezekti ret kóz jet­kiz­dim. Internet arqyly op-ońaı rásimdeletin bul qaryzdy kóp­shilik «batpan quıryq» kóretini ras. Biraq onyń sońy orǵa jyqpaı qoı­maıtyny taǵy ras.

Onlaın nesıe, mık­ro­nesıe rásim­deı­tin sha­ǵyn uıymdar týraly bu­ǵan deıin ta­laı ret aıtylyp, talaı ret jazylǵany bizge de, oqyrman qaýym­ǵa da belgili. Bi­raq «aıtpasa sóz­diń atasy óledi» de­genge ıek ar­tatyn qazaq emespiz be?! Onsyz da kú­nin ázer kórip júrgen kóp qazaqtyń ba­­syna qara bulttaı úıirilgen nesıe qa­ry­zy kún sanap ósip bara jatqanyn ja­syryp-jaba almaspyz. Tipti, bir nesıesin ekin­shi bankten qaryz alyp jaýyp júr­gender qanshama?! Eko­nomıster eldiń eń basty qateligi osy eke­nin aıtqanymen, olarda ózge amal joq. Onyń ústine, alǵan qa­ryzyn utymdy paıdalanýǵa báriniń bir­deı qarjylyq saýaty jete bermeıdi.

«Onlaın nesıeden opyq jedim»

Jurttyń onlaın nesıege úıir bolýynyń basty sebebi – esh­qandaı qujatty talap etpeıtindigi. Iá, ın­ternet arqyly onlaın qaryz alý úshin je­ke basyńyzdy kýálandyratyn qu­ja­tyńyzdyń derekterin engizseńiz bolǵany. Al aqshadan qysylyp turǵan adam úshin bul óte utymdy. Tipti, mundaı nesıe beretin uıymdar jumyssyzdardyń da betin qaıtarmaıdy. Jumysyń, tabysyń týraly anyqtama talap etpeıtin «jyl­dam aqsha berýshiler», ásirese jastardy elik­­tirip otyr. Onlaın nesıeniń orǵa jy­­ǵaryn boljamaǵan jastardyń biri – Máý­­len (esimi ózgertildi). Áýelde qarjy­dan qysylǵan Máýlen jalaqyǵa deıin on­laın qaryz alýǵa bekingen. Biraq ol bir aıdan keıin qaryzyn qaıtarý úshin odan ári «bylyqqa» batarynan kúdiktenbegen de. Jalaqy alǵan kúni qaryzymnan qutyla qoıamyn dep oılaǵan azamat jaǵdaıdyń bulaı aıaqtalaryn bilgenimde, onlaın nesıege jolamas edim deıdi. «Ózim bar-joǵy 40 myń teńge jalaqy alamyn. Tyǵyz ýaqyt aralyǵynda qarjy qajet bol­ǵandyqtan, onlaın nesıege júgin­gen­nen ózge amalym bolmady. Óıtkeni bank­ke baryp, qujat tapsyryp júrýge ýaqyt tap­shy edi. Onyń ústine banktiń meniń ja­laqyma nesıe shyǵara qoıýy da ekita­laı. Sonymen ne kerek, ınternet arqyly tez arada onlaın qaryz rásimdedim de, esh ke­dergisiz 35 myń teńgeni qolyma aldym. Ol kezde aqsha tapqanyma qýandym da, arty qalaı bolatyny týraly oılamadym. Jalaqy alǵan kúni qaryzymnan qutyla qoıar­myn dep oıladym», – deıdi onlaın nesıe alyp opyq jegen Máýlen.

Keıipkerimizdiń aıtýynsha, ol onlaın nesıe berýshilerdiń paıyzy tym joǵary ekenin bilmegen. Qaryzyn dál ýaqytynda qaıtara almaǵan azamat paıyzdyq úlesti kórgende tóbesinen jaı túskendeı bol­ǵan. Sóıtip, bir aıdan keıin qaryzyn qaı­­­­­tarý­ǵa shamasy kelmegen Máýlen amal­syz­dan ekinshi bir jyldam nesıe rásim­deý­shiniń kómegine júgingen. «Osylaı tizbek jalǵasyp kete berdi. 40 myń teńge jala­qym esh nársege jetpegesin, birinen alyp, ekinshisine tólep júre berdim. Sońynda qaryzǵa belsheden battym. Eki-úsh aı ishin­de 10-nan astam mıkrokredıt uıy­my­na bereshek bolyp, jalpy qary­zym 1,5 mıl­lıon teńgeden asyp tústi» dep jaǵ­daıyn túsindirdi keıipkerimiz.

Eń qyzyǵy, ábden qaryzǵa batqan 23 jasar jigittiń betin qaıtarǵan uıym bolm­apty. Bári de suraǵan somasyn esh qıyn­dyqsyz berip otyrǵan. Osylaısha, Máýlen onlaın nesıe alýdyń «mamanyna» aı­na­lyp shyǵa keledi. Tipti, bul «bylyq­qa» dostaryn da batyryp úlgeripti. Soń­ǵy sátte búkil qaryzyn qaǵazǵa túsirip, esebine jetkisi kelgende Máýlen bul qa­ryz­dan bir ózi qutyla almasyn anyq tú­sinedi. «Ne isterimdi bilmeı kettim. Dos­tarym­nyń atynan rásimdelgen nesıeler de bar. Bári bir-birin jabý úshin alynǵan qa­ryz bolǵandyqtan, óteý merzimderi de bir ýaqytta. Eń qıyny da sol boldy. Ty­ǵyryqtan shyǵýdyń jolyn taba almadym. Ózim­di ishteı jegenimmen, artqa qaraı jol joq. Bolar is boldy, boıaýy sińdi. Jaǵdaıymdy eshkimge túsindirmedim. Aqymaq bolyp kóringim kelmedi, shy­nymdy aıtsam», – deıdi Máýlen. Bizdiń keıipkerimiz onlaın nesıe alyp, ońbaı utylǵandardyń biri ǵana. Elimizde mundaı jandar óte kóp. Olardyń birazy onlaın nesıeniń qyr-syryn tolyq bilmeıdi. Al jastardyń kóbi úshin mundaı nesıe berýshiler ınternettegi «qutqarýshylar» ispettes.

Aıy ońynan týǵan alaıaqtar

Onlaın nesıe rásimdeýshi uıym­dardyń eshbir qujat talap et­peıtindigi alaıaqtarǵa qolaıly bolyp tur. Mundaı uıymdardyń kópshiligi qaryz alýshydan jeke kýálik qana talap etedi. Osyny utymdy paıdalanǵan alaıaq­tar talaı jurtty san soqtyryp júr. Mysaly, ótken aptada Almatyda quqyq qorǵaýshylar onlaın nesıemen aınalys­qan alaıaqty qolǵa túsirgenin habarlady. 32 jastaǵy áıel 269 adamnyń atynan onlaın nesıe rásimdep úlgergen. Alaıaq­tyń quryǵyna túskenderdiń bári – ba­zardaǵy saýdagerler. Kúdikti qala bazar­larynan taýar satyp alý arqyly sa­týshylardyń senimine kirgen. Taýarǵa tóleıtin qolma-qol aqshasy bolmaǵan­dyq­tan, bank kartasy arqyly tóleýge kelisken. Sóıtip, satýshylardyń bank kartalary men jeke kýálikteri týraly málimetterge qol jetkizgen. Odan keıin alaıaq qajetti málimetterdi engizý arqyly onlaın nesıe uıymdarynan álgi satý­shylardyń atynan qaryz alǵan. Tipti, saýdagerler ózin tanyp qoımas úshin bazarǵa ár kelgen saıyn kelbetin ózgertip, shashyn túrli túske boıap alǵan. Qazir kú­dikti ustalyp, tergelip jatyr. Almaty qalalyq polıııa departamenti resmı ókiliniń aıtýynsha, kúdikti osyǵan deıin de qylmystyq jaýapkershilikke tar­tyl­ǵan eken.

Osy oqıǵanyń izinshe Tarazda ın­ternet arqyly alaıaqtyq jasaǵan 28 jas­taǵy turǵyn ustaldy. Ol onlaın nesıe rá­simdeý arqyly jurttyń 500 myń teń­geden astam qarajatyn qoldy qylǵan. Alaıaq­tyń bul áreketinen 10 adamnyń japa shekkeni belgili boldy. Ýaqytsha ustaý abaqtysyna qamalǵan kúdikti bar kinásin moıyndap otyr. Qazir osy is boıyn­sha sotqa deıingi tergeý júrýde. Aıta keteıik, jyl basynan beri Jambyl ob­lysynda osyǵan uqsas 70-ten astam derek tirkelipti.

Al ótken aıda Kókshetaý qalasynda osyndaı bir alaıaq qolǵa túsken bolatyn. Kókshetaýlyq alaıaq 30 jastaǵy azamatty aldap soǵypty. Kókshetaý qalalyq po­lıııa bólimine habarlasqan jergilikti turǵyn óziniń atyna onlaın nesıe rá­sim­delgenin nesıe berýshi uıymnan ha­bar­lasqan kezde bir-aq bilgen. Al polıııa qyzmetkerleri jedel izdestirý sharasy kezinde alaıaqtyǵy úshin buryn sotty bolǵan kúdiktini bir táýliktiń ishinde ustady. Ol zardap shegýshiniń áriptesi arqyly nesıe karta týraly máli­met­terdi bilip, uıaly telefonnyń kómegimen onlaın nesıe rásimdegen.

Dál osyndaı oqıǵalardyń biri jyl basynda Qostanaı oblysynda tirkeldi. Internettegi alaıaqtar Qostanaı oblysy turǵynynyń atynan onlaın qaryzǵa ótinish bergen. Áıel budan nesıeni keshik­tirý týraly habarlama alǵanda ǵana ha­bardar bolypty. Qostanaı oblystyq polıııa departamenti baspasóz qyz­metiniń habarlaýynsha, aralas taýar­lardy satýǵa arnalǵan jańa tehnologııa­lar, ártúrli veb-saıttardyń paıda bolýy onlaın nesıe alýǵa arnalǵan túrli tá­silder syzbalaryn jasaýǵa múmkindik be­redi. Tıisinshe, bul – alaıaqtar úshin ońaı oljaǵa kenelýdiń bir joly.

Izgilik pen qazaqylyqtyń ortasy sanalatyn ońtústik óńirde de alaıaq­tardan aıaq alyp júrý múmkin bolmaı barady. Má­selen, qyr­kúıek aıynda Arys aýdan­dyq ishki is­ter bólimine jergilikti tur­ǵyn­dardyń biri kelip, bank kar­ta­syn­daǵy qomaqty somasynyń jym­qy­rylǵandyǵy jaıly aryzdanǵan. Belgili bolǵandaı, kúdikti áıeldiń tólenbegen nesıesi bol­ǵandyqtan, bank karta­syndaǵy aqshasyn paıdalana almaǵan. Sondyqtan aqsha tabýdyń ońaı jolyn izdep, aram oı týyn­dap, ony iske asyrý úshin kórshi áıeldi paıdalanǵan. Iaǵnı, kúdikti jábirlenýshi kórshisine baryp, bank kartasyna tany­syna aıtyp aqsha saldyryp, sosyn shy­ǵaryp alamyn dep ótingen. Osylaısha, jalǵan syltaýmen jábirlenýshiniń qupııa kodyn, derekterin bilip alyp, 3 bankten 300 myńnan astam teńgege onlaın nesıe rá­simdegen.  Sondaı-aq jábirlenýshi áıel­diń shotyna kelip turǵan júktilik kezinde beriletin bir­rettik járdemaqysy, ıaǵnı 400 myńnan astam aqshasyn uıaly telefon arqyly basqaryp, óz paıdasyna jarat­qan. Jalpy, kúdikti áıel óziniń kórshisine 700 myńnan astam teńgege shyǵyn keltir­gen.

Mine, munyń bári búgingi qoǵamda alaıaq­tarǵa qurban bolýdyń op-ońaı eken­digin dáleldeıdi. Ókinishtisi, sol aramzalardyń bárin birdeı qolǵa túsirý múm­kin bolmaı tur. Al aldanǵan ańqaý jurt osyndaı ákki alaıaqtardyń kesirinen on­laın nesıe qaryzyn tólep, jazyqsyz shy­ǵynǵa batyp júr.

Zańdy bilý mańyzdy

Internette jarnamasy jer jaryp turǵan onlaın nesıe berýshi uıymdardyń bári birdeı zańdy jumys isteı me? Bul asa mańyzdy saýal bolǵanymen, naqty sheshimi tabyla qoı­maǵan másele. Keıbir derekkózderge sen­sek, mundaı uıymdardyń basym kóp­shi­liginiń jumysy zańsyz. Ruqsaty bolmaı, qyzmeti zańmen rettelmegen onlaın nesıe servısi qaryz alýshynyń moınyna úlken paıyzdy, aıyppuldy jáne qo­sym­sha qyzmet aqysyn eselep qosady. Ne­gizinen, elimizde tek arnaıy ruqsaty bar bankter men mıkroqarjylyq uıym­dar ǵana nesıe berýge quqyly. Al ózgelerdiń jumysy zańsyz bolyp esepteledi. Ulttyq bank ótken jyly aqshany ınternet ar­qy­ly ońdy-soldy taratatyn fırmalarǵa jyldyq paıyzdyq mólsherleme 100 paıyzdan aspaýy tıis degen norma bekitken. Alaıda erejeni elep-eskerip jatqan eshkim joq. Ony búgingi kúni 700-1000 paıyzǵa deıin ústemeaqymen nesıe tólep júrgen jandar dáleldeıdi. Sta­tıstıkalyq derekterge júginsek, elimizde sońǵy bes jyl ishinde 200 mlrd teńgeniń onlaın nesıesi berilgen. Jan basyna shaqqanda 3-4 qaryzdan keledi. Al onlaın nesıe kómegine júginetinderdiń 55 paıyzy – joǵary bilimdi jáne otbasyn qur­maǵan azamattar.

Sarapshy mamandardyń pikirine sen­sek, onlaın nesıeniń zardabyn tartqan azamattardyń basym kópshiligi ózderiniń quqyqtaryn qorǵaýǵa qulyqty emes tárizdi. Óıtkeni onlaın nesıe alyp, orǵa jyǵylǵandardyń kópshiligi óz quqyǵyn qorǵaǵannan góri taǵy da qaryzdanyp-qaýǵalanyp sol nesıeni ótegendi qup kóredi. Eger kez kelgen adam onlaın nesıe alyp, ústemeaqysynyń tym joǵary eke­nin bilse, zań júzinde óz quqyǵyn qorǵaı alady. Azamattyq kodekstiń 159-babyna sáıkes, arnaıy ruqsaty joq onlaın servıstiń kelisimsharty, ıaǵnı ústemeaqy jáne ózge de tólemder zańsyz bolyp tanylady. Onlaın nesıe alǵan kez kelgen adam kelisimshart bólikterin zańsyz dep taný týraly sotqa júginse, tek negizgi boryshyn ǵana qaıtarýǵa quqyly. Alaıda muny onlaın qaryz alǵandardyń kóbi eskere bermeıdi. Eskergennen buryn, bizdiń elde óz quqyǵyn tolyq biletinder az. Al álgindeı mıkroqarjy uıymdary­nyń ýysynan qutylý úshin óz quqyǵyń men mindetińdi bilý asa mańyzdy. Ol úshin Azamattyq kodeksti, Kollektorlyq qyz­met týraly zańdy muqııat oqyp shyǵý qa­jet. Áıtpese, áli talaı qazaq onlaın ne­sıeden opyq jeıtini anyq.

Sońǵy jańalyqtar