14 Qarasha, 10:28 630 0 Rýhanııat "Túrkistan" gazetiniń avtorlary

Marııa Shoqaıdyń esteligi

Mustafa Shoqaı  1918 jyldyń sáýirinde Marııa Gorınaǵa úılengennen keıin Tashkent­ke  ózinen 15 jas úlken aǵasy Syzdyq  keledi. Ásili úıde kelini bolmasa kerek. Inisiniń ústeli ústindegi onyń sýretin kórip: «Áıeliń ǵoı, á?» dep suraıdy. Inisi  quptaǵannan soń maquldaǵandaı bas ızep, baqyt tileıdi. Qoshtasarda inisine burylyp: «Seniń dushpanyń kóbeıip barady, Qudaı qalasa, áıeliń saǵan naǵyz dos bolar» degen edi. Marııa Shoqaı Mustafanyń basyna túsken talaı taǵdyrly tirlikte qasynda boldy. Eri kúlse qýandy, ýaıymdasa qaıǵyrdy. Jary qaıtqannan keıin de bul senimdi tolyq aqtady.

1941 jyldyń 27 jeltoqsa­nyn­da Mustafa Shoqaı jumbaq ólim­men dúnıeden ozǵannan keıin ja­ry aldymen 1942 jyldyń 8 aq­panynda Parıj meshitiniń «Debassı» zalynda qyrqyn ótkizip, oǵan onyń elý shaqty jaqyn dostaryn jınady. Onda Memlekettik dýma­nyń múshesi bolǵan, Grýzııa Ulttyq úkimetiniń syrtqy ister mınıstri A.Chhenkelı, Ázirbaıjan Ulttyq úkimetiniń basshysy M.Rasýlzade sııaqty marqumnyń dostary men áriptesteri Mustafa Shoqaıdyń kúreske toly ómiri men qyzmeti tý­raly jyly lebiz bildiredi. Ási­rese, Ýkraına Ulttyq úkimeti­niń syrtqy ister mınıstri bolǵan Alek­sandr Shýlgınniń sózin jı­nalǵan kópshilik berile tyńdaıdy. Ol «Tirilerdiń ishindegi eń tiri jan­nyń ómirden ótti degenine esh sen­giń kelmeıdi» dep bastap, Mus­tafa Shoqaı Orta Azııanyń, bar­lyq Túrkistannyń naǵyz kósemi bo­latyn, eger tiri bolsa, Djava­har­lal Nerý, Atatúrik sııaqty qaı­ratker bolar edi degen sózdermen aıaq­taıdy.

Osydan keıin Marııa Shoqaı áli de atqarylýǵa tıisti jumystar aýqymyn topshylaıdy. Aldymen Mus­tafadan qalǵan mol tarıhı mu­­ralardy kelesi urpaqqa jet­kizý­diń amalyn qolǵa alyp, olardy suryptap, túptep, arnaıy qo­rap­tarǵa salyp muraǵatqa ótkizedi. So­nan soń asyqpaı kúrdeli iske kirisedi. Eren eńbektiń úlgisin kórsetip, estelik jazyp, jetpis bes jasynda, 1963 jyly onyń soń­­ǵy núktesin qoıady. Avtor «Oqyr­mandardyń bul shyǵar­ma­nyń ádebı kórkemdigine asa mán bermeýin ótinemin. Óıtkeni men shy­ǵarma jazýǵa qabiletsizbin» dep asa qarapaıymdylyq tanytqa­ny­men, bul Mustafa Shoqaı týraly tuń­ǵysh ári naqty málimetterge to­ly estelik kitap boldy.

«Dúnıeden qaıtqan adamdy es­ke alǵanda onyń ótken ómiri, istegen áreketteri kóz aldyńa elestep, jan­dy beınege aınalatyny sondaı» dep bastalatyn eki bólimdi eń­bek 1958 jáne 1963 jyldary orys tilindegi qoljazba kúıinde Mus­tafa Shoqaıdyń shákirtteri, pro­fessor Ábdýaqap Oqtaıǵa já­ne onyń jubaıy Saıda Oqtaıǵa ji­­beriledi. Bul T.Shaǵataıdyń aý­dar­­masymen 1972 jyly Mustafa­nyń dúnıeden ótkenine 30 jyl tolý qarsańynda Stambulda «Ju­baıy­­nyń aýzynan Mustafa Shoqaıuly» (166 bet) degen atpen túrik tilinde ja­ryq kóredi. 1997 jyly Stam­bulda qazaq tilinde j­aryq kórgen «Mustafa Shoqaı. Marııa Shoqaı. Es­telikter» jınaǵynyń birinshi bóliminde Mustafa Shoqaıdyń «1917 jyl estelikterinen úzindi­ler» atty shyǵarmasy berilip, ekin­shi bóliminde Marııa Shoqaı­dyń «Mustafa Shoqaı týraly este­likteri» oryn alǵan edi. Buǵan búkil túrik jurtshylyǵyna belgili azamattar Turan Iazǵan men Hasan Oraltaı qamqor boldy. Estelik sha­ǵataı til jazýynan qazirgi qa­zaq tiline Aıtan Núsiphannyń aý­dar­masy boıynsha alǵash 1999 jyl­ǵy Mustafa Shoqaıdyń tań­damaly shyǵarmalarynyń eki tom­dyq jınaǵyna «Meniń Mustafam» de­gen atpen endi. 2000 jyly Stam­bul­da «Turan» mádenıet qory este­likti ekinshi ret jeke kitap etip bas­tyrdy.

Estelik Mustafa Shoqaıdyń ata tegi, onyń mektepke barýy týra­ly málimetterden bastalyp, Tash­kenttiń erler gımnazııasyn­da­ǵy jáne Sankt-Peterbor Im­pera­torlyq ýnıversıtetindegi oqýy, Tashkentte bastalǵan qoǵam­dyq saıası belsendiliktiń Reseı ortalyǵynda jalǵasa túskeni tolymdy baıandalǵan. Mustafaǵa «Sen aq patshaǵa jaqyn turasyń, oǵan bizdiń tilekterimizdi jetkiz. My­na másele bylaı bolýy kerek edi, bylaısha ýáde berilgen edi, bi­raq olaı bolmady» degen mazmun­daǵy ótinish hattar jıi kelgen kórinedi. Osyndaı aryz hattarmen Aqmeshitke de talaı kelgen sııaqty. Bul kezeńniń ol úshin taǵy bir ta­ǵy­lymdy jaǵy óz halqyn azat etý basqa da túrki tektes ezilgen ha­lyqtardy patsha ókimetiniń otar­shylyq saıasatyna qarsy uıys­tyrý­dyń nátıjesinde ǵana múmkin ekeni jónindegi burynǵy túsinik­tiń tereńdeı túskeni edi. Osy tanym Memlekettik Dýmanyń mu­syl­man frakııasy hatshylyǵyna ornalasqannan keıin erekshe mańyzdy, aıryqsha mánge ıe bolady. Sondyqtan da ol Reseıdiń ezgi­sindegi Túrkistan óńirinen tys túr­ki halyqtaryn – Edil, Qyrym ta­tarlaryn, Kavkaz halyqtaryn, Oral bashqurttaryn biriktirý qajet dep eseptedi. Keıin shetelde júr­gen kezinde de onyń óz halqy­men birge ózge aımaqtardaǵy ha­lyq­tardyń ortaq otarlyq ezgiden qutylýyn armandaýy jaıdan-jaı emes edi. Sonymen Peterbordaǵy ke­zeń Mustafanyń naǵyz saıası ýnı­versıteti boldy. Ol saıasatker, saıa­sı kúresker retinde qalyp­tasty.

Barlyǵy 64 kún ómir súrgen Qoqan avtonomııasyn Keńes úki­meti qyrǵynǵa ushyratqany belgili. Sodan Mustafa Shoqaı bas saý­ǵalap, Ferǵana taýlaryn aralap, talaı taǵdyrdy bastan ke­shi­rip, Tashkentke jetip, jasyrynyp júrip, qıyn qystaý kezeńde Marııa Gorınamen tabysady. Jary Mustafanyń ómirin saqtap qalý úshin Tashkentten poıyzben Máskeýge bet alady, alaıda Orynbor baǵytyndaǵy temirjol soǵys­qa baılanysty jabyq bol­ǵannan keıin Aqtóbege jetip toqtaıdy. Sodan túrli kólikpen aldymen Oryn­borǵa, Samara arqyly Ýfaǵa, odan Ekaterınbýrgke, Chelıabınskige jetedi, osynda qalyptasqan jaǵdaıǵa baılanysty ekeýi eki bólek, «birese qıynshylyqqa toly, birese zııaly alaqandarǵa tap bolyp», Tashkentten shyq­qan­nan soń bir jyl ótkende 1919 jyl­ǵy mamyrdyń 1-inde Tbılısı stan­sasynda jolyǵady. Budan keıin de bult ydyrap, kún jar­qy­raı qoıǵan joq. Qyzyl armııanyń basyp kirýine baılanysty bular Batýmıge, sol jerden túrik kemesine minip, Stambulǵa barady. 1921 j­yly Franııaǵa, Parıj qala­sy­na kelip, baıan tabady. Jat jerdiń jańa qıynshylyǵyna jolyqqa­ny­men Mustafa Shoqaı bir sát tynym tapqan joq. Qolynan qa­lamy túspedi. Londanǵa 5-6 ret ba­ryp, laýazymdy ortalarda baıandamalar jasady. Eýropanyń ortasynda bolyp álemge tanyldy. Alaıda 1940 jylǵy 13-shi mamyr kúni nemister Parıjge kelgennen keıin ómir kúrdelene túsedi. Bas­qynshy basshylary Mustafa Shoqaıǵa túrkistandyq tutqyndar aldynda radıodan sóz sóıleý usynady, biraq ol tutqyndarmen kezdespeı mundaı qadamǵa barmaıtynyn túsindiredi. Sonymen eki jarym aı lagerlerdi aralap, qaıtatyn bolyp, poıyzǵa otyrǵanda Mustafa Shoqaıdyń basy aýyryp, ystyǵy kóteriledi. Berlınge jetip, «Vıktorııa» aýrýhanasyna túsip, bir jeti jatqannan soń 27 jeltoqsanynda súzek degen dıagnozben sońǵy saparǵa attanady. Osy kezge deıin kúdik arqalaǵan osy jumbaq ólim, teńdesi joq aýyr qaıǵyny eń birinshi Marııa Shoqaı tartty. Osydan keıin jıyrma segiz jyl jalǵyzdyqtyń zardabyn tartyp, 1969 jyly baqılyqqa «Mustafam» dep attanady.

Mustafataný ǵylymynyń bastaýy bolyp sanalatyn estelik eńbeginde Marııa Shoqaı alǵash ret aty álemge tanylǵan tulǵanyń rý­hanı dúnıesine, tabıǵı jara­tyly­syna tereń zer salady. Estelikte óte jumsaq minezdi jáne názik jandy, úlken júrekti, tereń sezimdi qarapaıym adamnyń sonaý Eýropanyń ortasynda júrip elin saǵynǵan sátteri de sheber beril­gen. 1922 jyly ekeýi Parıjdegi Tro­kaderodaǵy etnografııa mýzeıinde bolǵanda Mustafa sonda­ǵy dombyrany qyzmetkerden surap alyp, qulaq kúıin keltirip, ásem qazaq kúıin oryndaıdy da as­papty ornyna qoıady. Júzi ja­byrqaý tartyp, janary jasqa tolady. Marııa Shoqaı «Men alǵashqy jáne sońǵy ret Mustafanyń kóz jasyn sol kezde kórip edim» dep jazdy. «Úlken aǵamnyń (Syzdyq Á.B.) jesir áıeli áli tiri. Ol qalaı ómir súrip jatyr eken? Meni eń qatty oı­landyratyn másele de osy. Olarǵa bul jerden kómek te bere almaımyn. Meni kishilerdiń (ini­lerdiń) taǵdyry oılandyrady, bálkim, olarǵa kómektesetin eshkim bolmaǵandyqtan azyp-tozyp ketken shyǵar» degen joldardy tol­ǵanbaı, tebirenbeı oqý múmkin emes. Bulaısha ýaıymdaý, oılaý Mustafa Shoqaıdyń adamı bolmysyn, kisilik qalpyn aıqyn ta­ny­tady.

Mustafa Shoqaıdyń óz Otany men halqyn janyndaı jaqsy kórý­men birge onyń osal tustaryn oılaýy, keleshegi men tynyshtyǵy úshin esh aıanbaıtyn jan retindegi bolmysy da óte sátti shyqqan. Ol ár­daıym bylaı deıdi eken: «Bizdiń Túrkistan úshin eń qorqynyshty-sy – halyqtyń birliginiń bolmaýy. Ózimizdiń álsiz ekenimizdi men bilemin. Men halqymnyń ty­nysh­ty­ǵyn jáne birligin qa­laımyn». Buǵan onyń Mustafa Kemalǵa tańǵalyp, ony bıik sanaýy, Túrkistan úshin osyndaı reformashy bolsa dep tileýi de, Túrkistanda Shveıarııa tárizdi memlekettik júıeniń bolǵanyn qalaýy men armandaýy, halyqtardyń federaııa ishindegi baýyrlastyǵyna súıengen saıası senimi dálel bola alady. Sondaı-aq Mustafa: «Biz qazir oqymasaq, eshqashan táýelsiz bola almaımyz, ol joldy bizge syrttan bireý ákelip bermeıdi, biz ózimiz birte birte memleket organdaryn qolǵa alyp, ózimizdi ózimiz basqarýǵa tıispiz» deıdi eken. Ómiriniń sońǵy sátterinde, 40- jyldarda, soǵys kezinde ol únemi Túrkistannyń bolshevıkterden qutylýyn armandaǵan: «Alla elimniń táýelsizdikke qol jetkizgenin kórýdi násip etse, men tek saıası úgit isimen aınalysar edim. Jastar úkimet qursa, men elimniń tarıhy jáne basqa ólke halyq­tary týraly kitaptar jazýmen shuǵyldanar edim. Adamdar bir birimen aralasýy kerek. Halyqtar ózara bilim almasyp, birin biri tereń tanyp jáne túsinip, jara­sym­dy qatynas dárejesine kó­terilse, sonda ǵana halyqtar federaııasyn qurýǵa jol ashylmaq». Bul sózder birinshi, Mustafa Sho­qaıdyń óz eliniń bolashaǵyn, táýel­siz bolýyn armandaıtynyn tanytsa, ekinshiden, onyń tereń bilimdi, azattyǵy úshin kúresken Túrkistannyń tarıhyn da jaqsy bi­letinin kórsetedi. Mundaı maq­satqa jetý úshin ol memlekettik masshtabtaǵy qyzmet qajet, so­ǵys­tan bas tartý, ony boldyrmaý kerek, jer betinde barlyq adamǵa oryn jetedi dep oılaǵan.

Estelikte Mustafa Shoqaıdyń saıasatkerlik qasıetterine de shynaıy sıpattama berilgen. Avtor­dyń jazýynsha, Mustafa kópshilik­ti basqarý úshin saıasat adamy tez sheshimge kele alatyn, qatal minez­di bolýy kerek dep sanaǵan. Esh­qashan óz minezin túzeýden jáne oqý­dan jalyqpaǵan. Sondaı-aq ol saıasatta da namysqoı ári janǵa ja­qyn bolýy arqasynda adamd­ar­dyń júregine jol tabatyn, sondaı-aq pikirtalasta qyzýqandy bolǵan. Óz pikirin dáleldeýde qarsylasy­nyń namysyna tııýden aýlaq bola otyryp, óziniń kózqaras kókjıegi keń bolǵandyqtan oıyn erkin jet­kizedi eken. Sondaı-aq tar aý­qym­­dy ultshyldyqtyń dushpany, búkil Túrkistan ultynyń birigýi jolyndaǵy kúreskerdiń: «...Biz bar­lyq halyqty qurmetteýge tıis­piz. Memleket úshin bir halyqtyń ózge halyqtan aıyrmasy joq. Geogra­fııalyq jaǵdaıymyz da Reseımen dostyq jáne beıbit qatynasta bolýymyzdy talap etedi. Jaman ha­lyq joq, jaman adamdar bar. Adam­gershiligi mol memleket degen bol­maıdy, adamgershiligi mol adam­dar bolady» deýi de kemel oılar­dyń jarqyn kórinisteri bolatyn.

Mustafa Shoqaı túrli saıası kóz­qarastaǵy adamdardy jáne olar­men pikir talastyrǵandy unat­qan. Mundaı jaǵdaıda sabyr­lylyq tanytyp, qarsylasynyń pikirine qurmet kórsetip otyrǵan. Sonymen qatar Marııa Shoqaı ja­ry­nyń eń úlken kemshiligi – sen­gish­tigi edi. Osy tez ılanǵysh­tyǵy­nyń kesirinen úlken qıyndyq­tar­ǵa da ushyraǵanyn aıtady. Mus­tafa Shoqaıdyń adamdardyń az­ǵan­taı adamgershilikke jatpaıtyn áre­ketterine renjip qalatyndyǵy, alaı­­da qatelikterdi keshire sala­tyn­­dyǵy, tez umytatyny, keıin esi­­ne de almaıtyny onyń erekshe qa­­sıetteri retinde atap kórs­etil­gen.

Avtor Mustafa Shoqaıdyń boıyn­da saıası menmendik atymen joq, saıası ıntrıgandardy jany súı­meıtin, al jaǵympazdyq ol úshin ózin ózi qorlaýmen birdeı edi deı­di. Sondaı-aq saıasat adamy re­tin­de ol shen qumarlyqtan aýlaq bol­ǵan, biraq ózi qalamasa da al­dyńǵy qatarda bolýǵa ony taǵdyr máj­búr etken. Mustafa Shoqaıdyń adam­dy jaqsy tanıtyny, psı­hologııaǵa jetik bolǵany, onyń óz mi­nezin túzeýden jáne oqýdan eshqashan jalyqpaǵany da baıypty jazylǵan.

Esteliktiń taǵy bir taǵylymdy ja­ǵy – fashıster lagerindegi adam tóz­gisiz jaǵdaıdy basty keıip­ker­diń kózben kórýi, júregimen sezinýi. Marııa Shoqaıǵa jazǵan bir hatynda Mustafa: «Menen kómek su­rap, úmit kútken osy baqytsyz beı­sharalarǵa eshqandaı járdem ja­saı almaǵanym úshin jan azabyn shegýdemin. Men olarǵa kó­mektesetinimdi aıtyp sóz berdim, alaıda bul ánsheıin olardy jubatý ǵana. Qolymnan eshteńe kelmeıtinin bile tura jalǵan sóılep júr­min. ...Keshe 35 adamdy atý jazasynan qutqardym, biraq ta qanshaǵa deıin ekeni belgisiz. Olardy bir shuń­qyrǵa tizip qoıdy, qazir qazan aıy, al olar bolsa jazdyq kıimde­rimen jartylaı jalańash, sýyq­tan qorǵaný úshin, topyraqtan pa­na jasaý úshin qoldarymen jer qazýda. Olarǵa ıtke tastaǵan sııaq­ty nan tastaıdy, sý atymen joq». Osylardy kórgennen keıin Mus­tafa­nyń ólgenim artyq deýi kim­niń bolsa da, júregin syzdatady, ke­shegi soǵysta qaıtqan áke, ata­larynyń taǵdyryn oılatyp jú­dete­di. Al Marııa Shoqaıdyń «Ál-dármenim azaıǵan, kózim de durys kórmeıtin bop barady. Jańadan kó­zildirik alýym kerek. Dárigerge bar­ǵym kelmeıdi. Barýdyń qajeti bo­la qoıar ma eken? Qansha ómirim qal­dy deısiń?» dep aıaqtalatyn es­telik eshkimdi de beıjaı qaldyra qoı­mas.

Sóz sońynda aıtarymyz – adam­zat ómirinde sırek kezdesetin qaı­sar da uly tulǵa týraly baǵa jet­pes tuńǵysh týyndyny Marııa Sho­qaı óz qabileti men múmkindigi jetkenshe, arynyń aldynda jaýap bere otyryp, eshbir qospasyz adamı bolmysyn qarapaıym tilmen, ystyq júrekpen sheber sýrettep shyqqany. Búgingi urpaq bul estelikti oqı jáne zerdeleı otyryp, Mus­tafa Shoqaı ómiri men onyń shy­ǵarmashylyq qyzmetine baılanys­ty málim jáne beımálim ta­rıhı derektermen tanysyp, ja­dyn jańa málimettermen tolyq­tyra túseri sózsiz.

 

Ábdijálel BÁKIR,

saıası ǵylymynyń doktory, professor

Sońǵy jańalyqtar