28 Mamyr, 10:33 590 0 Tarıh Túrkistan Gazeti

"Jerleý marshy" nemese Qazaqstandaǵy stalınızm qylmysy

Qasıetti Ramazannyń toǵyzynshy túni edi. Astana. Sáresin iship, nıet etken soń, jumys ústeline jaıǵasyp, erteńgi kúnniń josparyn bajaılap otyrmyn. Meniń bala kúnimnen bergi qalyptasqan eski ǵadetim – shyǵarmashylyq jumys ústinde án tyńdaý nemese án salý, óleń oqý-tyn. Shopenniń «Shabytyn» qosyp qoıyp, klassıkanyń áýenimen oılanyp, tolǵanysqa enip, tebirenip ketsem kerek-ti. Sondaǵy oı – uly atyryptaǵy erkin qazaqtyń dáýreni ótip, moınyna otarlyqtyń qamy túsken shaq eken. Iaǵnı, Han Keneniń baıraǵy qulap, basy kesilgen, qazaqtyń rýhy ketken jigersiz hali. Aqannyń ishqusa bop, Birjannyń dert qushqany. «Myńmen jalǵyz alysyp», nadandyqty adamdyqqa aınaldyramyn dep júrgen hakim Abaıdyń kúresti ǵumyry eken. L.Bethovenniń «Jerleý marshy» («Traýrnyı marsh», №3 sımfonııa) oryndalǵanda, qııal jeteginen oıanyp, «Ah!» dep shúkir ettim.

 «Jerleý marshy» demekshi, Iosıf Stalınniń ǵumyr jolyn, saıası-qaıratkerlik qyryn búge-shúgesine deıin indete zerttep júrgenderdiń jazýynsha, kekshil ári qanqumar Kobanyń súıikti mýzykasy osy –  №3 sımfonııa «Jerleý marshy» bolǵan eken. «JZL» serııasymen shyqqan Svıastoslav Rybastyń Stalın týraly kitabynda osy týraly qyzyq ári sumdyq derek bar. Stalın saıajaıdaǵy úıinen Kremlge, ıaǵnı jumys ornyna kelgen sátinde granplastıkany bar daýysyna qoıyp, osy №3 sımfonııany qaıta-qaıta aınaldyryp tyńdaǵan eken-mys.

1930 jyldardyń basynda Keńes bıliginde iri saıası ózgerister beleń aldy. V.Lenın, K.Marks, F.Engelstiń oılaryn dogmalaý, ıdeıalandyrý úrdisi I.Stalın­niń jeke basyna tabynýmen jalǵasty. Mine, osy jeke basqa tabynýdan soń, «Halyq ákesi» atanǵan Stalınniń aýzynan shyqqan ár sóz –  kommýnıstik par­tııanyń kıeli kitabyndaı qasıetti bolyp, qoǵamdyq ortaǵa kýlti ornyqty. Eń qıyn ári qasiretti kezeń bastaldy. 1934 jyly qylmystyq zańdarǵa bir­qatar ózgerister enip, qaıta redakııalandy. Sol jyldyń 8 shildesinde «Otandy satý týraly», 1 jeltoqsanynda «Ter­rorıstik aktiler týraly» zańdary qaıta jazyldy. Al  1937 jylǵy 2 qazan­da «Zııankestik pen dıversııa týraly» zańǵa qol qoıdy.

Stalındik totalıtarızmniń eń sora­qy qylmysy – Ishki ister Halyq komıs­sarıatynyń janynan «Erekshe jınalys», «Úshtik», «Ekilik» dep atalǵan sottan tys organdardy qurý bolatyn. Bul organ­dardyń jumysy zań qolda­nysyna engen soń, repressııalaý isi kúsheıip, sottyq-proessýaldyq quqyqtar shekteldi.

Stalın rejımi tusynda Qazaqstan ot pen oqtyń ortasynda turǵan-dy. Qara qazaqtyń jany ystyq tabada shyjǵy­rylyp tur edi. Oqyǵan, kózi ashyq, ıntellektisi bıik, kez kelgen ult pen ulys oqyǵanymen básekege túsýge qabiletti eń súıikti degen ıntellıgenııa ókilderi qýǵyn-súrginniń taqsiretin tartyp, birjola týǵan jeri – qazaq dalasynan alastatyldy. Al olardyń jarlary men balalary «Halyq jaýynyń urpaǵy», «Otan satqandardyń áıeli» degen jalamen lagerlerge qamalyp, aýyr jumysqa salyndy. Ult kóshbasshysyna aınalǵan tulǵadan eki áriptiń basyn qosyp, hat jaza alatyn saýaty bar adamǵa deıin, ıaǵnı saýatty qazaq balasyna deıin bári-bári bir oqtyń qurbany bolyp kete bardy... Úreı men qorqynyshtyń ortasynda ómir súrgen ár qazaq sol jyldary túrmege túsýge nemese oqqa ushýǵa daıyn edi, qaterli shaq ornaryn sezgen edi. Ilııas aqynnyń tilimen aıtqanda, «Ol zaman – erge tusaý, zorǵa dýman» edi.

Qyzyl bılik qantógispen taqqa jetip, Peterbordy vandalızmmen basyp alǵanda, qazaq badyraqtarynyń aıy ońynan týdy ma dersiń! Lenındi «Kún kósem» dep, Stalındi «Halyqtar ákesi» dep jer-kókke syıǵyzbaı maqtap, atyn aspanǵa shyǵaryp, jaǵynýdan aldaryna kisi salmaǵan. Mine, osy jaǵympazdyq kesel merez bolyp, qanymyzǵa sińip, qyzyl saıasattyń jolyna aralasqandar Alash dep azattyqqa umtylǵandardy da, kommýnıstik bılik arqyly qazaqqa pana bolamyn degen oqyǵandy da «ultshyl», «fashıst», «trokııshil», «býharınshil», «japon tyńshysy», «ońshyl kommýnıst», «saıası jat element», «ońshyl-ýklonıst» dep lek-legimen ıtjekkenje aıdatty.

Stalınızmniń zorlyq-zombylyǵy qatań bolǵan ALJIR túrmesinde 7 myńnan astam jan jazasyn ótese, sonyń 179-y qazaqtyń qarakóz qyzdary bolatyn.  Bul azap lagerinde qandaı áıelder otyrdy deseńizshi! Alash oqy­ǵandarynyń senimdi serigi bolǵan birtýar arýlar bolatyn. Osy qarańǵy qapasta asyl uryq – Alash balalary ashtyqtan toryǵyp, úzilgen edi. Osyndaı aqylǵa syımaıtyn qylmysty qasaqana uıym­dastyrǵan keńestik bılikti qalaı ishtartyp jaqsy kóresiń?!

Keńes úkimetiniń eń bir úlken qyl­mysy – 1928-1930 jyldardaǵy ujym­­dastyrý saıasatyna ashyqtan-ashyq qarsylyq kórsetip, bulqynys týdyrǵan halyq kóterilisterin janshyp, olardyń uıymdastyrýshylary men ókilderin «bandy» dep tanyp, olardyń urpaqtaryn «bandıt urpaǵy» dep qaralaýy. Ókinishke qaraı, bizdiń ulttyq ǵylymda osy halyq kóterilisteri ózine laıyqty baǵasyn almady jáne osy kóterilisti uıym­das­tyr­ǵandardyń kóbi resmı aqtalmaı, áli kúnge deıin olardyń esim-soıy «bandıt» degen qara tizimde tur.

1937 jyldyń 30 shildesinde Qazaq­stan boıynsha 1-shi sanatpen 2500, 2-shi sanatpen 5 000 adamdy sottaý týraly buıryq shyǵyp, tapsyrma berildi. Osy jyldyń sońyna qaraı Qazaqstan bolshevıkteri Kommýnıstik partııasynyń Ortalyq Komıteti respýblıka boıynsha taǵy da 1-shi sanatpen 600 adamdy atýǵa ruq­sat suraǵan-dy. Bul – bizdiń elimizdegi eń úlken orny tolmas ókinish. Osy usy­­nys 1937 jylǵy 3 jeltoqsanda BK(b)P Ortalyq Komıtetiniń Saıası bıý­ro­­sy májilisinde qaralyp, maquldan­ǵan. «Óz aýylymyzdyń ıtteri qaýyp», aqy­rynda 25 myń qazaq azamaty stalın­dik úlken terrordyń qurbany boldy. Ult­tyq orasan zor apat. Iaǵnı, ult­tyq tra­gedııalyq katastrofa!

Sózimizdi túıindeı aıtsaq, stalındik úlken terror jyldarynda saıası aıyppen atyp tastaý isi meılinshe kúsheıip, qazaq eliniń betke ustar, sút qaımaǵyn­daı eń tańdaýly azamattaryn túgelimen joıyp jiberdi. Olardan qalǵan amanattaı bolǵan taǵdyrlar – 1941-1945 jyl­dardaǵy Ekinshi jahan soǵysynda «H­a­lyq jaýynyń urpaǵy emespiz!» dep keýdelerin oqqa tosyp, Stalınniń Kremlin jaý shebinen qorǵap edi...

31 mamyr kúni jaqyndaǵan saıyn júregiń ezilip, kóńiliń qulazıdy. Nege? Bul – saıası qýǵyn-súrgin jáne ashar­shylyq qurbandaryn eske alý kúni. Biraq biz birtutas el bolyp osy kúndi qalaı baǵalap júrmiz? Mine, bul alańdatarlyq saýal. Aqıqatynda, bul kún – mereke emes, Aza tutý kúni. Ulttyq Aza tutý kúni!

Stalınızmniń bıýrokratııalyq júıe­­sine qarsy shyǵyp, qazaqtyń jeri­niń tutastyǵy úshin kúresip, terrı­to­rııa­­lyq-shekaralyq bólinisin belgilep, azattyq dep atylǵan 25 myń erdiń jáne 125 myń qýǵyn-súrginniń azabyn shekken bozdaqtardyń arýaǵyna qurmet qylý – Táýelsizdiktiń qadir-qasıetin uǵyný men túsiný.

P.S. Stalınmen bir dáýirde ómir súrip, qoıan-qoltyq aralasqan keńes qaırat­ker­leriniń estelikterin oqyǵanda da nemese Alekseı erbakovtyń «Stalın protıv Trokogo», Arsen Martı­rosıan­­nyń «Stalın ı repressııa 1920-1930-h godov» bıografııalyq eńbek­te­rin­de bolsyn Stalınniń «Jerleý marshyn» súıip tyńdaǵany jáne ózine qarsy shyqqan «Halyq jaýlaryn» atýǵa buı­ryq nemese tapsyrma bergende osy №3 sım­fonııany erekshe qulshynyspen tyńdap, Kreml bólmesinde ersili-qarsyly júrip, aıqaılaǵan eken.

Zadynda, Stalın júıke júıesi syr bergen aýrý bolǵan-dy. Keıin onyń ózi de, urpaqtary da bordaı tozyp ketpedi me? Atylǵan, sottalǵandardyń kıesi urǵan bolar...

 

Eldos TOQTARBAI,

alashtanýshy

Sońǵy jańalyqtar