28 Mamyr, 13:14 628 0 Ádebıet Anar LEPESOVA

Marhabat Baıǵut: Ádebıetke betburys jasalmasa, ulttyń bolashaǵy buldyrap, dili quldyraı bermek

Karantın bastalǵaly aımaqtarǵa saparymyz toqta­ǵany­men, respýblıkanyń túkpir-túkpirin­degi el aǵalarymen, halyqtyń qamyn kúıttep júr­gen azamattarmen, qalamger­ler­men baıla­ny­symyz úzil­gen joq. Kerisinshe, hat-habar almasý, qal-jaǵdaı surasý jıile­di. Kópshilik ortadan oqshaýlan­ǵan karantın kezinde jabyǵyp, jabyrqap qalmady ma dep bir-birine demeý bolǵan­dardy, jyly sózimen bir-biriniń janyn jadyrat­qan­dardy kóp kórdik. Sondaı tamasha úrdisti jalǵamaqqa ári mereıli jasqa tolǵan týǵan kúni­­men quttyqtamaqqa biz de shalǵaıdaǵy Taýpis­telige tele­fon shalyp, Marhabat Baıǵut aǵamyzben tildestik. Qa­lam­­germen áńgimemiz áleýmettiń jaǵdaıynan basta­lyp, ádebıettiń jaıyna ulasty.

– Atyraýdan Altaıǵa deıin sozylyp jatqan qazaqtyń baıtaq dalasy shet pen shek degendi bilmeýshi edi.  Kesirli kesel aımaqtardyń arasyn shekaramen shektep, barys-kelisti toqtatty. Ońtústiktegi aǵaıynnyń jaǵdaıy qalaı? Karantın qajytqan joq pa?

– Karantınnen birer kún buryn Taýpisteli deıtuǵyn týǵan aýylymyzǵa kelip edik. Kempirimiz, birer nemeremizben. Sol kúıi karantın jarııalanyp, eki jarym aıdaı ýaqyttan beri osyndamyz. Taýpisteli aýylynda otyzynshy jyldardyń basynda (ótken ǵasyrda ǵoı) eki júzdeı tútin bolǵan eken. Asharshylyqta jartysy qyrylǵan. Soǵysta júz otyzdaı bozdaqtyń jartysynan astamy opat bolǵan. Elýinshi jyldardyń aıaǵyna taman jeke men kolhozdyń jylqylary túgeldeı etke aıdalyp, Hrýevtyń kesirinen qylquıryqsyz qalǵan. Júz elýdeı úıdiń jıyrmasynan ózgesi kóshirilgen. Qazir otyz shaqty shańyraq, oǵan qosa birer baqýatty tulǵalardyń tańǵajaıyp, tamasha saıajaılary bar.

Aýyldaǵylar karantın talaptaryn qatań saqtap otyr. Kúni keshegi Oraza aıttyń ózinde burynǵydaı toptasyp qydyrǵan joq. Alystaǵy aýylda otyryp, shaǵyndaý saıajaıymyzda júrip, búkil baıtaǵymyzdyń, qanshama qasiretterdi bastan ótkergen, alty mıllıon eki júz myńǵa jetkende tórt mıllıonynan aıyrylyp, qasqa joldan qaıyrylyp qalǵan qaıran qazaqtyń tileýin tileımiz. Maqtaaralymyzdy ýaıymdaımyz. Segizinshi synyptan bastap jazda maqta shabyqqa, kúzde eki aı «aq altyn» termekke baratyn edik. Tórt jyl boıy sóıtkenbiz. Keıin qalamger retinde eń kóp jazǵanymyz da sol Maqtaaralymyz edi. Memleketimiz maqtaaraldyqtarǵa mánisti qam­qorlyq istep jatyr. Ómirzaq Shókeev bastaǵan aımaq basshylary kúni-túni tynymsyz tirlik jasap júr. Kúbir-kúpsińge, sybyr-sypsyńǵa berilmeı, qoldan kelse, ál-Farabı bádizdegendeı járdem jasamaǵy­myz abzal. Indetti de temirdeı tártippen, muntaz­daı tazalyqpen, joǵa­ry jaýapkershilikpen ǵana jeńemiz. Abaı aıtqan aqylǵa birlik, is-áreketke, ádilet­ti­likke birlik, qanaǵat pen raqymǵa birlik kerek.

Jaratqan ıe buzy­lyń­qy­raǵan nıet pen peıilge, tym toıshyl­dyq­qa, ysy­rap­­shyl­dyqqa, toıym­­­syz­dyq­qa, ish­tar­­lyq­qa qaraı osyn­daı aýyr sy­­­naq berip otyr ma dep te ýa­­ıym­daıty­ny­­myz ras. Abaı: «El bu­zyl­­sa qura­dy shaı­­tan órmek; Perishte tó­men­­­­­shik­tep qaı­­ǵy je­mek», – deıdi ǵoı. «Qa­ıy­­­rym­dy qala» qaǵı­­da­laryn mánis­tegen Ábý Nasyr babamyz  «na­dan qala», «ny­­sapsyz qa­la», «dań­ǵoı qala», «pa­syq qa­la», «toıymsyz qala» dep tarazylaı tal­daǵan da. Osy ál-Fara­bı, Ahmet Iasaýı, Abaı úsheýi­ne úńiliń­ki­rep, úıle­simge um­tyl­­maq qazaq úshin basty pa­ryz­ǵa aınal­sa ǵoı.

– Kezinde ádebıette iz qaldyrsam degen úzeńgilesterińizdiń kóbi Alma­ty­ǵa, ádebı ortaǵa jetýge asyqty. Siz rýhanııatqa sińirer eńbek adamnyń júrgen jerine, otyrǵan ornyna baılanysty emes ekenin dáleldegen sanaýly qalamgerdiń birisiz. Dese de, bir suhbatyńyzda «Almaty armanym edi...» dep qalypsyz.  Júrek túkpirinde orta­lyqqa nege barmadym degen ókinish qalyp qoımady ma?

– Almatyda, Qazaq ýnıversıtetinde oqyp, Zeınolla Qabdolovtaıyn zergerlerden dáris tyńdaǵan soń, álbette, arman qalada qalyp, qalam aınaldyrmaqty kókseıtinder kóptuǵyn. Solardyń biri – biz paqyryńyzbyz. Alaıda aýrýshań analaryna, jáýteńdegen jetim baýyrlaryna alańdap, aýyldaryna kúrsinip qaıtqan jalǵyz biz emespiz. Jaratqan ıeniń jazýymen keship kele jatqan ómirimizge, taǵdyrymyzǵa myń da bir shúkirshilik etemiz, aınalaıyndar.

– Ádebıet bir kezderi qomaqty ta­bys kózi boldy. Al búgingi jazýshylar jazýmen jan baǵý múmkin emes ekenin aıtady. Muny qoǵamnyń áde­bıet­ke degen yqylasynyń tómende­geni dep túsinsek qatelesemiz be?

– Qazaqstannyń jaǵdaıynda jazýshylar úshin qalamaqy máselesin naryqqa tutas táýeldi etpeı-aq, talapshyldyq, ádi­lettilik jolymen sheshpekke múmkin­dikter ábden-aq mol edi. Der kezinde sheshilmedi. Naryqtyq qarym-qatynasqa kórkem ádebıet tótep bere alýy úshin ulttyń sany eń kemi jıyrma bes mıllıon adam bolýy kerek degen másele – dáleldengen jaǵdaıat. Al qazaqtyń, onyń ishinde ult tilinde oqıtyn jurttyń sany qaı shamada ekeni belgili. Bul týraly tereń tebirenispen oılanatyn, tolǵanatyn, túbegeıli sheshpekke tyrysatyn tıisti tulǵalardyń qoldary basqa nárselerge baılaýly sııaqty.

– Jýyrda Prezıdentimiz Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Ulyqbek Esdáýlet bastaǵan estafetany jal­ǵap,  karantınde ózi oqyp jatqan kitap­tar men basylymdardyń tizimin usyn­dy. Sizge de sondaı qolqa salsaq. Ne oqyp júrsiz? 

– Taǵy da danyshpan Abaıǵa júginsek, ol kisi: «Jetelep úıret, oǵan kónbese, jelkelep úıret», – deıdi. Kórkem ádebıet­ke betburys jasalmasa, áleýmettik jeliniń áleýetti jaqtarynan góri áýlekilik áserine ásireńkilene bersek, ulttyń bolashaǵy buldyrap, dili quldyraı bermek. Otbasy men balabaqsha, mektepten bastap jappaı betburystyń jolyn, jón-josyǵyn tabý kerek. Jelkeleýge deıin...

Biz myna karantın bastalǵanda da otbasylyq oqýǵa, birlese talqylaýǵa, eń bolmasa on bes mınýt birge oqyp, on bes mınýt birge talqylamaqqa yńǵaıly áýlıe janr – áńgimege bet burýǵa bastama kóterdik. Álimizge qaramaı. Biren-saran qoldaǵandardy Qudaı qoldaǵaı.

Al óz basym japon ádebıetinen biraz nárse oqydym. Abaıdyń qara sózderin qaıtalaı qaradym.

–  Ótken jyldyń sońynda 5 myń danamen jeti tomdyǵyńyz jaryq kórdi. Jınaq elimizdiń barlyq óńirine jetti me? Kitaphanalarǵa tegis taratyldy ma?

– Bizge aıtýlaryna qaraǵanda, jeti tomdyq búkil baıtaǵymyzdaǵy negizgi kitaphanalarǵa jiberilgen.

–  «Balalar jazýshysy dep jazýshylardy bólýge qarsymyn» degen ekensiz bir suhbatyńyzda. Bulaı jikteýge kishkentaı oqyrmandardyń tanym-tarazysyna laıyq shyǵarma jazatyn qalamgerlerdiń tym azdyǵy sebep bolsa kerek. Shyǵarmashylyq jolyńyzdy o basta balalarǵa arnap jazýdan bastapsyz. Qazir bul taqyryptan qol úzgen joqsyz ba?

– Qol úzip kettim dep aıta almaımyn. Má­se­len, «Qozapaıa», «Belesebet pen baı­lyq», «Qosh bol, kitap» deıtin kórkem áń­gi­­­melerim balalarǵa arnalmaǵan deı al­m­aı­myn.  Shyǵarmalarym «eresekterge ar­nal­­ǵannyń» ózinde de, kópshiliginde bala­lar júredi. Sondyqtan siz meńzegen kóz­qa­ra­symda qala berem-aý.

– Túlkibasta qurylǵan  «Marhabat-Mıras» qoǵamdyq qorynyń jas qa­lam­gerlerdi qoldaý baǵytyndaǵy ta­laı ilkimdi isterine qanyqpyz. Indetke baılanysty biraz sharýa tura­lap qalǵan bolar. Jaǵdaı turaqtalǵan soń qordyń ıgi dástúrleri jalǵasyn taba ma? 

– Bul qordyń qaltasyna qarjy tús­pegeli talaı jyl bolǵan sııaqty. Degenmen alǵan betten qaıtar emes. Jumystaryna jurtshylyq rıza. Jas talapkerler razy. «Taýpisteli taǵylymy» jobasy bar. Ár úsh jyl saıyn «Túrki tildes, túgel bol!» taqy­ry­bynda túrli jıyndar, konferen­ııa­­lar, syr-suhbattyq basqosýlar ótki­zedi. Alystaǵy aýylda. Túrkiniń túgel­digi týraly tek alyp qalalar – Ankara, Stambul, Baký, Tashkent, Qazan, Nur-Sultan, Túrkis­tan­da ǵana emes, Qarataý qoınaýyndaǵy Taýpisteli aýylynda da aıtylady. Únqa­ty­sýǵa Túrkııa, Ózbekstan, Qyrǵyz Respýblıkasy, Tatarstan, Ázirbaı­jan, taǵy basqa týysqan túrki elderiniń qaıratker­leri, qalamgerleri qatysady. Ara-arasynda qor hal-qaderinshe ádebıet pen jýr­na­lıs­­tıkany nasıhattaıdy. Jas qalamger­ler­di qanattandyryp, baıqaýlar, oqýlar ótkizedi. Aldyńǵy jylǵy oqýlar Tutqabaı Imanbekulyna, byltyr Sherhan Murta­zaǵa arnaldy. Myna indetti shegindirsek, Túr­kistan oblysy men Shymkenttegi dás­túrli ádebı sharalar jańa turpatta jal­ǵasar, saǵynyshpen qaýyshýlar kóbeıer degen úmittemiz.

– Júrip ótken jolyńyzǵa qazirgi jet­ken bıigińizden qaraǵanda ne kóresiz? 

– Ǵasyrlar toǵysynda bir prozashy men bir aqyn bıik shoqyǵa shyǵyp, tómende jatqan úlken eldi mekenge qarap turypty. Desedi. Aqyn: «Aı, qaıran elim-aı, júz jyldan keıin myna men sııaqty myqty aqynyńnyń artynda qalǵan ǵajap kitaptaryn oqymaısyń-aý!», – depti. Al prozashy kúrsinip: «Meniń kitaptarymdy júdá oqymasa-daǵy, júz jyldan keıin osy elim aman bolsa, armanym joq», – degen eken. Jetpis bestiń bıiginen qarap, sol proza­shy­nyń jaǵyna shyǵatyndaı kúıdemiz.

– Jazýshy baqyty degen ne? Baqytty jazýshysyz ba?

– Jazýshy baqyty qaıran qalam men aq qaǵazǵa adaldyqtan aınymaı, ultyna qyzmet qylmaqta shyǵar. Bir kelinshek quttyqtaý joldapty. Whatsapp arqyly. «Siz baqytty jazýshysyz, aǵa!», – depti. «Raqmet, aınalaıyn. Alla razy bolsyn», – dep jaýap jazǵam.

– Suhbatyńyzǵa raqmet!

Suhbattasqan

Anar LEPESOVA

Sońǵy jańalyqtar